Chiqindi oshxonasida ovqatlanasizmi – nega ular aslida bizga juda ham kerakli?

Hindiston bo‘ylab chiqindi oshxonalari soni ko‘paymoqda. Bi-bi-si muxbiri Ambikapur shahriga borib, bu oshxonalar plastik chiqindilarni tozalash ishlari va odamlarga qanchalik ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini o‘rgandi.

2025 yil boshi. Bulutli va tumanli qish kuni. Hindistondagi birinchi chiqindi oshxonasiga yaqinlashganimda, issiq somsa hidi dimog‘imga urdi, bundan joy yanada shinamroq tuyuldi. Ichkarida odamlar yog‘och o‘rindiqlarda o‘tirib, bug‘lanayotgan taom solingan metall likopchalarni ushlab turibdi, ba’zilari suhbatlashmoqda, boshqalari esa jim ovqatlanmoqda.

Har kuni Hindiston markazidagi Chhattisgarx shtatining Ambikapur shahrida joylashgan bu oshxonaga och odamlar issiq taom uchun keladi. Ammo ular ovqat uchun pul to‘lamaydi – buning o‘rniga eski xaltachalar, oziq-ovqat qadoqlari va suv idishlari kabi plastik chiqindilarni topshiradi.

Ambikapur munitsipal korporatsiyasi (AMK) nomidan oshxonani boshqarayotgan Vinod Kumar Patel aytishicha, odamlar bir kilogramm plastik chiqindini guruch, ikkita sabzavotli karri, dal, roti, salat va tuzlamalardan iborat to‘liq ovqatga almashtirishi mumkin. "Yarim kilogramm plastik uchun esa somsa yoki vada pav kabi nonushta olishadi."

Hindistonning markaziy qismidagi Chhattisgarx shtatidagi Ambikapur shahri plastik ifloslanish muammosidan ochlikni bartaraf etish uchun foydalanishga harakat qildi. U 2019 yilda "ko‘p chiqindi – yaxshi ta’m" shiori ostida Chiqindilar oshxonasini ishga tushirdi. Oshxona AMKning sanitariya byudjeti hisobidan shaharning asosiy avtobekati yonida tashkil etildi.

"G‘oya Ambikapurdagi ikkita mavjud muammoni: plastik chiqindilar va ochlikni hal qilish zaruratidan kelib chiqdi," deydi Patel. G‘oya oddiy edi: kam ta’minlangan odamlarni, ayniqsa, uysizlar va tirikchilik uchun latta-putta va chiqindi yig‘uvchilarni ko‘chalar va chiqindixonalardan plastik chiqindilarni to‘plashga rag‘batlantirish va buning evaziga ularga issiq ovqat berish.

Rashmi Mondal oshxonaga plastik olib keladigan mahalliy ayol. Har kuni erta tongda u Ambikapur ko‘chalarida tashlab yuborilgan plastikni – eski oziq-ovqat qadoqlaridan tortib plastik idishlargacha to‘plab keladi. Uning uchun bu chiqindilarni yig‘ish tirikchilik vositasidir.

"Men bu ish bilan ko‘p yillardan beri shug‘ullanaman," deydi Mondal o‘zi to‘plagan kichkina plastik uyumiga qarab. Ilgari Mondal yiqqan plastikni mahalliy chiqindi sotuvchilarga har kilogrammi uchun atigi 10 hind rupiyasidan (0,12 dollar) sotardi – bu kun ko‘rish uchun zo‘rg‘a yetardi. "Endi esa plastik to‘plab oilam uchun ovqat olishim mumkin. Bu bizning hayotimizni butunlay o‘zgartirdi."

Oshxonaga keluvchilarning aksariyati kambag‘al qatlamdan, deydi oshxona ochilganidan beri ishlaydigan Sharada Singx Patel. "Agar plastik evaziga ovqat berilsa, biz nafaqat och qorinlarni to‘yg‘azishga yordam beramiz, balki atrof-muhitni tozalashga ham hissa qo‘shamiz." Vinod Patelning aytishicha, kafe kuniga o‘rtacha 20 dan ortiq odamga shu tarzda ovqat beradi.

Oshxona, shuningdek, chiqindixonaga tushadigan plastik chiqindilar miqdoriga ta’sir ko‘rsatdi, deydi Hindiston hukumati tomonidan 2014 yilda boshlangan «Swachh Bharat Mission Urban» tozalik va sanitariya tashabbusi doirasida shaharda sanitariya va chiqindilarni boshqarishni muvofiqlashtiruvchi Ritesh Sayni. Uning aytishicha, 2019 yildan beri jami 23 tonna plastik yig‘ilgan bo‘lib, bu shahardagi chiqindi poligoniga ketadigan plastik miqdorining 2019 yildagi yiliga 5,4 tonnadan 2024 yilda yiliga ikki tonnagacha kamayishiga hissa qo‘shgan.

