Америка ва сайлов: Ўзбекистонликларга энди Америка эшиклари янада очиладими ёки ёпилади?

Америка Қўшма Штатлари дунёнинг ҳар йили юз минглаб ўзбекистонлик бориш илинжида бўлган, айниқса, Демократчи президент Жо Байден бошқаруви остида кечган сўнгги тўрт йил ичида қамоқ ва ўлим хавфига ҳам қарамай, ҳудудига ноқонуний киришга уринаётганларининг ҳам сони жиддий ортиб бораётган давлати бўлади. Шундай экан, янги президентнинг қудратга келиши Америкадаги ўзбекистонликлар учун нимани англатади?

Америкадаги ўзбеклар ва ўзбекистонликлар

Америка Қўшма Штатларида ўн минглаб ўзбекистонлик, юз минглаб ўзбек яшайди, улардан бир неча минги Америка фуқаролигини ҳам олган.

Улардан аксариятини эса, Грин-карта ёрдамида Америка Қўшма Штатларида яшаш ҳуқуқини қўлга киритганлари ташкил этишади.

Бунга Ғарб нашрларида имконли бўлган расмий ҳисоб-китобларнинг ўзиёқ далолат қилади.

У ердаги айрим ўзбекистонлик айрим фаоллар эса, мамлакатда "нелегал" экани айтилувчи "11 миллиондан ортиқ" одам орасида ҳам Ўзбекистон фуқаролари кам эмаслигини тахмин этишади.

Яъни, Америка Қўшма Штатлари дунёнинг ўзбекистонликлар энг кўп саноқли давлатларидан бири бўлади.

Америка ва сайлов: Ким президент бўлади?

Ҳаррис ва Трамп сиёсатларидаги фарқ нимада?

Каримовга яхши-ёмон бўлган Америка ёки Мирзиёев, Ўзбекистон ва ўзбекистонликлар учун ким президент бўлгани яхши?

Америка ва сайлов: Украина, Яқин Шарқ ва Хитой - президент ўзгарса, дунёга нима бўлади?

Агар, айрим етакчи Ғарб нашрларида АҚШ Давлат Департаментидан келтирилган рақамларга таянилса, ҳар йили ярим миллионга яқин Ўзбекистон фуқароси уларнинг Green Card лотереясида ўйнаш учун ариза топширади.

2018 йилда эса, бу рақам ҳатто қарийб тўрт баробар кўп бўлгани, мазкур лотерея орқали Америкада яшаш ҳуқуқини қўлга киритиш илинжида бўлган ўзбекистонликлар сони 2 миллиондан кишини ташкил этгани айтилади.

Дунёнинг қолган бирор бир давлати мисолида бу каби ҳолатнинг кузатилмаслиги эса, Ўзбекистон ва ўзбекистонликлар учун Америка Қўшма Штатларининг аҳамиятини алоҳида урғуловчи омил бўлади.

Америкада яшаб, меҳнат қилаётган ўзбекистонликлар орасида етакчи олимлар, ишбилармонлар, банкирлар, турли халқаро ва жамоат ташкилотлари вакиллари мақомида бўлганлари, нуфузли университетларида таҳсил олаётганлари ҳам оз эмас.

"Тарихий ташриф"

Бу ўзининг Ўзбекистон президенти сифатида Вашингтонга амалга оширган 2018 йилги илк расмий ташрифи чоғида Шавкат Мирзиёев ўзининг алоҳида эътиборини қаратган воқеъликка ҳам айланган.

Президент Мирзиёев ўшанда Америкадаги бир гуруҳ илғор ўзбеклар билан шахсан, юзма-юз учрашган, мулоқот қилган.

Ўзбекистон президенти худди шу учрашув чоғида, таъбир жоиз, улар билан “чин дилдан, самимий суҳбатлашишни аввалдан режалаштириб қўйгани”ни ҳам эътироф этган.

