Бунёд Бек

	Бу бозор муносабатларининг бошланиши холос

Ўзбеклар дуогўй, сертилак ва серҳиммат халқ. Лекин турмуш машаққатлари ва бозор иқтисоди муносабатлари аллақачон бу одатларни тарозига солиб, сарагини саракка, пучагини пучакка ажратиб қўймоқда-ки, ҳатто айрим одатлар баъзан аччиқ истеҳзогада сабаб бўлаётгандек.

Ўрта ёшдан юқори бўлган ўзбеклар “дориломон пайтлар” дея эслайдиган саксонинчи йилларда одамлар яхшилик қилишга мойиллигини ҳар қадамда кўрсатишга уринарди, айниқса, анъаналар ҳамиша кучли бўлган вилоятларда.

Бир одам автобусга чиқса, тушар пайти ўзи таниган ва билган уч-тўрт кишига ҳам чипта ҳақини тўлаб қўйиб, овозини баралла қўярди: “Фалончи, фалончи, писмадончи, сизларга ҳам пулини тўлаб қўйдим, тушаверасизлар!” Автобусда бекатини кутиб ўтирган фалончилар эса дуога қўл очарди “Биздан қайтмаса, Худодан қайтсин!”

Ҳозир бу одатлар йўқ, танишлар автобусдан тушар пайти бир-биридан кўзини олиб қочади ёки кўрмаганга олади. Лекин ўзбеклар ҳамон яхшилик қилишга мажбур, худди президентнинг шиорга айланган ва турли жойларда учратиш мумкин бўлган сўзларидек, адашмасам, бу “Эзгу ишни ҳар ким, ҳар куни қилиши керак” дея янграр эди. Зотан, бу яхшилик эвазига айтиладиган “Худодан қайтсин” деган дуо энди аввалгилардек қулоққа ёқимли эшитилмаса-да.

Бир танишим узоқ қариндошининг ўғли Тошкентга ўқишга келганидан сўнг унга тўрт йилгача пули йўқ пайти пул бериб, кўчада қолганда уй бериб, қўлидан келганча ёрдам берганини айтади. “Бир куни ота-онамни кўргани қишлоққа борганда ўша қариндошимизни кўриб қолдим. Мени кўриб миннатдорлик билдира кетди: “кўп раҳмат сенга, энди биз нима қилайлик, осмондаги ойни сенга олиб бера олмасак, лекин биздан қайтмаса Худодан қайтсин”, деди.

Ўша узоқ қариндошимиз бир ҳафта аввал катта йўлдан бир чақирим йўлни пиёда босиб келаётган менинг кекса онамни ўз машинасида уйга элтиб қўймаган экан, ярим литр бензиндан қизғаниб. Томоғимга аччиқ бир нима тиқилди, лекин ўзимни босиб қолдим, дейди танишим.

Иккинчи ҳамсуҳбатимга кўра, бундай пайт ўзини тута олмайдиганлар ҳам бор. “Рўза бошланишидан икки кун аввал хотинимнинг узоқ қариндоши Тошкентга малака оширгани келди, мен уни энди биринчи марта кўрдим. У ётоқхона шароити ёмонлигини айтиб бизникида турди. Художўй йигит экан, беш вақт намозини канда қилмади. Хотиним савоб бўлади, деб саҳарлик ва ифторликларини бекаму-ўст ҳозир қилди. Лекин биласиз, ҳозир одамлар ўзининг фарзандлари бир кунда нечта нон ейишини ҳисоб қиладиган замонда қўшимча бир одамни боқиш ҳам рўзғорда сезилар экан,” дейди у.

“Ўша қариндошимиз бирор ҳафта туриб, уйига кетди,” давом этади у. “Раҳмат айтиб, миннатдорлик билдирди ва қилган яхшиликларингиз мендан қайтмаса Худодан қайтсин, деди. Шунда хотиним ўзини тия олмади. Нега ундай дейсиз, сиз ҳали ёш бўлсангиз, Худодан эмас, сиздан қайтсинда, деди бироз ҳазил ва аччиқ киноя билан”. Ҳамсуҳбатимнинг айтишича, унинг хотини албатта ножўя гап айтган, лекин аслида “бу менинг ҳам дилимдаги гап эди”, дейди у.

Бундай гапларни бугун ҳар қадамда эшитиш мумкин. Лекин одамлар ҳамон ихтиёрий ва кези келганда бехтиёрий яхшилик қилиши лозим экан, бу яхшиликни қабул этганлар уни қайтаришни фақат Худога солиб кетавериши тўғрими, деган савол кўпчиликни ўйлантира бошлагандек.

Лекин бу бозор муносабатларининг ҳали бошланиши холос.

Фикру-мулоҳазаларингизни bbcuzbek.com га йўлланг!

