Трамп Фаластин давлатининг тан олиниши Ҳамас учун мукофот деди

АҚШ Президенти Доналд Трамп БМТ Бош Ассамблеясида чиқиш қилди.

Бир кун илгари Франция Президенти Эммануэл Макрон мамлакатининг Фаластин давлатини расман тан олишини БМТ минбарида эълон қилгани ортидан кўпчилик АҚШ муносабатини кутаётган эди.

Франциядан олдин Британия, Австралия, Канада ва Португалия Фаластинни тан олганларини эълон қилдилар.

22 сентябр куни Франция ва Саудия Арабистони можарони икки давлат ечими сифатида ҳал қилиш мақсадига қаратилган бир кунлик саммит ташкил қилдилар.

Аммо бу саммитда АҚШ иштирок этмади.

Йирик еттилик мамлакатларидан Германия билан Италия ҳам қатнашмасликка қарор қилди.

Шу кунларда Белгия, Люксембург, Малта, Андорра ва Сан-Марино ҳам расман Фаластин эътирофини эълон қилиш режасида эканликларини эълон қилганлар.

БМТдаги маърузасида АҚШ Президенти Доналд Трамп ўзининг иккинчи президентлиги бошланганидан кейинги қисқа вақт ичида еттита урушни тугатганини даъво қилди.

Журналистлар, чиндан ҳам шундайми, деган саволни қўйдилар.

Трамп БМТни танқид қилди, бу урушларни тўхтатиш учун ҳеч нарса қилмади, деди.

Президент Трамп Ғазодаа оташкесимга эришиш жараёнига бош қўшганини айтди.

Трамп, Фаластин давлатини тан олиш "Ҳамас содир этган ваҳшийликлар учун мукофот бўлади", деди.

Ҳамас талаб қилаётган тўлов талаблари ўрнига тинчликни хоҳлаётган одамлар бир муждада бирлашмоқлари лозим: гаровга олинганларни ҳозироқ озод қилинглар.

Президент Трампнинг бу гапига залда тўпланганлар қарсак чалдилар.

Ғазодаги давом этаётган инсонпарварлик инқирози ҳамда Иордан дарёсининг Ғарбий Соҳилида яҳудий келгиндилари масканларини кенгайтираётгани учун Исроилга халқаро босим ортиб бораяпти.

Украина уруши мавзусига тўхталган Трамп Европани Россиядан газ сотиб олиб урушни молиялаштираётганликда айблади.

БМТ Бош Ассамблеяси сессиясида Украина Президенти Володимир Зеленский ҳам қатнашаяпти, Трамп ва Зеленский учрашуви режалаштирилгани хабар қилинди.

Исроил Фаластин давлатини тан олиш Ҳамаснинг 2023 йил 7 октябрида Исроил жанубига қуролли ҳужумни уюштириб, 1200 га яқин инсонни ўлдиргани ва 251 кишини гаровга олгани учун мукофот бўлади дейди.

Исроилнинг жорий ҳукумати Исроил билан Фаластин ёнма-ён жойлашган икки давлат ечимини рад этади.

Сўнгги кунлардаги дунёдаги тобора кўп мамлакатларнинг Фаластинни тан олиш қарори ортидан Бош вазир Нетаняҳунинг коалицион ҳукумати таркибидаги ўта ўнгчи вазирлари Ғарбий Соҳилни аннексия қилишга чақирмоқдалар.

2023 йил 7 октябр ҳужумларига жавобан Исроил Ғазода Ҳамасни йўқ қилиш мақсади деб ҳужумларни бошлади, ўшандан буён бўлгадаги Ҳамас раҳбарлигидаги тиббиёт вазирлиги маълумотларига кўра, 65000 дан ортиқ инсон ҳалок бўлди.

Айни пайтда Исроил кучлари Ғазо шаҳри устидан назоратни қўлга киритиш мақсадида қуруқлик амалиётларини ўтказаяпти.

22 сентябр куни Италиядаги касаба уюшмалари фаластинликлар билан бирдамлик мақсадида намойишга чиқишга чақирди.

Италиянинг кўплаб шаҳарларида минглаб намойишчилар кўчаларга чиқдилар.

Рим ва Милан шаҳарларида полиция билан намойишчилар ўртасида тўқнашувлар ҳам келиб чиқди.

Намойишчилар ва мухолифат Италия Бош вазири Жоржия Мелонини танқид қилдилар, Францияга ўхшаб Фаластинни тан олмаганини танқид қилдилар.