“Ватандан йироқда, мусофирчиликда ўз ўрнини топиш ва ҳақли эътироф қозониш нақадар машаққатли эканини барчамиз яхши англаймиз. Бундай катта ютуқларга эришиш ҳар кимга ҳам насиб этавермайди. Бугун сизлар билан очиқ мулоқот қилиб, яқиндан танишиш, мамлакатимиз олдида турган катта-катта вазифаларни амалга ошириш борасидаги фикр ва мулоҳазаларингиз, таклифларингиз билан ўртоқлашишни ғоят муҳим, деб ҳисоблайман”, - дея қўшимча ҳам қилган.

Ўзбекистон тараққиётига ҳисса қўшиш истагида бўлган чет элдаги барча ўзбекистонликларни Ўзбекистонга таклиф этган, уларни “қўллаб-қувватлаш ва ҳар томонлама рағбатлантиришга тайёр” эканини айтган.

Нью-Йоркда кечган мазкур учрашув ўшанда Ўзбекистон ва минтақадаги аксарият етакчи нашрларда сарлавҳаларга ҳам чиққан, кўпчиликнинг эътиборини ўзига тортмай қолмаганди.

Ўзбекистон президентининг Америка Қўшма Штатларига илк расмий ташрифи айнан ўша пайтда амалда бўлган Республикачи Дональд Трампнинг таклифи билан амалга ошган.

Худди шу "тарихий ташриф" манзарасида Би-би-си Ўзбек хизмати суҳбатда бўлган Америкадаги айрим ўзбекистонликлар, "қандай соҳада бўлмасин, Ўзбекистондаги сўнгги ўзгаришлар ўзларининг ҳам диққат-эътиборларида" эканини айтишган.

Улар, "расмий Тошкент ва Вашингтон ўртасидаги алоқаларнинг янада яхшиланиши Ўзбекистонда сиёсий, иқтисодий эркинликлар, инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ вазият, демократик тараққиёт ва қўл урилаётган ислоҳотларнинг янада жадаллашувига хизмат қилади", деган фикрда эканликларини билдиришган.

"Бу - Америкада бўлган ўзлари ва она Ватанлари бўлган Ўзбекистон учун ҳам ижобий воқеълик бўлиши"ни ҳам таъкидлашган.

Айни шу суҳбат чоғида улар "фуқаролик муаммоси - икки фуқароликка рухсат бериш, авиақатновлар, борди-келдидаги қулайликлар, Ўзбекистонда Америка Қўшма Штатларидаги бўлган ўзбекистонликларга нисбатан муносабатнинг янада яхшиланиши"ни ўзлари тўқнаш келиб турган ва икки давлат орасида ҳал қилиниши керак бўлган бирламчи муаммолар сифатида тилга олишганди.

Америка ва иммиграция

Ўзбекистондаги "Ижтимоий фикр" тадқиқот марказининг сўнгги йилларда ўтказган айрим сўровлари ҳам Америкага кетиш истагида бўлган ўзбекистонликлар сони ортиб бораётганига далолат қилган.

Айнан ноқонуний миграция эса, сўнгги тўрт йил ичида қанчалик актуаллик касб этиб улгургани билан бу галги АҚШ президентлиги сайловида ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга молик масалалардан бирига айланган.

Айниқса, Республикачи номзод Дональд Трамп америкалик сайловчиларни ўзига оғдириш учун яна ўзининг энг кўп диққат-эътиборини қаратаётган, қаттиқ орқа қилаётган мавзу экани кўрилади.

Ижтимоий сўров натижалари ҳам айнан иммиграция Трамп тарафдорларини энг кўп қизиқтираётган масала эканига далолат қилади.

Бошқа томондан, мамлакат ичкарисида кучайиб бораётган танқид ва хавотирлар манзарасида ноқонуний миграция Байден ҳали сайловдан анча аввал айнан ўзининг вице-президенти Камала Ҳаррисга унга қарши курашиш вазифасини топширган муаммо ҳам бўлади.

Шу йил бошида Қўшма Штатларга рекорд даражадаги муҳожирлар оқими саноқли ойларнинг ўзида кенг кўламли сиёсий инқирозга айлангани, бу Украинани Америка ёрдамисиз қолдиришига оид жиддий хавотирларни пайдо қилгани ва вазият Жо Байденнинг президентлик фаолиятига нуқта қўйиш билан таҳдид қилиш даражасига борганига оид хабарлар бўй кўрсатган.

