Yangiliklar: Dunyoda yana yangi pandemiya boshlanadimi – olimlar nimadan qo‘rqmoqda?

Olimlar keyingi pandemiya xavfi haqida ogohlantirmoqda – bu kasallik allaqachon oylab minglab fermer xo‘jaliklarida yashirinib yotibdi.

Kasalliklar rivojlanishini o‘rganuvchi tadqiqotchilar ogohlantirishicha, kuzatuvning yetarli emasligi tufayli AQShda parranda grippining inson pandemiyasiga aylanishi uchun burilish nuqtasi allaqachon o‘tib ketganligi haqida bilmasligimiz mumkin.

Yuqori patogenli parranda grippi H5N1 shtammi Avstraliyadan tashqari barcha qit’alarga yetib borgan. U hatto Antarktidadagi pingvinlarda va Yaqin Sharqdagi tuyalarda ham aniqlangan.

AQSh Qishloq xo‘jaligi vazirligi (USDA) ma’lumotiga ko‘ra, hozirda bu kasallik AQShning barcha ellik shtatidagi yovvoyi qushlar va sutemizuvchilarda uchraydi hamda parrandachilik fermalaridan chiqib, 1000 dan ortiq sut fermasidagi podalarni ham zararlagan. Kamida 70 ta odam kasallangan va bir kishi vafot etgan.

Jons Hopkins Blumberg jamoat salomatligi maktabi dotsenti, epidemiolog doktor Keytlin Riversning aytishicha, bu kasallikni to‘xtatish uchun muhim imkoniyatlarni ham Prezident Tramp ma’muriyati, ham Jo Bayden jamoasi boy bergan. Masalan, turli shtatlar chorva mollarini shtat chegaralari orqali tashish bo‘yicha turlicha qoidalar joriy etgan.

"[Parranda grippi] vaqtinchalik muammo emas – u o‘z-o‘zidan yo‘qolib ketadi, degan noto‘g‘ri tasavvur bor edi. Endi bu hal qilinishi kerak bo‘lgan muammo ekanligi anglandi," deydi u.

"Hozirgi eng muhim vazifa – bu aniqlash. Odamlarda kasallikni topish, uning qanday o‘zgarayotganini kuzatish – eng katta xavf shu."

Parranda grippi qanday yuqadi - to‘liq ma’lumot bilan quyidagi infografikamiz orqali tanishing:

Parranda grippi keyingi pandemiya bo‘ladimi?

Epidemiologlar nafaqat AQSh, balki butun dunyo bu xavfga yetarlicha tayyor emasligidan chuqur tashvishda.

Toronto universiteti tibbiyot professori Kamran Xon shunday deydi: "Agar biz unga uzluksiz rivojlanish va boshqa sutemizuvchilarga yuqish uchun moslashishga imkon bersak, AQShdagi hayvonlar orasida hozir tarqalgan epidemiya yangi bir pandemiyaning boshlanishi bo‘lishi mumkin."

"Tarixdan bilamizki, H5N1 odamlar uchun juda xavfli virus," deya qo‘shimcha qildi u.

2003 yil noyabrdan beri Jahon Sog‘liqni saqlash tashkilotiga asosan 15 mamlakatdan 700 dan ortiq odamda H5N1 virusi infektsiyasi haqida xabar qilingan. Ular orasida Indoneziya, Vьetnam va Misr odamlarda eng ko‘p kasallanish holatlarini qayd etgan.

Demak, parranda grippi yangilik emas, ammo olimlar hozir uchta asosiy sababdan xavotirda: birinchidan, kasallangan sutemizuvchi turlarining ko‘pligi (BMT ma’lumotlariga ko‘ra kamida 70 ta) – fermalardan va qishloq xo‘jaligi ishchilaridan tortib yovvoyi tabiat zonalari va uy hayvonlarigacha. Ikkinchidan, odamlar bilan yaqin aloqada bo‘lgan sut fermalaridagi podalarda tarqalish tezligi.

Nihoyat, Trampning yangi ma’muriyati tufayli sog‘liqni saqlash sohasida yuzaga kelgan beqarorlik ham bor: yuqumli kasalliklar bo‘yicha mutaxassis bo‘lgan bir nechta davlat idoralari xodimlari ishdan bo‘shatilgan, bu esa parranda grippini tekshirish dasturi to‘xtatilishiga olib kelgan. Bundan tashqari, fermalarning chet ellik ishchilariga nisbatan nazorat kuchaygani tufayli ko‘pchilik deportatsiya qilinishdan qo‘rqib, test topshirishdan bosh tortmoqda.

Odamlar parranda grippiga chalinishi mumkinmi?