22 сентябр. Британиянинг Фаластинни тан олиши нимани англатади?

Фаластин — ҳам мавжуд, ҳам мавжуд эмас давлат

Фаластин расман давлат сифатида тан олинган бўлса-да, унинг мавжудлиги мураккаб. У халқаро миқёсда кенг тан олинган, хорижда элчихоналари бор ва Олимпиада каби халқаро спорт мусобақаларида иштирок этади. Аммо Исроил билан узоқ йиллик низолар туфайли, Фаластиннинг расман белгиланган чегаралари, пойтахти ва армияси йўқ.

1990-йиллардаги тинчлик келишувларидан сўнг ташкил этилган Фаластин маъмурияти Ғарбий соҳилда Исроилнинг ҳарбий назорати туфайли ўз ҳудуди ва аҳолиси устидан тўлиқ бошқарувга эга эмас. Ғазо секторида эса Исроилнинг оккупатсияси давом этаётган бир пайтда, у ерда вайронкор уруш кетмоқда.

Шу сабабли, Фаластинни давлат сифатида тан олиш кўпроқ рамзий аҳамиятга эга. Бу кучли ахлоқий ва сиёсий баёнот бўлиши мумкин, аммо амалда катта ўзгариш олиб келиши эҳтимолдан йироқ.

Бироқ бу рамзий қадам айниқса Британия учун муҳим. Буюк Британиянинг собиқ ташқи ишлар вазири Девид Ламми БМТдаги нутқида шундай деган эди: "Британия икки давлатли ечимни қўллаб-қувватлашда алоҳида масъулиятга эга."

У ўз сўзларида 1917 йилдаги Балфур декларатсиясини эслаб ўтди — бу ҳужжатда Британиянинг Фаластинда "яҳудий халқи учун миллий уй ташкил этиш" ғоясини қўллаб-қувватлаши илк бор баён этилган. Шу билан бирга, декларатсияда "Фаластиндаги яҳудий бўлмаган жамоаларнинг фуқаролик ва диний ҳуқуқларига зарар етказмаслик" ҳақида ҳам тантанали ваъда берилган.

Биринчи жаҳон урушидан сўнг, Британия 1922–1948 йиллар оралиғида Фаластин ҳудудини Миллатлар Лигаси мандати асосида бошқариш ҳуқуқини олган. Бу мандатга кўра, урушда мағлуб бўлган Германия ва Усмонли империяларининг собиқ ҳудудларини бошқа давлатлар вақтинча бошқариши мумкин эди.

Британия эса ўта мураккаб, ҳатто баъзилар айтганидек, амалга ошириб бўлмас вазифани зиммасига олган эди: бир томондан, у яҳудий халқи учун миллий уй ташкил этилишини қўллаб-қувватлашга ваъда берган бўлса, иккинчи томондан, ўша ерда яшовчи араб аҳолисининг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга ҳам ваъда берган.

Бу икки қарама-қарши ваъда ва яҳудийлар билан араблар ўртасидаги кескинлик йиллар давомида нотинчликка сабаб бўлди. 1948 йилда Британия ҳудуддан чиқиб кетгач, Исроил давлати эълон қилинди ва ортидан уруш ҳамда кўплаб фаластинликларнинг ўз юртларидан кўчирилиши юз берди.

Кўплаб тарихчилар Британиянинг ўша даврдаги сиёсатини бугунги Исроил-Фаластин можаросининг шаклланишига асос бўлган деб ҳисоблайди. Улар Фаластин деб аталган ҳудуд тақдири ҳали ҳам ҳал этилмаган халқаро муаммо эканини таъкидлашади.

Исроилни қўллаб-қувватловчилар эса кўпинча шундай дейишади: Лорд Бальфур декларациясида фаластинликлар ёки уларнинг миллий ҳуқуқлари аниқ тилга олинмаган.

Дэвид Ламми таъкидлаганидек, сиёсатчилар "икки давлатли ечим" деган иборани кўп айтишади. Бу ғояга кўра, Ғарбий соҳил ва Ғазо секторида, 1967 йилги араб-исроил урушигача мавжуд бўлган чегаралар асосида Фаластин давлати ташкил этилиши керак. Унинг пойтахти сифатида эса урушдан бери Исроил томонидан оккупация қилинган Шарқий Қуддус кўзда тутилади.