Ўшанда ҳатто АҚШнинг Украинага кўмаги Республикачилар томонидан жанубий чегарада назоратни кучайтириш талабига боғланган.

Бунинг ортидан Байден маъмурияти Республикачиларга ён босгани, қатор чораларга қўл ургани, миграцияга кўмаклашаётган туроператорлар ва агентлик раҳбарларига ҳам виза чекловини киритиш, ноқонуний равишда Мексика орқали ўз ҳудудларига ўтаётган мигрантлар учун бошпана олиш тартиб-қоидаларини кучайтиришга қарор қилгани ҳам хабар қилинган.

Худди шу манзарада айрим штатлар чегара хизматларига қатор МДҲ давлатларидан бўлганлари баробарида ўзбекистонлик ноқонуний мигрантларни ҳам қўлга олиниши биланоқ зудлик билан ортга депортация қилиш мажбурияти юклатилгани ҳам айтилган, бу ҳақдаги янгилик ўшанда Ўзбекистондаги аксарият етакчи интернет нашрларининг эътиборини ҳам ўзига тортмай қолмаган.

Улар орада АҚШга Мексика ва бошқа давлатлар орқали ноқонуний йўллар билан кетган ўнлаб ўзбекистонликнинг ортга депортация қилингани ҳақида ҳам ёзишган.

Кун.уз нашри эса, шу йил бошида Daily.Mail газетасига таяниб, 2023 йилда 50 минг Марказий осиёлик ноқонуний кесиб ўтгани айтилганини сарлавҳасига ҳам олиб чиққани кўрилган.

Фуқаролари Мексика-АҚШ чегарасига йўл солаётган давлатлар сафининг қанчалик кенгайиб бораётгани ҳам худди шу манзарада алоҳида хавотирга молик воқеъликка айланган.

АҚШ президентлигига номзодларнинг ноқонуний миграцияга ёндашувлари эса, бир-биридан тубдан фарқ қилиши кузатилади.

Трамп бу борада ноқонуний мигрантларнинг ҳаттоки "мамлакат тарихида мисли кўрилмаган" оммавий депортациясини ҳам кўзда тутувчи кескин стратегияга мойиллик кўрсатаётган бўлса, унинг Демократчи рақиби бу муаммога мамлакат чегаралари хавфсизлигига кўпроқ пул сарфлаш баробарида муносиб иммигрантлар келишининг қонуний йўлларини яратишни кўзда тутувчи икки томонлама ёндашув тарафдори экани айтилади.

Ўзбекистон ва ташқи меҳнат миграцияси

Минтақада аҳолиси энг катта бўлган (расман 37 миллиондан ортувчи – таҳр.), ишсизлик ҳануз анчайин оғир муаммолигича қолаётган Ўзбекистон ва унинг раҳбарияти учун ташқи меҳнат миграцияси, айниқса, Россия Украинага очган уруш манзарасида алоҳида долзарблик касб этган масала бўлади.

Бу галги АҚШ президентлиги сайлови шу йил май ойидаги қонли теракт ортидан Россия ўзининг аксилмиграцион сиёсатини тобора кучайтираётган, энди ўзларида меҳнат муҳожирлигида банд катта сондаги ўзбекистонликлар, Марказий осиёликларни ҳам Украина урушига ёллаш, сафарбар этиш илинжини ошкора изҳор этишга ўтган ва мигрантларнинг ялпи ортга қайтиши эҳтимоли минтақа давлатлари пойтахтларида уйғотган хавотирлар ҳалича аримаган бир пайтга ҳам тўғри келади.

Россия эса, Ўзбекистон мустақиллиги билан кечаётган ўттиз йилдан ортиқроқ вақт ичида энг катта – ўз вақтида, ҳатто, миллионлаб сондаги ўзбекистонликлар учун энг йирик ташқи меҳнат бозори вазифасини бажарган.

Воқеаларнинг бу каби ривожи манзарасида айнан ташқи меҳнат бозорларини турфалаштириш – Ўзбекистонда президент даражасида эътибор топган энг муҳим масалалардан бирига ҳам айланган.

