Ўзбекистон ва Тожикистон юқтиришда етакчи: Қизамиқнинг бизга номаълум таъсирлари аниқланди - янгиликлар

Сўнгги бир йилда дунё бўйлаб энг кўп қизамиқ юқтирганлар Тожикистонда қайд этилди. Шу йил бошидан Ўзбекистонда ҳам қизамиққа чалинганлар сони ортган. Қизамиқ иммунитет хотирасини ўчириб қўйиши мумкинлиги аниқланди.

БМТ маълумотларига кўра, сўнгги 12 ой ичида дунё бўйлаб энг кўп Тожикистонда қизамиқ аниқланган, 610 киши ушбу касалликни юқтирган. Иккинчи ва учинчи ўринларда 466 ва 414 бемор билан Туркия ва Россия қайд қилинган. Хабарда Ўзбекистонда ҳам қизамиқ билан оғриганлар сони ортгани алоҳида қайд қилинган.

Тожикистон масъуллари asiaplustj.info нашрига касаллик ҳолатларининг кўплигини одамлар қизамиққа қарши эмланмаётганини асосий сабаб қилиб кўрсатган.

Қизамиқ иммунитет хотирасини ўчириб қўйиши мумкин

Бу ҳақда Би-би-сининг фан ва саломатлик бўйича мухбири Жеймс Галлаҳер мақоласи билан танишинг

Тадқиқотлар кўрсатишича, қизамиқ тана иммун тизимига қақшатқич зарба беради ва унинг келгусидаги инфекцияларга қаршилик кўрсатиш қобилиятини йилларча заифлаштириб қўяди.

Қизамиқ вируси "иммунитет амнезияси"га сабаб бўлади, яъни у қачонлардир таниб йўқ қила оладиган инфекцияларни таний олмай қолади, таъбир жоиз эса, хотирасини йўқотиб қўяди.

Қизамиқ, шунингдек, иммунитетни чақалоқ ҳолатига қайтариб қўяди. Натижада у янги инфекцияларга қарши самарали кураша олмай қолади.

Экспертлар таъкидлашича, бунда вакцинация аҳамияти янада ортади.

Қизамиқ қандай касаллик ўзи?

Қизамиқ вирусли касаллик бўлиб, аввалига бурун оқади, аксиртиради ва тана ҳароратини кўтаради.

Бир неча кун ўтиб, юздан бошланадиган тошма, бутун танага тарқайди.

Аксар одамлар тузалиб кетади, аммо касаллик ўзидан бир умрга етарли асорат қолдиради. Бу жуда қаттол бўлиши ҳам мумкин, айниқса, ўпкада зотилжам ва мияда энцефалитга сабаб бўлса.

Ҳар йили дунё бўйлаб 110 000 одам қизамиқдан вафот этади.

Тадқиқот хулосалари қаердан келди?

Ушбу хулосалар Нидерландияда диндор протестант жамоалардаги вакцина олмаган болаларини ўрганиш асосида чиқарилган.

Болалардан қон намуналари олингандан сўнг 2013 йили қизамиқ тарқалишидан икки ой ўтиб яна ўрганилган.

АҚШ, Британия ва Нидерландиядаги тадқиқот гуруҳлари қизамиқнинг иммун тизимига таъсирини ўрганиш учун намуналарни таҳлил қилишди.

Тадқиқотчилар инфекцияга ёпишиб оладиган майда оқсиллар - антитаначалар ва оқ қон ҳужайраларига эътибор қаратган.

Қизамиқ қандай қилиб иммунитет хотирасини ўчириб юборади?

Иммун тизимида танага илгари юққан инфекциялар ҳақида хотира сақланади.

Ушбу хотиранинг бир қисми фақат битта турдаги антитанача ишлаб чиқаришга ихтисослашган иммунитет ҳужайраси - B ҳужайраларда сақланади.

