Bir asrlik sir: Nega bu qishloq ayollari o‘z erlarini o‘ldirgan?
Surat manbasi, Getty Images
- Author, BBC Mundo xizmati
- O'qilish vaqti: 3 daq
1929 yil dekabrida Vengriyaning kichik Solnok shahrida g‘alati sud jarayoni bo‘lib o‘tdi: qo‘shni Nadrev qishlog‘ida o‘nlab ayol erlarini qasddan zaharlashda ayblandi.
O‘sha paytda "New York Times" gazetasi ellikka yaqin ayolga erkaklarni zaharlash aybi qo‘yilgani haqida xabar berdi. Gazeta ta’kidlashicha, 1911–1929 yillar oralig‘ida Budapeshtdan taxminan 130 kilometr janubdagi Nadrev qishlog‘ida 50 dan ortiq erkak mishyak bilan o‘ldirilgan.
Ayblanuvchi ayollar "farishta yaratuvchilar" nomini olishdi.
Sud jarayonida bir ism tez-tez takrorlanardi: Jujanna Fazekash, qishloq doyasi.
Nadrevdagi hayot
Fazekash uylarda sodir bo‘layotgan voqealarni ko‘p eshitardi: erkaklar ayollarni kaltaklar, zo‘rlar, xiyonat qilardi. Ko‘p zo‘ravonlik bo‘lardi...
Nadrev – Vengriyaning eng yirik vinochilik mintaqasi Kunshagdagi Tisa daryosi bo‘yida joylashgan kichik dehqonlar qishlog‘i.
Bu hududda nikohlar ko‘pincha kelishuv asosida tuzilgan, juda yosh qizlar ancha keksa erkaklarga erga berilgan. Bunday nikohlarda odatda yer, meros va huquqiy majburiyatlar to‘g‘risidagi shartnomalar ham bo‘lgan. Ajrashish imkonsiz edi.
O‘sha paytda qishloq hali Avstriya-Vengriya imperiyasi tarkibida edi.
Nadrevda shifokor va ruhoniylar bo‘lmagani uchun, Fazekash dori-darmonlar va kimyoviy moddalar haqida birmuncha bilgani bois, nafaqat doya, balki amalda shifokor vazifasini ham bajargan.
"Odamlar unga murojaat qilar, ishonardi," deydi Mariya Gunya 2004 yilda BBC bilan suhbatda. Politsiya uning mahalliy amaldor otasidan qishloqdagi bir qator tushunarsiz o‘lim holatlarini tekshirishda yordam so‘raganida, u kichkina qizaloq edi.
Doya ko‘chaga qaragan oddiy bir qavatli uyda yashar edi.
Gunya qishloqdagi ayollar o‘z muammolari bilan ko‘pincha Fazekashga murojaat qilganini aytdi.
"U uylarda sodir bo‘layotgan voqealarni ko‘p eshitardi: erkaklar ayollarni kaltaklar, zo‘rlar, xiyonat qilardi. Ko‘p zo‘ravonlik bo‘lardi," deb eslaydi Gunya.
Uning aytishicha, ayollar mast yoki shafqatsiz erlaridan shikoyat qilganida, Fazekash ularga: "Agar u bilan muammo bo‘lsa, mening oddiy yechimim bor," derdi.
Bu yechim doya pashsha tutadigan yopishqoq qog‘ozni suvga botirib tayyorlaydigan mishyak edi.
"Times" gazetasi xabariga ko‘ra, keyinchalik uning bog‘ida zahar solib ko‘milgan shishachalar topilgan.
Hibs
Surat manbasi, Getty Images
Yillar o‘tib, qishloq qabristoni to‘lib bordi.
1911–1929 yillar oralig‘ida Nadrev qabristoniga 50 ga yaqin erkak dafn etildi. Ularning ko‘pchiligi er va ota edi.
Oxir-oqibat, hokimiyat vakillari shubhalanib, jasadlarni qazib ola boshladilar.
Tekshirilgan 50 ta murdaning 46 tasida mishyak borligi aniqlandi, bu zaharlanish gumonini tasdiqladi.
Barcha dalillar Fazekashga ishora qilardi.
1929 yil 19 iyulda politsiya uni hibsga olish uchun uning uyiga keldi.
"U yaqinlashib kelayotgan jandarmlarni ko‘rib, o‘zi uchun hammasi tugaganini tushundi. Ular uyga yetib kelganlarida, u allaqachon jon bergan edi – o‘z zaharining bir qismini ichgan ekan," deb eslaydi Gunya.
Dastlabki o‘limlar
Surat manbasi, Getty Images
Politsiya hisobotlariga ko‘ra, birinchi qotilliklar 1911 yilda, Fazekash qishloqqa ko‘chib kelganda sodir bo‘lgan. O‘sha yil qariyb yigirma yil davom etgan zaharlanishlar seriyasining boshlanishi bo‘ldi.
Biroq bunga faqat doya aybdordek ko‘rinmasdi. Qo‘shni Solnok shahrida 1929 yildan buyon 26 nafar ayol sud oldida javob berdi. Ulardan sakkiz nafari o‘lim jazosiga, qolganlari qamoq jazosiga, yetti nafari umrbod qamoqqa hukm qilindi. Faqat ba’zilari o‘z aybiga iqror bo‘ldi va ularning sabablarini to‘liq aniqlash iloji bo‘lmadi.
Sabablarga kelsak, turli xil taxminlar mavjud. Kambag‘allik, ochko‘zlik va zerikish shular jumlasidan.
Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, ayollar Birinchi jahon urushi paytida frontga ketgan erlar o‘rniga fermer xo‘jaliklarida ishlagan rus harbiy asirlari orasidan o‘ynashlar orttirgani aytiladi.
Erlar qaytib kelgach, ayollar to‘satdan ozodlikni yo‘qotishdan g‘azablanib, birin-ketin harakat qilishga qaror qilishgan.
Nadrevdan tashqarida
Surat manbasi, Getty Images
Ehtimol, zaharlanishlar ko‘lami ancha kengroq bo‘lgandir. Qo‘shni Tisakurt shahrida boshqa qazib olingan jasadlarda ham mishyak topilgan, ammo buning uchun hech kim jazoga tortilmagan.
Ba’zi hisob-kitoblarga ko‘ra, bu hududda o‘lganlarning umumiy soni 300 kishigacha yetgan bo‘lishi mumkin.