Шу кунларда эълон қилинган янги статистика эса, Россиядан пул ўтказмалари улуши биринчи ярим йил охирида 77 фоиздан 75,3 фоизга камайганини кўрсатган.

Тўққиз ойда Ўзбекистонга пул ўтказмалари ҳажми 11,3 миллиард долларга ортган бўлса, Жанубий Корея, Буюк Британия, Польша ва Бирлашган Араб Амирликларидан тушумлар кескин ошгани таъкидланган.

Шавкат Мирзиёев орада "Москва вилоятидаги мудҳиш теракт оқибатида халқаро вазият жиддий тус олаётгани"дан ташвиш ҳам билдирган.

Ўзбекистон президенти "мураккаб ва таҳликали замонда яшаётганликлари"ни айтган.

"Яқин Шарқдаги ва асосий ҳамкорлари ўртасидаги можаролар ечим топмаётганлиги"ни ҳам тилга олган.

Шавкат Мирзиёев, шундай деркан, "бундай мураккаб шароитда мамлакат иқтисодиётига, аҳоли даромадларига салбий таъсирни камайтириш - энг муҳим вазифалардан бири экани"ни таъкидлаганди.

Четда меҳнат муҳожирлигида банд миллионлаб сондаги фуқаролари ҳар йили ортга юбораётган миллиардлаб долларлик маблағлар ҳам Ўзбекистон ҳукумати учун муҳим, улар, йилларки, мамлакатдаги ижтимоий, иқтисодий муаммолар таъсирини енгиллатиб, ҳар қандай ижтимоий портлаш хавфини юмшатиб келаётган энг амалий ва самарали воситалардан бири бўлади.

Шундай экан, президентликка ҳар икки номзоднинг сайловолди дастури ва унда янграётган ваъдалари назарда тутилганда, бу галги президент сайлови ва унинг натижаси Америка Қўшма Штатларидаги ўн минглаб ўзбекистонликлар учун қанчалик ва айнан нимаси билан муҳим?

Би-би-си Ўзбек хизмати худди шундай саволлар билан Америка Қўшма Штатларидан асли ўзбекистонлик социолог Баҳодир Файзга боғланди:

Маълумки, охирги йилларда, айниқса 2020-2024 йиллари оралиғида Америка Қўшма Штатларига келиб, муқим ерлашаётган, Америка фуқаролигини олган ватандошларимизнинг сони ошиб бормоқда.

Аввалги сайловлар билан қиёсланганда, ватандошларимиз орасида бўлажак президентга овоз бермоқчи бўлганлари ҳам талайгина.

Бўлажак президентнинг ким бўлиши, иқтидорга қайси партия, Демократлар ёки Республикачиларнинг келиши албатта ватандошларимизни қизиқтиради.

Бундан 5-10 йил аввал, балки, Америка президент сайловларига қизиқиш жуда катта кўламда эмас эди.

Ватандошларимиз орасида Америка фуқаролигини олиш кўпайиб бораётгани сари, албатта, Америка сиёсатига қизиқиш, уни яқиндан кузатиш ҳам ортиб бормоқда..

Бу жараённинг сабабини эса, юртдошларимиз Ўзбекистондан келиб, Америка жамиятининг ажралмас бир бўлагига айланишаётгани билан изоҳлаш мумкин.

Ватандошларимиз Америкада меҳнат қилаяптилар, турли соҳаларда тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаяптилар.

Ўзлари яшаётган шаҳарларда ижтимоий-иқтисодий турмуш тарзига мослашиб бораяптилар.

Албаттаки, Америка сиёсати, сайловлар оддий америкаликлар қатори ватандошларимиз ҳаётига ҳам бевосита таъсир қилади.

Энг кучли таъсирни иқтисод ва иммиграция масаласида кўришимиз мумкин.

Юқоридаги бу асосий факторлардан ташқари, юртдошларимизни яқиндан қизиқтирган мавзулардан бири Американинг Яқин Шарқ бўйича сиёсати, яъни Исроил-Фаластин можароси ва Байден маъмуриятининг бу урушга муносабати.

