Олимлар хавотирда: Ўзбеклар гени бузилмоқдами? O'zbekiston

"Генофондимиз бузилмоқда". Сўнгги ойларда ўзбек олимларининг айни иддаоси мамлакатда шов-гувларга сабаб бўлди. Ўзи гап нимада?

Халқ ирсиятида қандай ўзгаришлар бўлмоқда, бунинг сабаблари нима ва аҳволни ўнглаш имкони борми?

Биз айни шу илмий хулосани эълон қилган Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридаги Илғор технологиялар марказига бордик.

"Ҳозирги тадқиқотларда янги авлодда, беш, олти, етти ёшдаги болаларда ниҳоятда катта миқдорда бузилган патоген генларнинг ташувчилиги 86 фоизни кўрсатди. Жуда ҳам хавотирга соладиган ва бизнинг ҳозир қилаётган ишимизнинг муҳимлигини ҳам кўрсатган рақамлар" - дейди биз билан суҳбатда айни марказ раҳбари ва Ўзбекистон Фанлар академияси вице- президенти Шаҳло Турдиқулова.

Унинг айтишича, ўзбекистонликларнинг генофонди бузилаётганлиги олимларни ҳақиқатан ташвишга солади.

Бу борадаги махсус видеолавҳани томоша қилинг:

Маълум бўлишича, гарчи бутун янги авлодни касалланган, деб бўлмаса-да, лекин ирсий касалликлар ташувчанлиги юқори.

Масалан, бутун дунёда ирсий касалликлар ташувчанлиги ўртача 30-40 фоизни ташкил қилса, Ўзбекистонда бу кўрсаткич 86 фоиз, дейди олимлар.

"Биз 20 йилдан бери шу лабораторияда ирсий тадқиқотлар билан шуғулланяпмиз ва натижалар шуни кўрсатяптики, Ўзбекистон аҳолисида (қандли) диабет, қон-томир касалликлари ва саратон генетик жиҳатдан кўпроқ тарқалмоқда" - дейди суҳбатдошимиз.

"Неонатал скринингда биз 30 минг нафар янги туғилган чақалоқни 48 хил касаллик учун скринингдан ўтказганмиз. Ва шунда, афсуски, ҳар 1000 тадан битта бола касал бўлиб чиққан".

Олиманинг урғулашича, айни кўрсаткич Хитойда 4000 тадан битта, Исроилда аввал 1000 тадан битта бўлган бўлса, ҳозир 2000 тадан биттага тушган.

У Ўзбекистондаги ҳолат Эрон, Бирлашган Араб Амирликлари ва бошқа қатор араб давлатларидаги аҳволга ўхшашлигини таъкидлайди.

"Қайси давлатларда яқин қариндошлик никоҳлари кўп бўлса, уларда ирсий касалланган болалар сони ҳам кўп бўлади" - деди суҳбатдошимиз.

Ген нега ўзгаради?

Олима ўзбекистонликларнинг гени бузилишига асосий сабаб сифатида қариндошлар ўртасидаги никоҳлар кўпайганлигини кўрсатади.

Статистик рақамларга кўра, бундай никоҳлар қишлоқларда 25 фоизгачани ташкил қилса, шаҳарларда 10 фоизга тенг.

"Бу жуда ҳам катта фоиз. Одамлар, афсуски, шуни тушунишмаяпти. Бу нафақат ногирон болалар, балки ирсий ва бошқа касалликларнинг ҳам кўпайишига олиб келадиган омил".

"Ҳатто бугун соғлом бола туғилган бўлса ҳам, 40 ёшдан кейин ташувчи генлар кўплигидан у ҳар хил касалликларга учрашиши мумкин" - дейди олима Шаҳло Турдиқулова.

"Қозоғистонда етти авлодини кўриб, қариндошлар ўртасида никоҳ тузилмайди, яъни умуман тақиқланган. Қозоғистонда, Қирғизистонда, мана, ўзимизнинг Қорақалпоғистонда ҳам йўқ. Лекин Ўзбекистоннинг қолган ҳудудларида, шунингдек, Тожикистон ва Туркманистонда ҳам кўп тарқалган. Ўйлайманки, уларда ҳам тадқиқот ўтказилса, рақамлар биз билан бир хил бўлиб қолиши мумкин" - дея вазиятни изоҳлади олима.

