Олимлар ҳайратда: Суперқариялар ким ва уларнинг миясидан нимани ўрганишимиз мумкин? Ўзбекистон ва дунё

"Унинг гиппокампи жуда гўзал эди," деб эслайди доктор Тамар Гефен.

Нейропсихолог бу аёлнинг миясидаги шу қисмнинг тузилиши қанчалик аниқ эканидан ҳайратга тушган эди.

"Унинг нейронлари тўлиқ ва соғлом эди. Шундай гўзал ва мураккаб тузилма бундай даҳшатли хотираларни сақлаб қолганига ақл бовар қилмайди," дейди у.

АҚШнинг Иллинойс штатидаги Шимоли-ғарбий университетнинг SuperAging дастури тадқиқотчиси доктор Гефен бир "суперқария" ҳақида гапираётган эди.

У ўша одамнинг миясини ҳаётлиги пайтида ўрганган ва вафотидан кейин ҳам текширишни давом эттирмоқда.

Гарчи "суперқария" Холокостдан омон қолган бўлса-да, тадқиқотчи унинг қанчалик бахтли, бардошли ва ҳазилкаш бўлганини эслайди.

"Ўн йилдан ошди, лекин ҳамон у ҳақда тез-тез ўйлайман," дейди у.

Бу ҳақда доктор Гефен Northwestern Magazine'да чоп этилган "Суперқариялардан нимани ўрганишимиз мумкин" мақоласи муаллифи Мартин Уилсонга сўзлаб берган.

Дастур 25 йилдан бери давом этмоқда, яъни олимлар ва иштирокчилар бир-бирларини узоқ вақтдан бери танийди.

Доктор Гефеннинг мисоли шуни кўрсатадики, вафотидан сўнг миясини берганлар билан алоқа жуда чуқур бўлиши мумкин.

Биринчи мия

"SuperAging" атамаси илк марта Шимоли-ғарбий Алцгеймер касаллиги тадқиқот марказида қўлланган эди. Унинг SuperAging дастурининг келиб чиқишини тушуниш учун биз 1990-йиллар ўрталарига, тасодифан бир воқеа содир бўлган пайтга қайтишимиз керак.

"Биз 81 ёшли аёлнинг ўлимидан кейинги мия аутопсиясини қабул қилдик," деб ёзади илмий мақола муаллифлари Шимоли-ғарбий университетнинг SuperAging дастурининг дастлабки 25 йиллиги ҳақида.

Бу бошқа бир тадқиқот лойиҳасида иштирок этган ва "функционал бузилиш белгилари кузатилмаган" одам эди.

Аслида, хотира тестларида у ўз ёшига нисбатан "юқори" балл тўплаган ва натижалари 50 ёшли одамники каби эди.

Тадқиқотчиларни ҳайратга солган нарса шуки, миянинг бир нечта соҳалари билан боғлиқ бўлган, фазовий, эпизодик ва автобиографик хотирани мустаҳкамлашда муҳим ҳисобланган энторинал пўстлоқ кесимида фақат битта нейрофибрилляр чигал аниқланган.

Нейрофибрилляр чигаллар мия фаолияти учун муҳим бўлган тау оқсилининг майда толалари тўпламлари бўлиб, улар нейронлар ичида чирмашиб кетади. Бу чигалларнинг бутун мия бўйлаб тарқалиши зеҳн пасайиши билан боғлиқ.

Тадқиқотчилар фикрича, ўша аёлда битта чигалнинг аниқланиши "бу ёшда, ҳатто когнитив аномалияси бўлмаган одамларда ҳам камдан-кам учрайдиган ҳолат" эди.

BBC Health Check дастурида тадқиқотнинг етакчи олимларидан бири, шунингдек, Шимолий-ғарбий университет профессори доктор Сандра Вайнтрауб тадқиқотнинг бошланиши ҳақида гапирди.

"Бизнинг биринчи суперқария миясида битта чигал бор эди ва биз "Мияни бутун сақлаш сирини топдик: чигал ҳосил қилмаслик", деб ўйладик.

Кейинги суперқарияда эса ўлимидан сўнг "Алцгеймер касаллигига ташхис қўйишга арзийдиган даражада кўп чигаллар бор эди."

Суперқариялар кимлар?

SuperAging дастури тадқиқотчилари суперқарияларни 80 ва ундан катта ёшда бўлган, сўзлар рўйхатини эслаб қолиш тестларида 30 ёки 20 йилга ёшроқ натижа кўрсатадиган шахслар, деб таърифлайди.

Улар нейропсихологияда хотирани баҳолаш учун кенг қўлланадиган Рей эшитиш-оғзаки эслаш тестидан фойдаланадилар. Бошқа когнитив функцияларни баҳолаш учун бошқа усуллар қўлланади.

Улар асосий мезон сифатида эпизодик хотирани танладилар, чунки ўртача қариш жараёнида "бу энг кўп пасаядиган қобилиятдир".

Шундай қилиб, кимнидир суперқария деб таснифлаш учун тадқиқотчилар жуда юқори мезон белгиладилар – камида ўзидан 30 ёш кичик одам хотирасига тенг хотирага эга бўлиш.

Натижалар эса ҳайратланарли.

Шимолий-ғарбий университетнинг психиатрия ва хулқ-атвор фанлари бўйича ёрдамчи профессори Молли А. Мазер BBC Mundo нашрига берган интервьюсида шундай дейди: "90 ёшли одамнинг катта миқдорда янги маълумотларни эслаб қолиш қобилияти шунчаки ҳайратланарли. Мен баъзан 50 ёки 60 ёшли беморларнинг анча осонроқ хотира тестида қийналаётганига гувоҳ бўламан."