Умумиятла, Ғарб давлатларида, жумладан, Америка Қўшма Штатларида ҳам аксар муҳожирлар сиёсий қанотнинг сўл, яъни, социал-демократ жабҳасига яқинлиги маълум эди.

Бу тамойилнинг турли сабаблари бор. Энг асосий сабаблари эса, албаттаки, Республикачи иқтидорларнинг муҳожирларга нисбатан муносабати, радикал консервативларнинг ўзга диндагилар, баъзан фарқли миллий ўзликларга қарши тоқатсизлигида кўринади.

Айни ўринда, собиқ президент ва бу сайловда ҳам президентликка номзод Трампнинг Америкага кўчишни чекловчи иммиграция сиёсати ҳам ўзбек юртдошларимиз хавотирларига молик ва уларнинг диққат-эътиборидаги воқеълик бўлади.

Биламизки, охирги йилларда Ўзбекистон ва Марказий Осиё давлатларидан Мексика орқали минглаб ҳамюртларимиз ноқонуний йўллар билан Америкага кириб келишаяпти.

Байден президентлиги даврида ноқонуний йўллар билан Америкага келаётган муҳожирларнинг умумий сони миллионлар билан ифода қилинади.

Муҳожирлар сонининг бу кўламда катталиги ҳам Трампнинг сайловолди дастурида асосий ўринга эга.

Трамп Америка шаҳарларида катта гуруҳлар ҳолида йиғилиб қолаётган муҳожирлар иқтисодий, ижтимоий муаммоларни келтириб чиқариши мумкинлиги, хавфсизликнинг заифлашишига сабаб бўлаётганлигига доим урғу бериб келади.

Трамп ваъда қилаётгани каби муҳожирларни чиқариб юбориш ва жанубий чегаралар орқали келаётганлар оқимини тўхтатиш чоралари ҳам ватандошларимиз диққат назарида.

Агар Камала Ҳаррис сайловда ютиб чиқса, Американинг иммиграция сиёсатида деярли ўзгариш бўлмайди.

Яъни, Ҳарриснинг сайлов дастурлари жорий мамуриятнинг иммиграция сиёсатидан фарқли эмас.

Албатта, 5 ноябр кунги АҚШ президентлик сайловида ким муваффақият қозониши номаълумлигича қолмоқда.

Номзодлар ўртасидаги кескин рақобат тақдирини ҳар бир сайловда сиёсий мавқеълари ўзгариб турадиган штатлар белгилайди.

Бу галги президентлик сайлови арафасида Яқин Шарқда содир бўлаётган уруш оқибатлари ҳам аксари мусулмон бўлган юртдошларимизни хавотир ва сайловга қизиқишини кучайтирган омил.

Камала Ҳарриснинг бу сайловдаги ғалабаси Жо Байден ҳукумати давридагидек АҚШнинг Яқин Шарқ бўйича сиёсатини ҳам деярли ўзгартирмайди.

Дональд Трамп ғалаба қозонса, Исроил тарафининг кучли қўллаб-қувватланиши билдирилган бўлса-да, урушни қисқа вақт ичида тўхтатишни ваъда қилиб келади.

Бу нуқтаи назарга кўра, Исроил минтақада кучлироқ бўлиши учун географик жиҳатдан кенгайиши шарт эмас. Моҳиятан, унинг демографик тузилиши, яъни аҳолиси бунга мос келмайди. Трампга кўра, қўшнилар билан тинчликда бўлиш, сиёсий ва тижорат алоқаларини мустаҳкамлаш Исроилнинг минтақадаги таъсирининг кучайишини англатади.

Трамп бу можарода ўзининг оташкесим ва тинчлик музокараларини эплай оладиган ягона лидер эканлигини айтиб келаяпти.

Сўзсиз, ватандошларимиз билан ўзаро суҳбатларимизда Трампни сайловчиларини ҳам, қарорсизларини ҳам учратишимиз мумкин.

Муҳим жиҳати, 2024 йилги президент сайловида америкалик ўзбеклар эркин дунёнинг энг қудратли лидерларидан бирини танлашда иштирок этаётганликлари аҳамиятини англаяптилар.