Uning so‘zlariga ko‘ra, bu Ambikapurning 2024 yilda 226 tonna bo‘lgan umumiy plastik chiqindilarining kichik qismi, ularning deyarli barchasi allaqachon qayta ishlangan. Ammo oshxona asosiy yig‘ish tarmog‘idan chetda qolgan plastikni to‘plashni, shuningdek, jamoatchilik ishtirokini rag‘batlantirishni ko‘zlagan edi. Uning aytishicha, bu shaharda plastik chiqindilarni kamaytirish va qayta ishlash bo‘yicha keng ko‘lamli sa’y-harakatlar, jumladan, plastikdan foydalanish bo‘yicha qat’iy qoidalar va chiqindilarni saralash hamda boshqarishning yaxshiroq usullarini joriy etish bilan bir qatorda turadi.

Bu sa’y-harakatlar shaharga Hindistondagi eng toza shaharlardan biri sifatida obro‘ qozonishga yordam berdi. Ambikapurdan kuniga 45 tonna qattiq chiqindi chiqadi va "bir paytlar 3,5 km uzoqlikda joylashgan 6,5 gektar chiqindi poligonini tozalolmay qiynalgan edi." Ammo 2016 yilda AMK uni parkka aylantirdi va shaharning nomarkazlashgan qayta ishlash tizimini ishga tushirdi, bu esa bunday chiqindixonaga bo‘lgan ehtiyojni bartaraf etdi.

Yig‘ilgan plastik yo‘l qurilishi uchun ishlatiladigan yoki qayta ishlovchilarga sotiladigan granulalar ishlab chiqarish uchun qayta ishlanadi, bu esa mahalliy hukumatga daromad keltiradi. Hukumatning 2020 yilgi hisobotiga ko‘ra, nam chiqindilar kompost qilinadi va qayta ishlanmaydigan chiqindilarning faqat oz qismi yoqilg‘i uchun sement zavodlariga yuboriladi. Shu va shunga o‘xshash sa’y-harakatlar tufayli Ambikapur "chiqindisiz" shahar sifatida tanildi.

Chiqindi qahvaxonasida to‘plangan plastik AMK boshqaradigan maxsus mahalliy chiqindi yig‘ish markazlariga (SLRM) yuboriladi. Ambikapurda hozirda bunday 20 ta markaz mavjud bo‘lib, ular to‘plangan chiqindilarni maksimal qayta ishlash uchun 60 dan ortiq toifaga ajratadi. Markazlarda chiqindilarni saralash va har kuni uyma-uy yurib maishiy chiqindilarni yig‘ish uchun 480 nafar ayol ishlaydi. Ular oyiga 8-10 ming hind rupiyasi (taxminan 100 dollar) ishlab topadi.

"Har kuni bu yerga 30-35 kishi plastik olib keladi," deydi chiqindi yig‘ish markazlaridan birini boshqaradigan Sona Toppo. "Ba’zilar muntazam kelsa, boshqalari vaqti-vaqti bilan ishtirok etadi." Uning aytishicha, markazga plastikni turli odamlar: latta teruvchilardan tortib do‘kon xodimlari va oddiy ishchilargacha olib keladi.

Saynining ta’kidlashicha, chiqindi yig‘ish markazi xodimlari chiqindilar bilan ishlashda sog‘liqqa xavfni kamaytirish uchun qo‘lqop, niqob va boshqa sanitariya vositalari bilan ta’minlanadi, biroq chiqindi yig‘uvchilar bunday gigienik yordam olmaydi. Hindiston g‘arbidagi Gujarat shtatidagi Ahmadobod universiteti dotsenti, shahar muhitida iqlim o‘zgarishini yumshatish bo‘yicha tadqiqotchi Minal Pathakning aytishicha, asosiy himoya vositalarisiz chiqindi teruvchilar har kuni bakteriyalar, o‘tkir buyumlar va zaharli chiqindilar ta’siriga duchor bo‘lishi mumkin, bu esa kasallanish xavfini tug‘diradi.