Уларнинг мияси нимаси билан фарқ қилади?

Суперқариялар қариш жараёнида зеҳн пасайиши муқаррар деган фикрни инкор қилади.

Тадқиқотчилар суперқарияларни бошқалардан ажратиб турадиган нейропсихологик ва нейробиологик фенотипга эга эканлигини аниқлашга муваффақ бўлишди.

Масалан, уларнинг "пўстлоқ ҳажми 20-30 ёш оралиғидаги невротипик одамларникидан фарқ қилмайди".

Пўстлоқ ҳажми деганда миянинг ташқи қатлами бўлган мия пўстлоғидаги онгли фикрлаш учун муҳим бўлган тўқималар миқдори тушунилади.

Миянинг бу қисмидаги соҳалар хотира ва тилни қайта ишлаш билан боғлиқ.

Яна бир мисол: тадқиқотчилар суперқариялар миясида нафақат тенгдошларига, балки улардан анча ёш бўлганлардан ҳам кўпроқ Von Economo нейрони мавжудлигини аниқладилар.

Бу турдаги нейронлар ижтимоий муносабатларда ва мураккаб ижтимоий хулқ ривожланишида муҳим роль ўйнайди деб ҳисобланади.

Бу кашфиёт мутахассислар суперқарияларни ўрганиш давомида кузатган хусусиятларга мос келади, яъни уларда кучли ижтимоий алоқаларни сақлаб қолишга қизиқиш юқори.

"Лекин биз қайси бири сабаб эканини билмаймиз," дейди Мазер.

Шу турдаги мия ҳужайралари кўпроқлиги уларни кўпроқ ижтимоийлаштирганми ёки ижтимоийлашганлик уларда ана шундай ҳужайраларни кўпайтирганми?

Ҳужайра даражасида, суперқариялар миясида Алцгеймерга алоқадор ўзгаришлар камроқ кузатилади.

"Суперқариялардаги ажойиб хусусият шуки, уларнинг кўпчилиги 80, 90 ёшларда, баъзан ҳатто 100 ёшдан ошган бўлса-да, одатда уларда кутганимиздан жуда кам чигаллар мавжуд," деб тушунтиради Мазер.

Олимлар ҳали ҳам сабабларни аниқ билмайди ва унинг шаклланишини тўхтатадиган эҳтимол нимадир бор деб гумон қилади.

Чигаллари бўлган суперқариялар қандай қилиб хотирани сақлаб қолиши ҳамон сир.

Одатлар хилма-хиллиги

1934 йилда туғилган Ралф Реббок тадқиқот кўнгиллиларидан бири.

"Мен Суперқария эканимдан жуда фахрланаман," дейди у Шимолий-ғарбий университет томонидан тайёрланган видеода.

Дастур яратилганидан бери 290 нафар суперқария унда иштирок этган ва уларнинг зеҳний заифлашувга бардошлилигини ўрганиш учун 77 та мия аутопсияси ўтказилган.

Ҳозир 133 нафар фаол иштирокчи бор.

Уилсон ўз мақоласида "типик" суперқария йўқлигини таъкидлайди. Аксинча, улар турмуш тарзи хилма-хил бўлган одамлардир.

"Баъзи суперқариялар соғлом ҳаёт учун барча тавсияларга амал қилган. Бошқалари эса яхши овқатланмаган, чеккан, ичган, жисмоний машқлардан қочган, стрессли ҳаётий вазиятларга дуч келган ва яхши ухламаган," деб ёзади тадқиқотчилар ўз мақоласида.

"Аниқ формула йўқ, албатта. Ким билсин, балки куни келиб билиб олармиз. Менимча, бундай аниқ формулани топишдан ҳали жуда йироқмиз."

Доктор Гефен, шунингдек, "биология, генетика ва бардошлиликка ҳисса қўшадиган бошқа омиллар ўртасида ўзаро таъсир мавжуд," дейди.

"Яхши овқатлансангиз, яхши ухласангиз, депрессияни даволасангиз, ичишни тўхтатсангиз ва ҳоказо, бирданига суперқарияга айланиб қолмайсиз," деди Вайнтрауб BBCга.

"Аммо биламизки, буларнинг ҳар бири ёш ўтган сари зеҳн заифлашуви хавфини камайтиради. Шундай қилиб, бизнинг тавсиямиз – хавфни камайтириш учун қўлдан келганча ҳаракат қилинг. Агар шундай қилсангиз ва сизда тегишли генетик тузилиш мавжуд бўлса, суперқария бўлиш имкониятингиз бор."

Хўш, қандай қилиб биз суперқарияларнинг миясига ўхшаш мияга эга бўлишимиз мумкин?

"Биз кўрсатганимиздек, суперқария мияси деган нарса йўқ," дейди Вайнтрауб BBC Mundo'га. "Уларнинг хотираси ва ҳаётга бўлган қарашлари супер."

У тушунтиришича, ўлимдан сўнг баъзи одамларнинг мияси ёшга боғлиқ шикастланишлардан имкон қадар холи бўлиши мумкин, бошқаларида эса Алцгеймер касаллигининг нонормал оқсиллари бор, бу кўпчилик одамларда соғлом нейронлар йўқолишига ва натижада когнитив бузилиш ҳамда деменцияга олиб келади.

"Негадир суперқариялар бу оқсилларни аксарият кекса одамлар каби ишлаб чиқармайди ёки уларни ишлаб чиқарса ҳам, улар соғлом мия ҳужайраларига таъсир қилмайди. Ҳаяжон ҳам айнан шунда," дея қўшимча қилади у.