Аввалги сайловлардан фарқли ўлароқ юртдошларимиз орасида бу сафар социал-демократларга яқинлик, яъни сиёсий қанотнинг сўл тарафидаги демократ номзод Камала Ҳаррисга мойиллик камроқдек кўринаяпти.

Ёки ватандошларимизда сиёсий хилма-хиллик, турлича фикрлаш даражаси ҳам ортиб бораяпти.

Бу сафар ўзбекистонликлар орасида Республикачи номзод Трампни сайлаш ниятида эканликларини айтиб келаётганлар кўпроқ эканини пайқаш қийин эмас.

Албатта, бу мойилликнинг мантиқий сабаблари бор.

Ватандошларимиз билан ўзаро суҳбатларимизда энг кўп шикоят, норозилик Жо Байден президентлиги даврида Америкага Мексика орқали кириб келган ноқонуний муҳожирлар оқими.

Америкада қонуний яшаб келаётган, фуқаролик олган ёки яшил карта эгаси юртдошларимиз бу ҳолатдан беҳузурлар.

Улар, жумладан, Марказий Осиё давлатларидан келаётган ўз юртдошларини қонуний, мақбул йўллар билан Америкага келиши керак эканлигини айтишади.

Ноқонуний йўллар билан келган мигрантларнинг Америка қонунларига амал қилишмаётганидан, Америкада яшаш маданияти, ахлоқ-одоб меъёрларига мослаша олмаётганликларидан шикоятдалар, бу қонунбузарликлар алал-оқибат америкалик ўзбекларнинг обрў-эътиборига зарар етказишидан хавотирдалар.

Албатта, бу хавотир ортида иқтисодий сабаблар ҳам бор.

Америкага янги келаётган муҳожирлар ўз ҳамюртларининг меҳнат соҳасига қулайлик билан кириб келишaди...у эса аввалроқ келганлар назарида катта рақобат яратади.

Юқоридаги сабаблар туфайли ноқонуний муҳожирлик оқимини кескин тугатмоқчи бўлган Трампга мойилликнинг ажабланарли жойи йўқ, мантиқан олганда, гўёки тўғри бир позиция. Бу позицияни Трампнинг Республикачи сайловчилари аксарида кўришимиз мумкин.

Бу сайловларда Трампга овоз беришни истаган ёки Трамп сайланишини орзу қилган юртдошларимизнинг яна бир муҳим сабаби - Америка иқтисоди.

Яъни, ковид пандемиясидан кейин Байден президентлиги даврида инфляция даражасининг ортиб кетгани.

Инфляция сўнгги йилларда анча пасайиб, Америка иқтисоди нисбатан яxшиланган бўлса ҳам, бу жараён оддий америкаликлар каби ватандошларимиз ҳаётига, яшаш стандартларига бевосита таъсир кўрсатди.

Натижада, Америка иқтисодидаги бу ҳолат бу сайловда Трамп қўлининг баланд келишига сабаб бўлиши мумкин.

Бу сайловларда агар Демократчи номзод Камала Ҳаррис ғaлаба қозонса, Американинг ички ёки ташқи сиёсатида деярли ўзгаришлар бўлмайди.

Америка иқтисоди яхшиланишда давом этади.

Америкада яшаётган ватандошларимиз ҳаётларида ҳам Ҳарриснинг президент бўлиб сайланиши катта ўзгаришларга олиб келмайди.

Агар собиқ президент ва жорий номзод Дональд Трамп бу сайловларда ютиб чиқса, Америка иммиграция сиёсатида муҳим ўзгаришларни тахмин қилиш мумкин.

Бу ўзгариш эса, Трамп ваъда қилаётгани каби ноқонуний муҳожирларнинг мамлакатга киришини тақиқлаш ва Америка ичида худди шундай мавқеъда бўлганларини чиқариб юбориш масаласи.

Бунинг қандай амалга ошишини олдиндан айтиш қийин, лекин бу жараён шубҳасиз ватандошларимиз ҳаётига бевосита таъсир қилади, деб ўйлайман.