Янгиликлар: Дунёда яна янги пандемия бошланадими – олимлар нимадан қўрқмоқда?

Олимлар кейинги пандемия хавфи ҳақида огоҳлантирмоқда – бу касаллик аллақачон ойлаб минглаб фермер хўжаликларида яшириниб ётибди.

Касалликлар ривожланишини ўрганувчи тадқиқотчилар огоҳлантиришича, кузатувнинг етарли эмаслиги туфайли АҚШда парранда гриппининг инсон пандемиясига айланиши учун бурилиш нуқтаси аллақачон ўтиб кетганлиги ҳақида билмаслигимиз мумкин.

Юқори патогенли парранда гриппи H5N1 штамми Австралиядан ташқари барча қитъаларга етиб борган. У ҳатто Антарктидадаги пингвинларда ва Яқин Шарқдаги туяларда ҳам аниқланган.

АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлиги (USDA) маълумотига кўра, ҳозирда бу касаллик АҚШнинг барча эллик штатидаги ёввойи қушлар ва сутемизувчиларда учрайди ҳамда паррандачилик фермаларидан чиқиб, 1000 дан ортиқ сут фермасидаги подаларни ҳам зарарлаган. Камида 70 та одам касалланган ва бир киши вафот этган.

Жонс Ҳопкинс Блумберг жамоат саломатлиги мактаби доценти, эпидемиолог доктор Кейтлин Риверснинг айтишича, бу касалликни тўхтатиш учун муҳим имкониятларни ҳам Президент Трамп маъмурияти, ҳам Жо Байден жамоаси бой берган. Масалан, турли штатлар чорва молларини штат чегаралари орқали ташиш бўйича турлича қоидалар жорий этган.

"[Парранда гриппи] вақтинчалик муаммо эмас – у ўз-ўзидан йўқолиб кетади, деган нотўғри тасаввур бор эди. Энди бу ҳал қилиниши керак бўлган муаммо эканлиги англанди," дейди у.

"Ҳозирги энг муҳим вазифа – бу аниқлаш. Одамларда касалликни топиш, унинг қандай ўзгараётганини кузатиш – энг катта хавф шу."

Парранда гриппи қандай юқади - тўлиқ маълумот билан қуйидаги инфографикамиз орқали танишинг:

Парранда гриппи кейинги пандемия бўладими?

Эпидемиологлар нафақат АҚШ, балки бутун дунё бу хавфга етарлича тайёр эмаслигидан чуқур ташвишда.

Торонто университети тиббиёт профессори Камран Хон шундай дейди: "Агар биз унга узлуксиз ривожланиш ва бошқа сутемизувчиларга юқиш учун мослашишга имкон берсак, АҚШдаги ҳайвонлар орасида ҳозир тарқалган эпидемия янги бир пандемиянинг бошланиши бўлиши мумкин."

"Тарихдан биламизки, H5N1 одамлар учун жуда хавфли вирус," дея қўшимча қилди у.

2003 йил ноябрдан бери Жаҳон Соғлиқни сақлаш ташкилотига асосан 15 мамлакатдан 700 дан ортиқ одамда H5N1 вируси инфекцияси ҳақида хабар қилинган. Улар орасида Индонезия, Вьетнам ва Миср одамларда энг кўп касалланиш ҳолатларини қайд этган.

Демак, парранда гриппи янгилик эмас, аммо олимлар ҳозир учта асосий сабабдан хавотирда: биринчидан, касалланган сутемизувчи турларининг кўплиги (БМТ маълумотларига кўра камида 70 та) – фермалардан ва қишлоқ хўжалиги ишчиларидан тортиб ёввойи табиат зоналари ва уй ҳайвонларигача. Иккинчидан, одамлар билан яқин алоқада бўлган сут фермаларидаги подаларда тарқалиш тезлиги.

Ниҳоят, Трампнинг янги маъмурияти туфайли соғлиқни сақлаш соҳасида юзага келган беқарорлик ҳам бор: юқумли касалликлар бўйича мутахассис бўлган бир нечта давлат идоралари ходимлари ишдан бўшатилган, бу эса парранда гриппини текшириш дастури тўхтатилишига олиб келган. Бундан ташқари, фермаларнинг чет эллик ишчиларига нисбатан назорат кучайгани туфайли кўпчилик депортация қилинишдан қўрқиб, тест топширишдан бош тортмоқда.

Одамлар парранда гриппига чалиниши мумкинми?

Ҳайвонлардан одамларга ўтадиган зооноз касалликнинг пандемик потенциали унинг одамдан-одамга юқиши билан қатъий белгиланади. Бизга маълум бўлишича, парранда гриппи ҳозирча бундай эмас.