Hayvonlardan odamlarga o‘tadigan zoonoz kasallikning pandemik potentsiali uning odamdan-odamga yuqishi bilan qat’iy belgilanadi. Bizga ma’lum bo‘lishicha, parranda grippi hozircha bunday emas.

Butunjahon hayvonlar salomatligi tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, aprel oyida Amerika, Osiyo va Yevropada parrandalarda 59 ta, boshqa qushlar va sutemizuvchilarda 44 ta epidemiya qayd etilgan.

2024 yil dekabrdan beri AQSh, Buyuk Britaniya, Hindiston, Meksika, Kamboja va Vьetnamda ham H5N1 bilan kasallangan odamlar qayd etilgan.

O‘nlab yillar davomida parranda grippi asosan qushlarga xos virus bo‘lib, odamlar uchun cheklangan muammolarni keltirib chiqarardi, ammo endi u juda qisqa vaqt ichida turlar orasidagi to‘siqlardan sakrab o‘tmoqda.

"Biologik nuqtai nazardan, bu shunchaki o‘rdaklardan kaptarlarga emas, balki turlar orasidagi ulkan sakrashlardir, – deydi doktor Rivers. – Uning o‘sishda davom etishi va odamlar uchun tahdidga aylanishi ehtimoli kun sayin ortib bormoqda."

Agar virus to‘xtatilmasa, doktor Rivers ogohlantirishicha, "tezkor o‘zgarish"dan ehtiyot bo‘lishimiz kerak.

"U o‘zgarishga va moslashishga moyil virus, – dedi u. – Uzoq vaqtdan beri mavjud xavotir shundaki, u qancha uzoq aylanib yursa, moslashishning turli yo‘llarini topishi mumkin. Bu asta-sekin kuchayib boradigan jarayon bo‘lishi mumkin."

Qushlar xalqaro chegaralarni tan olmaydi va olimlar bahorgi migratsiya mavsumi yaqinlashgani sari bu jarayon yanada tezlashishi mumkinligidan xavotirda.

Parranda grippiga qarshi vaktsina bormi?

Qishloq xo‘jaligi hayvonlarini emlash bahsli masala. Podalarni yo‘q qilishga majbur bo‘lgan fermerlar parrandalarni – g‘ozlardan tortib tovuqlargacha emlashni xohlashadi, ammo bu oson ish emas.

Samarali ommaviy emlashga erishish qiyin – dozalar tez tugaydi, natijada ba’zi fermalar faqat qisman emlanadi va chorva mollari vaktsinaga qarshilik ko‘rsatishi mumkin, deb tushuntiradi Buyuk Britaniyaning Pirbrayt instituti parranda grippi va Nyukasl kasalligi guruhi rahbari doktor Munir Iqbol.

"Masalan, Frantsiya o‘z o‘rdaklarini emlab kelmoqda va u yerda kasallik darajasi juda pastga tushdi. Bu virusning tarqalishini susaytirdi, ammo bu faqat mintaqaviy miqyosda," deydi u.

Yevropa Ittifoqi har bir davlat emlash imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun ko‘rsatmalar ishlab chiqmoqda, biroq hatto emlangan qush ham virusni o‘zida saqlashi va uni yovvoyi qushlar populyatsiyasiga qaytarishi mumkin.

AQSh hukumati uzoq vaqtdan beri parrandalarni emlashga qarshi chiqib kelgan, chunki AQSh oziq-ovqat zanjiriga vaktsinalarni kiritish hayvon mahsulotlarini eksport qilishni taqiqlash xavfini tug‘diradi. Biroq yaqinda AQSh Qishloq xo‘jaligi departamenti (USDA) parrandalarni H5N1 dan himoya qilish uchun yangilangan vaktsinaga shartli ravishda ruxsat berdi.

Odamlarni emlash masalasi-chi?

AQSh va boshqa davlatlarning hukumat idoralari odamlar uchun parranda grippiga qarshi millionlab doza vaktsinalarni zaxira qilib qo‘ygan.

"Bu vaktsinalar faqat yuqori xavf sharoitlarida, ya’ni hayvonlar bilan yaqin aloqada bo‘lgan ishchilar uchun ishlatiladi," deydi doktor Xon.

"Agar bu pandemik gripp virusiga aylansa, o‘sha virus shtammidan foydalanib yangi vaktsina ishlab chiqiladi va keng miqyosda ishlab chiqariladi," deya qo‘shimcha qiladi u.

Bu ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish uchun vaqt kerak bo‘ladi, ammo hozirgi zaxiralar dastlabki vaqtinchalik yechim bo‘ladi.

"Bugun bizda mavjud bo‘lgan vaktsinalar to‘liq mos kelmasligi mumkin, ammo pandemiyaning dastlabki bosqichlarida ma’lum darajada immunitetni ta’minlashi kerak."