Бироқ халқаро саъй-ҳаракатлар бу ечимни амалга оширишда муваффақиятсизликка учраган. Исроилнинг Ғарбий соҳилдаги катта ҳудудларни ноқонуний равишда ўзлаштириши бу ғояни амалда мазмунсиз шиорга айлантириб қўйган.

Фаластинни кимлар тан олган?

Фаластин ҳозирда БМТнинг 193 аъзо давлатидан тахминан 75 фоизи томонидан тан олинган.БМТда у "доимий кузатувчи давлат" мақомига эга бўлиб, бу унга иштирок этиш ҳуқуқини беради, бироқ овоз бериш ҳуқуқини бермайди.

Бирлашган Қироллик ва Франсия БМТ Бош Ассамблеяси йиғилишида тан олишни ваъда қилган давлатлар қаторида (бу гуруҳга Канада, Австралия, Белгия ва Малта ҳам киради), Фаластин тез орада БМТ Хавфсизлик Кенгашининг бешта доимий аъзосидан тўрттасининг қўлловига эга бўлади.

Хитой ва Россия Фаластинни 1988-йилда тан олган.Бу эса АҚШни, Исроилнинг энг яқин иттифоқчисини, ёлғиз қолдиради.Вашингтон Фаластин Маъмуриятини, ҳозирда Маҳмуд Аббос бошчилик қилаётган тузилмани, 1990-йилларнинг ўрталаридан бери тан олган.

Шундан бери бир нечта президентлар Фаластин давлатини барпо этишни қўллаб-қувватлашларини билдирган. Бироқ, Доналд Трамп булар қаторида эмас. Унинг икки маъмурияти даврида ҳам АҚШ сиёсати Исроил фойдасига кучли оғишган.

Нега Буюк Британия ва бошқа давлатлар айнан ҳозир бундай қарор қабул қилмоқда?

Британ ҳукуматлари доим Фаластин давлатини тан олиш ҳақида гапиришган, лекин фақат тинчлик жараёнининг бир қисми сифатида, идеал ҳолда бошқа Ғарб иттифоқчилари билан бирга ва "энг катта таъсир кўрсатадиган пайтда" амалга оширишни маъқул кўришган.

Буни шунчаки рамзий ҳаракат сифатида қилиш ҳукуматлар фикрича хато бўларди. Бу одамларни виждонан ўзини яхши ҳис қилишига олиб келиши мумкин, лекин амалда жойлардаги вазиятни ўзгартирмайди.Бироқ, охирги ойлардаги воқеалар бир нечта ҳукуматларни бу қарорни қабул қилишга мажбур қилди.

Ғазодаги аста-секин кучайиб бораётган очарчилик манзаралари, Исроилнинг ҳарбий ҳаракатларига нисбатан ортиб бораётган ғазаб ва жамоатчилик фикрининг кескин ўзгариши — буларнинг барчаси бизни шу нуқтага олиб келди.

Баъзи давлатлар бу ваъдани шартли тарзда берган. Канада учун тан олиш Фаластин Маъмуриятининг ўзини ислоҳ қилиш, 2026-йилда сайловлар ўтказиш ва Фаластин давлатини ҳарбийлаштирмаслик мажбуриятига боғлиқ.

Британия ҳукумати ўз қарорини эълон қилганида, масъулиятни бошқа томонга юклади ва БМТ Бош Ассамблеяси сессияси давомида Фаластинни тан олишини, агар Исроил ҳукумати Ғазодаги азоб-уқубатларга барҳам бериш, ўт очишни тўхтатиш, Ғарбий Соҳилдаги ҳудудларни аннексия қилмаслик ва икки давлатли ечимга олиб келадиган тинчлик жараёнига содиқлигини намоён қилмаса, амалга оширишини билдирди.

Бу ҳаракат бироз чалкашликка сабаб бўлди, айрим танқидчилар тан олиш умуман шартли бўлмаслиги керак, айниқса, Исроил ҳаракатларига боғлиқ бўлмаслиги кераклигини таъкидладилар.

Бироқ, Британия тилга олган тўрт босқич бўйича сезиларли ютуқларга эришиш эҳтимоли жуда паст эди. Шунинг учун тан олиш деярли муқаррар бўлиб қолди.

Ўз ҳаракатларини мувофиқлаштириш орқали Фаластин давлатини тан олишни таклиф қилаётган давлатлар янада катта таъсир кўрсатишга, Ғазодаги урушни қандай тугатиш ва ундан кейинги сиёсий жараён қандай бўлиши ҳақида фикр юритишга туртки беришга умид қилмоқда.

