Ўзбекистон: “Бу кун ҳали яна жуда кўп эсланади” — Марказий банк мустақил эканини исботлай олдими? O‘zbekiston Dunyo Yangiliklar

Банклар ва тадбиркорлик субъектлари учун валюта операцияларига чекловлар жорий этиш тўғрисидаги қарор эълон қилинганидан бир кун ўтиб, Марказий банк томонидан бекор қилинди. Жамоатчиликнинг кескин норозилигига учраган ушбу қадам қайтиб олинганига қарамай, фаоллар муҳим саволни ўртага ташладилар - Марказий банк қанчалик мустақил ўзи?

15 сентябрь куни маҳаллий нашрларда Марказий банк (МБ)нинг Банк назорати қўмитаси банклар ва тадбиркорлик субъектлари учун валюта операцияларига чекловлар жорий этиш тўғрисида қарор қабул қилгани ҳақида хабарлар пайдо бўлган.

Кечки пайт пайдо бўлган хабар тонгга қадар жамоатчиликнинг кескин норозилигига сабаб бўлган.

Фикр билдирувчиларнинг аксарияти ушбу қадам энди жонланиб келаётган иқтисодиёт "илдизига урилган болта" эканини таъкидлаган бўлса, айримлар Марказий банкни "ўз эркини қўлдан бой бериб қўйиш"да айблаган.

Бундай танқидлар тўлқини ортидан қарор ҳақида жамоатчиликка маълум бўлганидан бир сутка ҳам ўтмай - 16 сентябрь куни Марказий банк раиси Мамаризо Нурмуратов у бекор қилинганини эълон қилган.

Нурмуратов шанба куни ўтган матбуот анжуманида қарор жамиятнинг фаол қатлами орасида кескин мунозараларга сабаб бўлгани, жамоатчилик салбий фикрлар билдирганини айтиб, масъуллар кечаси уни бекор қилишганини билдирган.

"Биз бу қарор бўйича ижобий қарашлар, фикрларни кўрмадик. Фалсафада шундай тушунча бор: жамият қабул қилмаган қарор, бу нотўғри қарор. У қайси мақсадга йўналтирилган бўлишидан қатъий назар, биз худди шу тамойилдан келиб чиқиб, кечаси билан ўтириб, банк қўмитасини тўпладик. Ушбу қарорни бекор қилиш бўйича қўмита қарор қабул қилди…", деган МБ раиси йиғилган матбуот вакилларига қарата.

Фаолларни норози қилган қадам ташланмаган бўлса-да, бўлиб ўтган ҳолат, айниқса, МБ мустақиллигига доир айрим саволларни юзага чиқарди.

Алоқадор мавзулар:

Хавотирли қарор

15 сентябрь куни кечга томон Gazeta.uz нашри банк соҳасидаги бир неча мустақил манбалари берган маълумотларга таяниб, Ўзбекистонда валюта операцияларига қўйилган талаб кучайтирилаётгани ҳақида хабар берган.

Нашр мазкур қарор билан 18 сентябрдан бошлаб бизнес вакилларига хорижий валюта сотиш устидан қатъий назорат ўрнатилиши ҳақида ёзган.

Шу билан бирга қарорда тадбиркорларнинг конвертация амалиётларини фақат битта банк орқали амалга ошириши кераклиги белгилаб қўйилган бўлган.

Кейинроқ бекор қилинган қарорда тадбиркорларнинг валюта сотиб олиш ҳақидаги аризалари 7 кунгача муддатда кўриб чиқилиши мумкинлиги ҳақидаги банд ҳам бўлган.

"Барча тижорат банклари раҳбарлари мазкур талабларга риоя этилмаган тақдирда банкка нисбатан валюта операцияларини амалга оширишга доир чекловлар ўрнатилиши ҳамда республика валюта биржаси савдоларида иштирок этишини чеклаш ва бошқа тегишли чоралар кўрилиши тўғрисида огоҳлантирилади", дейилади Gazeta.uz'нинг 15 сентябрдаги хабарида.

"2016 йилга қайтиш"

Банк-молия соҳасига оид ушбу янгилик зумда фаолларнинг диққат марказига тушган, ўтган дам олиш кунларида энг муҳокама қилинган мавзуга айланган.

Баъзи ҳуқуқшунослар МБни қонунни бузишда айблаган, қатор блогер ва журналистлар регулятор мустақил эмаслиги тўғрисида фикр билдирган.

Айримлар эса либерализациядан ортга қайтилаётгани даъвоси билан чиқиб, ўз ғазабини яширмаган.

Блогер Муҳрим Аъзамхўжаев МБ ўз "эркини қўлдан бой бериб қўйган"ини тахмин қилган.

"Ҳамма ишни ким қилганини кўриб турибсиз — кўриб туриб ҳам Марказий банкни нимададир айблаш ғалати. Айблаш мумкин бўлса ҳам, МБни ўз эркини қўлдан бой берганликда айблаш мумкиндир, лекин бу ҳам қанчалик тўғри айблов?! Эссиз, 2017-2018 йилларда қандай жасур, валюта либерализацияларини ҳам ўтказишдан қўрқмайдиган, эркин Марказий банкимиз бор эди", дея ёзган у.