Бизнинг электрон манзилимиз: [email protected] га мактуб жўнатишингиз ёда саҳифанинг ўнг томонидаги махсус форма орқали фикрларингизни билдиришингиз мумкин.

smoke, O`zbekiston

Bunyod Bek, siz adashmadingiz, Prezident huddi shu so'zlarni aytgan. Lekin tushunmayman, bozor munosabatlarining nimasi sizga yoqmayapti? To'g'ri, hozir odanlar ko'proq o'zlari haqida o'ylaydigan bo'lip qolganlar, lekin bu-hayot qonuni. Agar biron kishiga yahshilik qilib, undan yahshilik kutib yashasang-bu yahshilik emas, balki muayan maqsadga erishish uchun qilingan harakat bo'ladi. Yahshilik qilgandan keyin, qilgan yahshiligingni unutsanggina, bu ishingni yahshilik desa bo'ladi! "Men bunga shunda yahshilik qiluvdim, u esa menga yahshilik qaytarmadi" deb nolish kalta o'ylaydigan kishining ishi.

Bir narsaga umuman tushunmayman: nima uchun odamlar hozirgacha sovet davrlarini nostalgiya qilib yuradi. Hammani puli ko'p bo'lgan, bu-shubhasiz, lekin aksariyat pulni davlat hisobidan topgan, aytmoqchimanki, juda ozchilik faqat oylikning o'ziga yashagan! Davlat hisobidan esa avtobusdagi tanishlariga baland ovoz bilan "to'lab qo'ydim!" deb qichirish hammaning qo'lidan keladi.

BBC ning o'zbek hizmatining bir hususiyati bor: hech qachon Vatanimizda bo'ladigan yahshi narsalardan habardor qilmaydi. Doim bir hil mazmundagi habarlar: "bugun hayot o'g'ir, mamlakat hukumati noto'g'ri ish tutayapti, inson huquqlari poymol qilinayotir". Rostini aytsam, BBc ning na o'zbek sahifasiga kirishni, na o'zbek tilidagi radio eshitirishlarini tinglagim kelmaydi-bular hammasi bir hil, uzun, tugamas serialga uhshaydi.

Khan Aziz, Kirgizistan

Javlonbek ogaynimizzi fikrlariga umuman qushilmiman. Bizda hech ham notugri tushunmaydi yoki puli ko'payib qolibdi dib uylamaydi agar shunaqa pul berib tursangiz. Uylaymanki bu uzbekni uziga hos gururi. Och qolsa ham birovga muhtoj bulishni hohlamaydi. Nimagaki vijdon, or-nomus degan narsalar borligini doim yodida tutadi. Manimcha biz shu or nomus, oriyat va shu kabi harakterlarimizni hisobga olib taraqqiyot yulini belgilashimiz kerak. Masalan bu borada Janubiy Koreyadan manimcha urnak olsak buladi.

Janubiy Korea fuqarolari xarakterlari ham ayni uzbeklarnikiga qaysidir tomoni bilan uhshab ketadi. Biz garbga emas sharqning ajdarxo davlatlari va qator rivojlanbib dunyoda o'z nufuziga ega davlatlaridan urnak olsak buladi. Etibor berdingizmi, masalan Janubiy koreya, Xitoy, Malayziya, Indoneziya va shu kabi qator sharq davlatlarida rivojlanish darajasiga va aholi tinchligi yoki qo'poruvchilik harakatlariga. HULOSA VA FIKR QILISH SIZDAN

Javlon

Yaxshilik anqoning urug'iga aylangan zamon keldi. Ammo yaxshilik qilsang, noto'gri xam tushunishadi. Angliyada ko'p marta bir xil voqealar guvoxi bo'ldim. Bir ingliz sandwich (yengil yemak) olayotgan edi, 15 pence (taxminan 350 o'zbek so'm) yetmadi. Boshqa puli yo'q edi. Yonidagi navbatda turgan boshqa ingliz "Tashvishlanma men to'lab yuboraman" dedi. Xaligi ingliz unga minnatdorchilik bildirdi. Xuddi ayni voqeaga ikki marta duch keldim. Bular bir-birlariga yordamni ayashmaydi.

Bizda agar shunday vaziyatda biror bir saxiy paydo bo'lib agar yetmay qolgan 100 so'm pulingizni to'lamoqchi bo'lsa, aminmanki ko'pchilik o'zbeklar bunaqa yordamni qabul qilishmaydi. Och qolsa qoladiki birovdan tili qisiq bo'lishini xoxlamaydi, chunki noto'gri tushunishadi. O'zbekistonda ko'pchilik bilan ovqatlanganda ofitsiantga xizmatiga choychaqa bersang atrofingdagilar "Bu o'zini ko'rsatmoqchi bo'lyapti, puli ko'payib qopti shekilli" deydi. Ana sizga bag'ri keng o'zbekchilik.

Azamat

Бугунги кунда бу нарсани хар кадамда учратиш мумкин. Уша бозор муносабатларга утиш узининг принциплари билан бошка бир муносабатларга путур етказмокда. Масалан: инсонлар уртасидаги мехр-окибатни, андишаликни йуколиб кетишига замин яратмокда. Масалан, мен ётокхонада тураман. Бир нарсага куп гувох буламан, уртогим уз жияни билан ёнма-ён хонада туради, жияни акасини хонасидан 2 та картошка ёки ёг сураса "эртага олиб чикиб куйгин", -деб аранг беради. Лекин акасини хам тушуниш керак у хам биргина стипендияга кун кечиради. Мана бозор муносабатлари... Мен буни бундан бошкача тасаввур кила олмайман. Яна шуни айтишим мумкинки, ана шундай бозор муносабатлари "буюк келажак" сари куйилган илк кадамлардир.