Сўз, матбуот эркинлигига таҳдид ёки сиёсий босимлар шунчалик кучайдими? O‘zbekiston Dunyo Yangiliklar

Ўзбекистон, Марказий Осиё ва дунёда нима гап? Янграётган хавотирлар жиддий.

Кучаяётган таҳдид...

Дунё бўйлаб матбуот эркинлигига таҳдид тобора кучаймоқда.

Журналистика сиёсий босим остида.

Таҳдид эса, матбуот эркинлиги кафолати бўлиши керак бўлган сиёсий ҳокимият вакиллари томонидан бўлмоқда.

Хавотирлар Жаҳон Матбуот Эркинлиги куни манзарасида янгради.

"Чегара билмас мухбирлар" халқаро ташкилоти ўзининг бу йилги рейтингини эълон қилди.

Йиллик Матбуот Эркинлиги Индексида айтилишича, журналистларни ҳимоя қилишни эплай олмаётган ҳукуматларнинг сони ортган.

Матбуот эркинлигига баҳо берилган давлатларнинг 75 фоизида журналистика муҳити "ёмон".

Йиллик рейтинг дунёнинг аксарият минтақаларида кучли цензура амал қилаётган бир шароитда журналист бўлишнинг қанчалик хавфли эканини ўзида акс эттиради.

Хавотирли тренд...

Халқаро ташкилот ўз рейтингини тузишда бешта асосий кўрсаткичга асосланган.

Уларнинг орасидан энг кўп пастга тушиб кетгани (7,6 баллга) айнан сиёсийси бўлган.

Янада кўплаб ҳукуматлар ва сиёсий ҳокимиятлар журналистика учун энг қулай бўлган муҳитни яратиш, одамларнинг ишончли, холис, турфа янгилик ва хабарларга эга бўлиш ҳуқуқини кафолатлай олишмаган.

"Чегара билмас мухбирлар" ташкилотининг қайд этишича, матбуот дахлсизлигига қўллов ва ҳурмат хавотирли даражада камайган, давлат ёки бошқа сиёсий ижрочилар томонидан босимлар кучайган.

Дунё миқёсида бу йил журналистларни ҳимоя қилиш, хусусан, БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 2222-сонли резолюциясини амалга тадбиқ этишда халқаро ҳамжамиятда сиёсий ироданинг етишмагани яққол кўриниб қолган.

2023 йилнинг октябридан буён Ғазо урушида журналистлар ва медиага қарши рекорд сонда зўравонлик ҳоллари қайд этилган.

Исроил Мудофаа кучлари томонидан 100 дан ортиқ мухбир ўлдирилган, улардан 22 нафари иш устида ҳалок этилган.

Kиришни чеклаш, акаунтларни блоклаш, янгилик ва ахбороти бўлган пайғомларни бостириш билан кўплаб ҳукуматлар интернет устидан назоратни кучайтиришган.

Бу йилги рейтингда 180 давлат орасидан 172-ўринни эгаллаган Хитой эса, дунёнинг бошқа мамлакатларига қараганда кўпроқ журналистни ҳибсга олиш билан бир қаторда, ахборот каналлари қатъий назоратини давом эттирган.

Онлайн контентни назардан қочирмаслик, ўзлари қалтис ва партия сиёсатига зид, деб билган маълумотлар тарқалишини чеклаш учун цензура ва кузатув сиёсатини юритган.

Постсовет ҳудудида нима гап?

Бу йилги рейтингда бирор бир Марказий Осиё давлати ҳатто юқори юзталикка кира олмаган.

120-ўрин билан минтақа давлатлари орасидан энг яхши натижани Қирғизистон қайд этган.

Рўйхатда 142-ўринни эгаллаган Қозоғистон эса, ундан кейинги ўринда келган.

Ўзбекистон бу йилги рейтингда 11 поғона пастлаб, 148-ўринга тушиб кетган.

Мамлакатда матбуот эркинлиги билан боғлиқ аҳволга оид берилган баҳо ҳам ўзгарган, бундан аввал "оғир" дейилган вазият энди "жуда жиддий", дея баҳолангани маълум бўлган.

Халқаро ташкилотга кўра, "президент Ислом Каримовнинг вафотидан кейин Ўзбекистонда оммавий ахборот воситалари учун шароит деярли ўнгланмаган".