Аммо қизамиқ вируси бу ҳужайраларни йўқ қилиши мумкин, бу эса "иммунитет амнезияси"ни келтириб чиқаради.

Ҳарвард Тиббиёт мактаби тадқиқотчилари 77 нафар боладан олинган қон намуналарини ўрганишди.

Улар минглаб турдаги антитаначани тутиб оладиган ажойиб қармоққа ўхшаш VirScan деб номланган асбобдан фойдаланишди.

Бу восита олимларга қизамиқ инфекциясидан олдин ва кейин боланинг иммун тизимининг батафсил тасвирини чизишга имкон берди.

Science журналида чоп этилган натижалар шуни кўрсатдики, болалар антитанача таркибининг ўртача 20 фоизини йўқотган.

Қизамиқ билан оғир касалланган битта бола антитаначалар турларининг 73 фоизини йўқотди.

"Даволанмаган ОИВ инфекцияси билан дастлабки 10 йилда бўладиган жараён қизамиқда бир неча ҳафта ичида юз беради - бу иммунологик хотира бузилишининг бир тури", дейди доктор Майкл Мина Би би сига.

Бу қанчалик катта муаммо?

Ҳар бир антитанача муҳим эмас.

Қайсидир антитанача жуда кўп, аммо тайинли иш қилмаслиги мумкин, лекин бошқаси кам бўлса ҳам, босқинчини бутунлай зарарсизлантириши мумкин.

"Агар бу антитанача йўқолса, муаммога дуч келасиз", дейди профессор Стивен Элледж Би би сига.

Аслида, бу бир тасодиф ўйини, аммо антитаначалар қанчалик кўп йўқ қилинса, ҳал қилувчи антитаначанинг ҳам йўқолиб кетиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади.

Унингсиз, танангиз яна инфекцияга қарши ҳимоясиз бўлиши мумкин.

Бу баъзи болаларда айниқса муҳим антитанача (респиратор синсициал вирусини зарарсизлантирувчи) йўқолгани тадқиқотда тасдиқланган.

Профессор Элледжнинг таъкидлашича, қизамиқ одамлар ўйлагандан ҳам хавфлироқ, чунки "иммунитет амнезияси туфайли билвосита ўлимлар асл инфекцияга қараганда беш баравар ёки ундан кўпроқ" бўлиши мумкин.

Тадқиқотчиларнинг фикрича, энг катта муаммо Қора Африкада бўлиб, у ерда бу касаллик тўйиб овқатланмайдиган болалар иммун тизимининг катта қисмини йўқ қилиши эҳтимоли кўпроқ.

Тадқиқотлар буни тасдиқлаш учун ўтказилмаган, аммо АҚШдаги олимлар рақамлар 90%дан ортиқ антитанача бўлиши мумкинлигидан хавотирда.

"Ана шу энг қўрқинчлиси", дейди доктор Мина.

Қизамиқ қандай қилиб янги инфекцияларга қарши курашни қийинлаштиради?

Хотира B ҳужайралар билан бир қаторда содда B ҳужайралар мавжуд. Янги инфекцияга чалинганимизда айни шу ҳужайралар керак бўлади.

"Улар яширин зирҳдир", дейди Сенгер институти доктори Велислава Петрова.

Унинг "Science Immunology" журналида чоп этилган тадқиқотида 26 нафар бола иштирок этди. Ушбу тадқиқот ҳам қизамиқ аввалги инфекциялар ҳақидаги хотирани ўчириши мумкинлигини кўрсатди.

Тадқиқот шуни кўрсатдики, вирус содда B ҳужайраларга ҳам таъсир қилган.

Бу ҳужайралар ДНКси қайта ташкилланади - бу жараён соматик рекомбинация деб аталади - шунинг учун иммунитет тизими турли хил заҳира антитаначаларни ишлаб чиқариши мумкин.

Улардан бири янги инфекцияга қарши ишлаб қолиши мумкин.