Бутунжаҳон ҳайвонлар саломатлиги ташкилоти маълумотига кўра, апрель ойида Америка, Осиё ва Европада паррандаларда 59 та, бошқа қушлар ва сутемизувчиларда 44 та эпидемия қайд этилган.

2024 йил декабрдан бери АҚШ, Буюк Британия, Ҳиндистон, Мексика, Камбожа ва Вьетнамда ҳам H5N1 билан касалланган одамлар қайд этилган.

Ўнлаб йиллар давомида парранда гриппи асосан қушларга хос вирус бўлиб, одамлар учун чекланган муаммоларни келтириб чиқарарди, аммо энди у жуда қисқа вақт ичида турлар орасидаги тўсиқлардан сакраб ўтмоқда.

"Биологик нуқтаи назардан, бу шунчаки ўрдаклардан каптарларга эмас, балки турлар орасидаги улкан сакрашлардир, – дейди доктор Риверс. – Унинг ўсишда давом этиши ва одамлар учун таҳдидга айланиши эҳтимоли кун сайин ортиб бормоқда."

Агар вирус тўхтатилмаса, доктор Риверс огоҳлантиришича, "тезкор ўзгариш"дан эҳтиёт бўлишимиз керак.

"У ўзгаришга ва мослашишга мойил вирус, – деди у. – Узоқ вақтдан бери мавжуд хавотир шундаки, у қанча узоқ айланиб юрса, мослашишнинг турли йўлларини топиши мумкин. Бу аста-секин кучайиб борадиган жараён бўлиши мумкин."

Қушлар халқаро чегараларни тан олмайди ва олимлар баҳорги миграция мавсуми яқинлашгани сари бу жараён янада тезлашиши мумкинлигидан хавотирда.

Парранда гриппига қарши вакцина борми?

Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини эмлаш баҳсли масала. Подаларни йўқ қилишга мажбур бўлган фермерлар паррандаларни – ғозлардан тортиб товуқларгача эмлашни хоҳлашади, аммо бу осон иш эмас.

Самарали оммавий эмлашга эришиш қийин – дозалар тез тугайди, натижада баъзи фермалар фақат қисман эмланади ва чорва моллари вакцинага қаршилик кўрсатиши мумкин, деб тушунтиради Буюк Британиянинг Пирбрайт институти парранда гриппи ва Нюкасл касаллиги гуруҳи раҳбари доктор Мунир Иқбол.

"Масалан, Франция ўз ўрдакларини эмлаб келмоқда ва у ерда касаллик даражаси жуда пастга тушди. Бу вируснинг тарқалишини сусайтирди, аммо бу фақат минтақавий миқёсда," дейди у.

Европа Иттифоқи ҳар бир давлат эмлаш имкониятига эга бўлиши учун кўрсатмалар ишлаб чиқмоқда, бироқ ҳатто эмланган қуш ҳам вирусни ўзида сақлаши ва уни ёввойи қушлар популяциясига қайтариши мумкин.

АҚШ ҳукумати узоқ вақтдан бери паррандаларни эмлашга қарши чиқиб келган, чунки АҚШ озиқ-овқат занжирига вакциналарни киритиш ҳайвон маҳсулотларини экспорт қилишни тақиқлаш хавфини туғдиради. Бироқ яқинда АҚШ Қишлоқ хўжалиги департаменти (USDA) паррандаларни H5N1 дан ҳимоя қилиш учун янгиланган вакцинага шартли равишда рухсат берди.

Одамларни эмлаш масаласи-чи?

АҚШ ва бошқа давлатларнинг ҳукумат идоралари одамлар учун парранда гриппига қарши миллионлаб доза вакциналарни захира қилиб қўйган.

"Бу вакциналар фақат юқори хавф шароитларида, яъни ҳайвонлар билан яқин алоқада бўлган ишчилар учун ишлатилади," дейди доктор Хон.

"Агар бу пандемик грипп вирусига айланса, ўша вирус штаммидан фойдаланиб янги вакцина ишлаб чиқилади ва кенг миқёсда ишлаб чиқарилади," дея қўшимча қилади у.

Бу ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш учун вақт керак бўлади, аммо ҳозирги захиралар дастлабки вақтинчалик ечим бўлади.

"Бугун бизда мавжуд бўлган вакциналар тўлиқ мос келмаслиги мумкин, аммо пандемиянинг дастлабки босқичларида маълум даражада иммунитетни таъминлаши керак."