Суҳбатдошимизга кўра, бир тарафдан туғилишнинг кўпайиши, иккинчи томондан ирсий касалликлар ва уларни ташувчиларнинг ортиши яқин келажакда Ўзбекистон соғлиқни сақлаш тизимига катта босим қўйиши мумкин.

Чора нима?

Ўзбекистонлик олимлар ногирон инсонларни даволаш нархи йилдан-йилга ошиб бораётганини, бу эса аҳоли чўнтаги ва давлат бюджетига оғирлик қилиши мумкинлигини айтадилар.

Олимлар бу борада қатор чораларни қайд этишади.

"Қанча кўп геном технологиялари бизнинг соғлиқни сақлаш тизимимизга кириб келса, шунда касалликлар ҳам камаяди" - дейди олима Шаҳло Турдиқулова.

"Никоҳланувчиларнинг скринингига ўтамиз" - давом этади суҳбатдошимиз - "Бунда ҳар битта никоҳланувчи шу тестдан ўтиб, бир-бирига мос ёки мос эмаслигини, неча фоиз касал бола туғилиши хавфи борлигини, қайси касаллик билан туғилиши мумкинлигини, хуллас, барчасини билиб кейин оила қуради".

"Бунда перинатал скринингдан ўтиши мумкин ва докторлар ҳам шундай хавф бор оилаларни, шунақа жуфтларни алоҳида назоратга олишади. Онани ҳам ҳомиладор пайтида, ҳам бола туғилгандан кейин қўшимча скрининг ва текширувлардан ўтказишади".

Ўзбекистон шароитида бу каби скрининглар қариндошлар ўртасидаги никоҳни тўхтатишнинг асосий чораси эканлигини урғуланади.

"Скринингдан ўтказиб, бўлажак ота-оналарни огоҳлантирсак, майли, уч-тўрт йил ўтиб, балки қариндошлар ўртасидаги никоҳ бутунлай тақиқланар..."

"Бундай тақиқ аслида бутун дунёда бор. Тақиқларнинг натижаси шуни кўрсатаяптики, баъзи давлатларда ирсий касалликлар миқдори 10 баробар ҳам тушган. Мана, Даун касаллиги бўйича ўзимиз кўрдик, Хитойнинг битта минтақасида 5 фоиздан 0,5 фоизга тушган" - дея ўз таҳлиллари билан бўлишади олима.

Экология таъсири ҳам борми?

Ўтган асрда Орол денгизининг қуриши Марказий Осиё, хусусан, Ўзбекистонда ҳам одамлар саломатлигига таъсир қилмай қолмагани айтилади.

Олимлар эса, эндиликда иқлим ўзгариши боис, Марказий Осиёда сув тақчиллиги ортиши, саҳролашиш кучайиши ва чанг-тўзонлар кўпайиши эҳтимолларини ҳам билдирадилар.

Шу боис, ўзбекларнинг гени бузилишига Орол денгизининг қуриши ва ёки иқлим ўзгаришининг таъсири борми, деган саволлар ҳам ўртага чиқиши мумкин.

"Иқлим ўзгариши ва экология (бузилиши) ҳам инсон геномига таъсир қилувчи омиллар. Лекин бу бузилишлар наслдан наслга ўтмайди" - деди Шаҳло Турдиқулова - "Фақат атом зарбаларидан кейин кузатиладиган массив бузилишлар авлоддан авлодга ўтиши мумкин".

Маълумотларга кўра, биргина 2023 йилда Республика "Она ва бола скрининги" марказига мурожаат қилган тўққиз минг нафардан ортиқ боланинг қарийб 800 нафарида ирсий касалликлар аниқланган.

Ушбу ирсий касалликлар турлари бўйича таҳлил қилинганда эса, нерв-мушак тизимида ирсий касаллиги бўлган 265 нафар боланинг 88 нафари қариндошлардан туғилган болалар бўлиб чиққан.

Ўзбекистон Оила кодексининг 16-моддасида яқин қариндошлар, яъни тўғридан-тўғри боғланган қариндошлар ўртасидаги никоҳ тақиқланган.

Аммо аксар яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳлар тақиқланмаган.

Дейлик, нафақат иккинчи ё учинчи авлод қариндошлари ўртасидаги никоҳлар давом этмоқда, балки ака-ука ва опа-сингилларнинг болалари, яъни бўлаларнинг ўзаро оила қуриши ҳоллари ҳам мавжуд.