Нега баъзи давлатлар ҳали ҳам Фаластинни давлат сифатида тан олмаяпти?

Ғазо ва Ғарбий Соҳилни назорат қилувчи Фаластин маъмурияти ўртасидаги келишувнинг йўқлиги ҳамда Исроил билан музокаралар натижасида ечим топилмагани сабабли, кўплаб давлатлар Фаластинни мустақил давлат сифатида тан олмаяпти. Улар Фаластиннинг тан олиниши Исроил билан олиб бориладиган тинчлик музокаралари ва кенг қамровли келишувларнинг якуний босқичи бўлиши керак, деб ҳисоблайди.

Ғазо ва Ғарбий Соҳилни назорат қилувчи Фаластин маъмурияти ўртасидаги келишувнинг йўқлиги ҳамда Исроил билан музокаралар натижасида ечим топилмагани сабабли, кўплаб давлатлар Фаластинни мустақил давлат сифатида тан олмаяпти. Улар Фаластиннинг тан олиниши Исроил билан олиб бориладиган тинчлик музокаралари ва кенг қамровли келишувларнинг якуний босқичи бўлиши керак, деб ҳисоблайди.

"Гарчи АҚШ Фаластин давлатини барпо этиш зарурлигини сўзда қўллаб-қувватласа ҳам, у Исроил ва Фаластин ўртасида тўғридан-тўғри музокараларни талаб қилади, бу эса амалда Исроилга фаластинликларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш истагига вето қўйиш ҳуқуқини беради", дейди Лондон Иқтисодиёт Мактабининг халқаро муносабатлар ва Яқин Шарқ сиёсати бўйича мутахассиси профессор Фаwаз Гергес.

Тинчлик музокаралари 1990-йилларда бошланган ва кейинчалик икки давлатли ечим — исроилликлар ва фаластинликлар ёнма-ён, алоҳида давлатларда яшаши мақсад қилиб қўйилган.

Бироқ, тинчлик жараёни 2000-йилларнинг бошларидан бошлаб, ҳатто 2014-йилда Вашингтонда исроилликлар ва фаластинликлар ўртасидаги музокаралар муваффақиятсиз тугашидан олдин ҳам, аста-секин сусайиб борди.

Энг муҳим масалалар ҳал этилмай қолмоқда: келажакдаги Фаластин давлати чегаралари ва унинг табиати, Қуддус мақоми, ҳамда Исроил тузилиши эълон қилинганидан сўнг 1948-49-йиллардаги уруш натижасида қочқин бўлиб қолган фаластинликларнинг тақдири.

Исроил Фаластиннинг БМТга аъзо бўлиш ҳаракатига қатъий қарши.Исроилнинг БМТдаги элчиси Гилад Эрдан 2024-йил апрель ойида АФП агентлигига берган интервюсида, бу масаланинг муҳокама қилинаётгани "генотсид террори учун аллақачон ғалаба" эканини айтган ва агар бу ҳаракат муваффақиятли бўлса, 7-октабр Ҳамас ҳужумларидан сўнг террор учун мукофот бўлишини қўшимча қилган.

Исроил билан яхши муносабатларни сақлаб қолишни истаган давлатлар Фаластин давлатини тан олиш уларнинг иттифоқчисини ғазаблантиришини яхши билишади.

Баъзилар, жумладан, Исроил тарафдорлари, Фаластин 1933-йилги Монтевидео конвенсиясида давлат учун белгиланган асосий мезонларга — доимий аҳоли, аниқ белгиланган ҳудуд, ҳукумат ва бошқа давлатлар билан муносабат ўрнатиш қобилиятига — жавоб бермайди, деб ҳисоблашади.

Бошқалар эса янада мослашувчан таърифни қабул қилиб, бошқа давлатлар томонидан тан олиниши муҳимроқ деб билишади.

АҚШ нима дейди?

Трамп маъмурияти Фаластинни тан олишга қарши эканини ҳеч қачон яширмаган. АҚШ президенти эса 18-сентабр куни Буюк Британия Бош вазири Киэр Стармер билан бўлиб ўтган қўшма матбуот анжуманида "бу борада [Британия] бош вазири билан келишмовчилиги борлигини" очиқ тан олган.