Chiqindi yig‘uvchi ayollarni tashkil etuvchi va boshqaruvchi «Swachh Bharat Mission Urban»ning shahar darajasidagi federatsiyasi prezidenti Shashikala Sinhaning ma’lum qilishicha, markazlar 2016 yildan beri plastik, qog‘oz/karton, metallar va elektron chiqindilar kabi taxminan 50 ming tonna quruq chiqindini to‘plagan va qayta ishlagan.

Chiqindilarni uyma-uy yig‘ish g‘oyasi shunchalik muvaffaqiyatli bo‘ldiki, u "Ambikapur modeli" sifatida tanildi va hozirda butun Chhattisgarh shtatidagi 48 ta hududda qo‘llanmoqda. Ambikapur shahrida chiqindisiz modelni joriy etgan hukumat amaldori Ritu Sain aytishicha, maqsad faqat Ambikapur uchun emas, balki shunga o‘xshash muammolarga duch kelayotgan boshqa o‘rta kattalikdagi shaharlar uchun ham yechim topish edi. "Bizning maqsadimiz amaliy jihatdan samarali, ekologik barqaror va moliyaviy jihatdan maqbul model yaratish edi," deb yozgan edi u 2025 yilda Prinston universiteti blogida.

Chiqindi oshxonalari Hindistonning boshqa hududlarida ham paydo bo‘ldi. G‘arbiy Bengaliyaning Siliguri shahrida 2019 yilda plastik chiqindilar evaziga bepul ovqat berish loyihasi ishga tushirildi. Xuddi shu yili Telangana shtatining Mulugu shahrida bir kilogramm plastikni xuddi shuncha og‘irlikdagi guruchga almashtirish imkoniyati yaratildi. Karnatakaning Misuru shahrida 2024 yilda boshlangan loyiha mahalliy aholiga davlat tomonidan moliyalashtiriladigan har qanday Indira oshxonasida 500 gramm plastikni bepul nonushtaga yoki 1 kilogrammni bepul tushlikka almashtirish imkonini beradi. Shu bilan birga, Uttar-Pradeshdagi aktsiyada plastik chiqindilar evaziga ayollarga gigienik vositalar tarqatilmoqda.

Biroq, bunday loyihalar doim ham muammosiz kechmagan. Dehli shahri ham 2020 yilda 20 dan ortiq shoxobchani o‘z ichiga olgan chiqindi oshxonalari orqali plastik chiqindilarni yig‘ish tashabbusini boshlagan edi. Ammo bu faoliyat asta-sekin to‘xtab qoldi. Bi-bi-si bilan suhbatda bu oshxonalarning bir nechtasi aholi xabardorligi pastligi, chiqindi saralash to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmagani va qayta ishlash infratuzilmasini yetarlicha qo‘llab-quvvatlamaslik kabi muammolar borligini aytdi. Saynining fikricha, Dehlidagi chiqindi oshxonalariga qiziqish pastligi Ambikapurga nisbatan kambag‘al aholi qatlami kamroq ekanligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Hindistondan tashqarida Kambodja ham bir vaqtning o‘zida chiqindi va ochlikka qarshi kurashish uchun shunga o‘xshash dasturlarni qabul qilgan. Masalan, plastik bilan to‘lib ketgan Tonle Sap ko‘li atrofidagi jamoalarda odamlar to‘plangan plastik chiqindilarni guruchga almashtirishi mumkin.

Pathakning aytishicha, Ambikapurdagi kabi chiqindilarni yig‘ish tashabbuslari plastik chiqindilarning salbiy oqibatlari haqida xabardorlikni oshirishga ham yordam beradi. Biroq u hukumat boshqa shaharlarga chiqindi oshxonalari yondashuvi ularga to‘g‘ri kelish yoki kelmasligini baholashga yordam berish uchun ko‘proq ma’lumot berishi kerakligini ta’kidlaydi.

Plastik chiqindilarni to‘plash loyihalari ijobiy ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, ular plastikning haddan tashqari ko‘p ishlab chiqarilishi, qayta ishlanmaydigan plastiklar va ko‘pchilik hind xonadonlarida to‘g‘ri saralash yo‘qligi kabi muammolarni hal qila olmaydi, deya qo‘shimcha qiladi Pathak: "Bu plastik muammoning asl sabablarini emas, balki yuzaki masalalarni hal qiladigan tezkor yechimga o‘xshaydi."

Shunday bo‘lsa-da, deydi u, bu sa’y-harakatlar foydali. Ular odamlarga muammo haqida ma’lumot beradi va mahalliy yechimlar samarasini ko‘rsatadi. "Bu xayrli ish, lekin bizga kattaroq o‘zgarishlar ham kerak."