Адвокат Хайрулло Қосимов эса МБ топшириғи қонунга зид бўлиши мумкинлиги ҳақида ёзган.

"Агар ушбу топшириқлар берилганлиги рост бўлса, бу энг аввало, банк мижозларига ўзлари танлаган битта ёки бир неча банкда миллий ва чет эл валютасида банк ҳисобварақлари очиш ҳуқуқини берувчи "Банклар ва банк фаолияти тўғрисида" ги Қонуннинг 61-моддаси иккинчи қисмини бузиш ҳисобланади», таъкидлаган ҳуқуқбон.

Шунингдек, Қосимов қонунчиликда тадбиркорларга қўшимча мажбуриятларни юклашни кўзга тутган янги чоралар, аввало, норматив ҳуқуқий ҳужжат ўлароқ расмийлаштирилиши зарурлиги белгилаб қўйилганини эсга олган.

"Норматив ҳуқуқий ҳужжатни қабул қилиш эса ўз-ўзидан бўладиган жараён эмас, бу жараён ўз ичига ҳужжат лойиҳасини тайёрлашда қонунчиликнинг ҳолатини, қўлланилиш амалиётини, жамоатчилик фикрини ва халқаро тажрибани ўрганиш, ҳуқуқий ва коррупцияга қарши экспертизалардан ўтказиш каби бир қатор босқичларни ўз ичига олади. Шу сабабли, Марказий банк берилган топшириқларга асос бўлган қарорини эълон қилиб, жамоатчиликка очиқласа мақсадга мувофиқ бўларди".

Иқтисодчи Отабек Бакировнинг фикрига кўра, миқдорий чекловлар доим техник чекловлардан бошланади.

"Топшириқ қандай "эзгу мақсадлар" билан асослантирилмасин, иқтисодиётга, бизнесга ва ишончга етказадиган зиёни билан билан эмас, чекловларнинг боши сифатида эсда қолади. Оладиган зиён ва тўлайдиган товонларимизни ҳозир санашга ва ҳисоблашга ҳожат йўқ. Бу кун ҳали яна жуда кўп эсланади".

Шунингдек, Bakiroo тахаллуси билан машҳур иқтисодчи-блогер мазкур МБ бундай ташаббус билан чиққанига шубҳа билан қарашини урғулаган.

"…шахсан мен бу Марказий банкда қабул қилинган қарор, деб ўйламайман. Чунки қонун бўйича мустақил Марказий банкда бундай қарорлар қабул қилиниши мумкин эмас, агар қабул қилинган бўлса, демак Марказий банк мустақиллигини бутунлай йўқотиб бўлган. Иккинчидан, биз кечаги қарор билан валюта бозорида де-юре Каримов режимига қайтдик. Банклар ва бизнес 18 сентябрдан амал қилиши лозим дейилаётган қоидалар Каримов имзолаган, ижроси Азимов ва Муллажоновга топширилган қарор ва унинг иккинчи иловасининг айнан ўзгинаси. Ҳатто ёмонроқ", дея таъкидлаган Бакиров.

Журналист Шуҳрат Латипов қарор сабаб "қора бозор қайта жонланиши"ни тахмин қилган.

"Энди тадбиркорлар валютани давлат банкларидан драконча комиссиялар ва узоқ кутишлар билан олишга мажбур бўладилар. Бундай шароитда яна "қора бозор"даги валютага талаб ошиб кетади".

Иқтисодчи Беҳзод Ҳошимов эса қисқагина қилиб қуйидагича изоҳ қолдирган: "Бозорни чеклаш учун қанча яхши ният қилинмасин, барибир нотўғри бўлиб чиқади. Афсус".

Таниқли бизнес вакилларининг қарор борасида оммавий чиқишлари кўзга ташланмаган.

Марказий банк эркин эканлигини исботлай олдими?

МБ раисининг "валюта операцияларини чеклаш қарори бекор қилинган"и тўғрисидаги баёноти ижтимоий тармоқ фаолларининг кўнглини, бироз бўлса ҳам, хотиржам қилган.

"Валюта конвертацияси масаласида ҳозирча 2016 йилга ҳам, 1996 йилга ҳам қайтмас эканмиз. Шунисига ҳам шукр. Биз ҳурмат қилган Марказий банк тўлалигича 2017-2018 йилларда қолиб кетмаган экан", ёзган блогер Муҳрим Аъзамхўжаев.

Иқтисодчи Отабек Бакиров эса Ўзбекистонда МБдан ташқарида ҳам бозорни ва бозор қадриятини ҳимоя қила оладиган қатлам шакллана бошлаганини таъкидлаган.