"Ҳокимиятдагиларни танқид қилиш мураккаблигича қолмоқда".

Тожикистон (155-ўрин) ва Туркманистон (175-ўрин) эса, Марказий Осиёнинг матбуот эркинлиги билан боғлиқ аҳвол энг ёмон иккита давлати бўлиб чиқишган.

"Чегара билмас мухбирлар" халқаро ташкилотининг айтишича, ҳайратланарли бир даражада Россиянинг репрессив усулларига ўхшаш шаклда Шарқий Европа баробарида Марказий Осиёда ҳам оммавий ахборот воситалари цензураси кучайган.

Айниқса, Беларусь айни ўринда хос тилга олинган, Путиннинг постсовет ҳудудидаги энг яқин иттифоқчиси Александр Лукашенко узоқ йиллардан буён бошқараётган бу давлат 10 поғона пастлаб, 167-ўринга тушиб кетган.

Грузия 103-ўрин, Озарбайжон эса, ундан-да ёмонроқ натижа қайд этиб, бу йил 164-ўринни эгаллаган.

Россиянинг ўзи 162-ўринни эгаллаган, халқаро ташкилотга кўра, Путин Украинага очган уруш медиа муҳити ва журналистлар хавфсизлигига кучли таъсир қилган.

Яхшилаб олган хавфсизлик ва сиёсий кўрсаткичлари бўйича Украина бу йил 18 поғона юқори сакраб, рўйхатда 61-ўринга кўтарилиб олган.

Маълум бўлишича, Шарқий Европада журналистика муҳити дeзинформация ва цензура кўлами туфайли ёмонлашган.

Энг яхши ва энг ёмонлар

Ҳатто Жаҳон Матбуот Эркинлиги Индексида юқори учликдан жой олган давлатлар ҳам умумий сиёсий кўрсаткичнинг пасайишига ўз ҳиссаларини қўшишган.

Жумладан, Норвегия рўйхатда етакчи мавқеини сақлаб қолганига қарамай, бу йил олган сиёсий баҳоси яхши бўлмаган.

Сиёсатчилари оммавий ахборот воситаларини суд орқали қўрқитишга дучор қилган Ирландия эса, Европа Иттифоқидаги пешқадам мавқеини Данияга бой берган, топ учликни Швеция тўлдирган.

Бу йилги энг ёмонлар учлиги ҳам ўзгарган.

Вьетнам, Хитой ва Шимолий Кореянинг ўрнини бу гал Афғонистон, Сурия ва Эритрея эгаллаган.

Қудратга қайтиши ортидан Толибон журналистларни тинимсиз таъқиб қилиб келаётган Афғонистон янги рўйхатда бирваракайига 44 поғона пастлаган.

Сурия ва Эритрея эса, медиа учун қонунсиз ҳудудлар сифатида тилга олинган, маълум бўлишича, бу икки давлатда журналистлар рекорд сонда ҳибсга олинган, ғойиб бўлган ёки гаровга олинган.

Минтақалараро баҳо

Яқин Шарқ дунёнинг Жаҳон Матбуот Эркинлиги Индексида энг ёмон натижа қайд этган бешта минтақасидан биттаси бўлиб чиққан.

Ундан кейинги ўринни авторитар ҳукуматлари журналистикани бўғиб келаётган Осиё-Тинч уммони минтақаси эгаллаган.

Минтақалар рўйхатида учинчи ўринда келган Африканинг ярмига яқин давлатида матбуот эркинлиги билан боғлиқ вазият "мураккаб" сифатида тилга олинган.

Бутун Европада аҳвол яхшидек кўринган, айниқса, Европа Иттифоқи жиддий шикоятларга ўрин қолдирмаган.

Айни ўринда иттифоқнинг яқинда матбуот эркинлиги тўғрисидаги илк қонунини қабул қилгани эътиборга молик воқеълик сифатида алоҳида қайд қилинган.

"Чегара билмас мухбирлар" халқаро ташкилотига кўра, яқинлашаётган сайловларда бутун дунё бўйлаб журналистларга босимлар жуда кучайиши мумкин.

Кечаётган йил эса, тарихдаги энг йирик сайловлар йили деб номланган.

Халқаро ташкилот бу йилги рейтингини ишлаб чиқишда бу факторга ўзининг алоҳида эътиборини қаратган.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002