Аслида, АҚШ позитсияси Фаластин мустақиллиги ғоясига очиқдан-очиқ қаршиликка айлангани аниқ кўриниб турибди.

АҚШ давлат котиби Марко Рубио халқаро ҳамжамиятнинг Фаластинни тан олиш ҳаракатлари "Ҳамасни янада дадилроқ ҳаракат қилишга ундайди", деб айтди.

Рубио, шунингдек АҚШ, тан олиш тарафдорлари Исроилни Ғарбий Соҳилни аннексия қилишга ундаши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирганини ҳам таъкидлади.

Буларнинг барчаси Фаластин учун БМТда нимани англатиши мумкин?

Фаластинликлар ҳозирда БМТда аъзо бўлмаган кузатувчи давлат мақомига эга, Ватикан ҳам худди шу мақомда.

2011-йилда Фаластин БМТга тўлиқ аъзо давлат бўлиш учун ариза топширган, бироқ бу ташаббус Хавфсизлик Кенгашида етарли қўллаб-қувватлаш бўлмагани учун овозга қўйилмаган ва муваффақиятсиз тугаган. Бироқ, 2012-йилда БМТ Бош Ассамблеяси Фаластин мақомини "аъзо бўлмаган кузатувчи давлат" даражасига кўтарди, бу уларга Ассамблея муҳокамаларида иштирок этиш имконини берди, лекин резолютсиялар бўйича овоз бериш ҳуқуқини бермади.

2012-йилги қарор — Ғарбий Соҳил ва Ғазо секторида олқишланган, АҚШ ва Исроил томонидан танқид қилинган — Фаластинликларга бошқа халқаро ташкилотларга, жумладан, БМТнинг энг юқори суди бўлган Халқаро жиноий судга аъзо бўлиш имконини берди. Фаластин 2015-йилда ушбу судга қўшилди.

2024-йил май ойида БМТ Бош Ассамблеяси Фаластиннинг ташкилотдаги ҳуқуқларини кенгайтирди ва уни аъзо сифатида қабул қилишга чақирди, бу қизғин баҳс-мунозаралардан сўнг амалга ошди. Резолютсия Фаластинга муҳокамаларда тўлиқ иштирок этиш, кун тартиби масалаларини таклиф қилиш ва ўз вакилларини қўмиталарга сайлаш ҳуқуқини берди, бироқ овоз бериш ҳуқуқини бермади.

Аъзолик фақат БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан берилиши мумкин. Ўша йилнинг апрель ойида АҚШ, беш доимий аъзодан бири сифатида, Фаластиннинг давлат сифатида қабул қилинишига вето қўйди ва бу ҳаракатни "муддатидан олдин" деб атади.

Хавфсизлик Кенгаши резолютсиялари ҳуқуқий кучга эга, Бош Ассамблея резолютсиялари эса йўқ.

"БМТга тўлиқ аъзо бўлиш Фаластинликларга дипломатик жиҳатдан кўпроқ имкониятлар беради, жумладан, резолютсияларни бевосита илгари суриш, Бош Ассамблеяда овоз бериш (ҳозирда аъзо бўлмаган давлат сифатида бу ҳуқуққа эга эмаслар) ва охир-оқибат Хавфсизлик Кенгашида ҳам ўрин ва овоз олиш имконияти пайдо бўлади", дейди Вашингтондаги Яқин Шарқ институти Фаластин ва Фаластин-Исроил масалалари дастури директори Холид Элгинди.

"Лекин бу нарсаларнинг ҳеч бири икки давлатли ечимга олиб келмайди — бунга фақат Исроилнинг босқинини тугатиш орқали эришиш мумкин", дея қўшимча қилади у.

Бироқ, Лондоннинг Шарқ ва Африка тадқиқотлари мактаби (СОАС)да ривожланиш ва халқаро муносабатлар профессори Гилберт Ачcар "БМТга тўлиқ аъзо бўлиш билан Фаластин маъмурияти кўп нарса қўлга киритмайди", деб ҳисоблайди.

"Бу асосан рамзий ғалаба бўлиб қолади: Фаластин давлат деб тан олинган, бироқ амалда 1967-йилда босиб олинган ҳудудларнинг кичик бир қисмида, Исроилга тўлиқ қарам ва кучсиз Фаластин маъмурияти бор холос", дейди у ва "бу мустақил ва суверен Фаластин давлатидан жуда узоқ"лигини таъкидлайди.