Чақалоқлар иммунитети оз миқдорда антитанача ишлаб чиқаради ва ёши каттаргани сари улар сони ортиб боради.

Қизамиқ ана шу жараённи бошига қайтариб қўяди, натижада иммунитет тизими фақат чекланган антитаначалар тўпламидан иборат бўлиб қолади.

Доктор Петрова шундай дейди: "Қизамиқ вируси тана илгари чалинган бошқа патогенларга жавобан вужудга келган иммун хотира ҳужайраларини ўчириб юборади.

Шунингдек, иммунитет тизимини янги патогенларга жавоб бериш қобилияти чекланган болалик ҳолатига қайтаради."

Ушбу таъсирлар қанча давом этади?

Бир нечта тадқиқотлар қизамиқ инфекциясининг бевосита таъсирига қаратилган.

Бироқ, ушбу тадқиқот қисман 2015 йилда чоп этилган тадқиқотдан илҳомланган бўлиб, у узоқ муддатда қандай асоратлар қолиши ҳақида айрим белгилар беради.

Тадқиқотда бой мамлакатлардаги ўлим сабаблари кўриб чиқилди ва болалар қизамиқ билан касалланганидан кейин икки-уч йил ичида ўлиш эҳтимоли кўпроқ эканлиги маълум бўлди.

Ушбу натижалар иммунитет тизими тўлиқ тикланиши учун шунчалик узоқ вақт кетиши мумкинлигини кўрсатади.

Тадқиқотчилар таъкидлашича, касалликлар осонроқ тарқаладиган қашшоқ мамлакатларда бу муддат бошқача бўлиши мумкин.

Нима қилиш керак?

Бу саволга иккита жавоб бор ва уларнинг иккаласи ҳам эмлаш билан боғлиқ.

Кўпинча MMR вакцинаси билан қизамиқга қарши эмлаш қизамиқ билан касалланиш хавфини деярли йўқ қилади.

Аммо, агар қизамиқ кимнингдир иммунитет тизимини издан чиқарса, тадқиқотчилар яна болалик давридагидек эмлаш керак бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.

"Буюк Британия ёки АҚШда полиомиелитга қарши кураш катта иш бўлиб туюлмаслиги мумкин, аммо Афғонистонда (касаллик ҳанузгача эндемик бўлган кам сонли жойлардан бири) яна бир бор вакцина олишингизга тўғри келиши мумкин", дейди доктор Мина.

Иммунитетнинг бошқа турдаги хотираси йўқми?

Бор.

Тадқиқотда антитаначалар ва уларни ишлаб чиқарувчи B ҳужайраларга эътибор қаратилган. Аммо яна бир муҳим хотира ҳужайралар бор - T ҳужайралар.

Қизамиқ T ҳужайраларни ҳам зарарлаши мумкин, аммо тадқиқотларда бу қанчалик бўлиши аниқланмаган.

"Ушбу ҳужайралар ҳам айни шу тарзда зарарланиши мумкинлигини тасдиқловчи айрим ҳолатлар бор", дейди доктор Мина.

Экспертлар нима дейди?

Иммунология бўйича Британия жамияти президенти доктор Арн Акбар тадқиқотлар "яхши ва пухта" бўлганини айтади.

Унинг таъкидлашича, "муҳим" топилма шуки, заифлаштирилган вирус бўлмиш MMR вакцинаси иммунитет амнезиясига сабаб бўлмайди.

"Шунинг учун ўзингиз ва болаларингиз қизамиққа қарши вакцина олишингиз икки карра муҳимдир", дейди у.

Unicef'дан Лиам Соллес шундай дейди: "Британияда вакцинация суръати тушгани, яқиндагина қизамиқдан холи ҳудуд мақомимизни йўқотганимиз, бу касалликнинг тарқалиши бомба соатидек ишлаётганини кўрсатади. Вакциналар бу каби ўта юқумли касалликка қарши энг самарали қарши чорадир."

Telegram kanalimiz: https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002