"Бизнес йўқотишлардан қўрқиб овоз чиқармаган, истеъмолчилар эса фикрда тарқоқлиги шароитида, бозор ечимларидан кўра популистик қарорлар оммабоп бўлган 2017 йилдан кейинги даврда Ўзбекистонда айнан Марказий банк бозорнинг энг катта ҳимоячиси ўлароқ гавдаланиб келган ва бизни бунга кўниктириб ҳам бўлган. Кеча тушдан кейин ва бугун тушгача рўй берган воқеликлар якуни Ўзбекистонда Марказий банкдан ташқарида ҳам бозорни ва бозор қадриятини ҳимоя қила оладиган қатлам шакллана бошлаганини кўрсатди. Эски бизнесменлар, янги иқтисодиёт яратаётган креатив синф, ОАВ, медиа, талабалар ва умуман базавий иқтисодий маълумотга эга ўзбекистонликлар чекловлар шаклини оладиган қоидалар, айниқса, бу ўзгартиришлар шошилинч, ёпиқ ва муҳокамасиз тарзда қабул қилинса қандай оқибатлар яратишини ўта ёмон оғриқлар қолдирган ўтмишга нисбатан экстраполяция қилиб кўрдилар", деган у.

Баъзи фикр билдирувчилар эса жамиятга ёқмаган қарор бекор қилинган бўлсада, бу воқеани ёддан чиқармасликка чақирган.

Gazeta.uz журналисти Шуҳрат Латипов матбуот анжуманидан сўнг Мамаризо Нурмуратов бу Марказий банкнинг мустақил қарори эканини бир неча бор таъкидлашига қарамасдан, ташқи таъсир сезилиб турганини ҳақида мулоҳаза қилган.

"Марказий банкнинг саъй-ҳаракатлари билан биз пандемиядан, пандемиядан кейинги даврни оғриқсиз босиб ўтдик, геосиёсий инқирознинг биринчи йилини енгиб ўтдик ва энди иккинчи йилга мослашяпмиз. Ва шу вақт ичида регулятор бозор билан жуда яхши мулоқот қилди ва уларни амалга оширишдан олдин ўз қарорларини асослади. Ажабланарлиси шундаки, Марказий банк тушунтириш беришдан олдин бу сафар узоқ вақт жим турди. Кеча материал эълон қилинишидан олдин изоҳ сўрадик ва кейин ҳеч қандай тушунтириш олмадик. Бунинг учун етарли вақт бўлган бўлса-да, ҳали бундай резонансга олиб келмади... Мамаризо Нурмуратов бу Марказий банкнинг мустақил қарори эканини бир неча бор таъкидлаган. Аммо кеча бу қарорни "афсус билан" қабул қилинганини эшитдим. Шунинг учун ташқи таъсир варианти чиқариб ташланмайди. Кўпчилик тўғри таъкидлаганидек , ёмон қарорлар одатда бир вақтнинг ўзида ёзилмайди ва энг оғриқли ва даҳшатли қарорлар техник ва "вақтинчалик" сабабларга кўра секин қабул қилинади. Шунинг учун биз дам олмаймиз ва томоша қилмаймиз".

Бир қатор фаоллар конвертацияни чеклашга ҳаракат тор доирадаги қудратли манфаатдорлар ташаббуси бўлганини тахмин қилганига қарамай, шанба кунги матбуот анжуманида Мамаризо Нурмуратов матбуот вакилларини "шубҳаларга берилиб кетмаслик"ка чақирган.

"Жуда бир ҳурмат қиладиган блогерим эскиларни эслаб, қарорларни эслабди. Худо хайрларингни берсин, гўёки Марказий банк ўзи қабул қилмаган… биз қабул қилган қарор бу. Ҳозирги айтган мулоҳазалардан келиб чиқиб, қабул қилган қароримиз… Ўзбекчиликда борку, гумон иймондан айиради, деган гап. Гумонимиз чуқурлашиб кетмасин, деб бугунги матбуот анжуманини чақирдик".

Валюта либерализацияси ҳам мамлакат ичкарисида, ҳам хорижий кузатувчилар томонидан президент Шавкат Мирзиёев даврида амалга оширилган энг муҳим ислоҳотлардан бири ўлароқ кўриб келинади.

2017 йил 5 сентябрь куни мавжуд "давлат курси" ва "қора бозор курси" деган тушунчаларга барҳам берилган, валюта алмашув курси эркин сузишга қўйиб юборилган эди.

Ўтган олти йилдан буён ҳам жисмоний шахслар, ҳам бизнес вакиллари тижорат банклари билан хорижий валюта олди-сотди амалиётларини бирор тўсиқсиз амалга ошириб келмоқда.

16 сентябрь куни Нурмуратов ҳозирда валюта либерализацияси ислоҳотидан воз кечиш мақсади йўқлигини таъкидлаган.

"Буни унутинглар, бу тарих. Ҳеч қандай ортга қайтиш бўлмайди. Мақсад комплаенсни кучайтириш эди, конвертацияни чеклаш эмас".

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.