በኒን፡ ፍሹል ዕልዋ መንግስቲ ዘካየዱ ወተሃደራት 'ድኽመት' ዝፈጠሮ ሃጓፍ መዝሚዞም ድዮም?

ፕረዚደንት ቤኒን ፓትሪስ ታሎን ብሰንበት 7 ታሕሳስ ብወተሃደራዊ ጕጅለ ካብ ስልጣኑ ንምግልባጥ ካብ ዝተገብረ ፈተነ ድሕሪ ምድሓኑ፡ ነቲ ዕልዋ መንግስቲ ዘፍሸለ እሙን ሰራዊት "ሃገራዊ ግዴታኡ" ዘማልአ ብምባል ሞጒሱዎ።

ኣብቲ ነቲ ፍሹል ዕልዋ ዝምልከት ዝገበሮ ጽምብል ግን ንሓያሎ ሰባት እቶም ወተሃደራት ብዛዕባ ስልጣን ክሕዙ ክሕግዞም ዝኽእል ጌጋታት ካብ ምሕሳብ ኣይዓገቶምን።

እቲ ፕረዚደንት፡ ድርኺት ናይቶም ተበዲልና ኢሎም ዕልዋ ዘካየዱ ወተሃደራት "ናይ ሓሶት" ክብል ገሊጽዎ፣ እቲ ዝወሰድዎ ተግባር ነታ ምዕራብ ኣፍሪቃዊት ሃገር ናብ ኣዕናዊ ኵነታት ከእቱዋ ተኽእሎ ከም ዘሎ ገሊጹ።

እንተዀነ እቶም ወተሃደራዊ ጕጅለ፡ ነቲ ፕረዚደንት ታሎን ኣብታ ምስ ኣልቃዒዳ ዝዛመዱ ጀኒም ዕንወት ዘስዕብሉ ዘለዉ ሰሜን እታ ሃገር ኣብ ጉዳይ ጸጥታ ሕማቕ ኣተሓሕዛ ከም ዘለዎ ዝገለጽዎ ኰኒኖም።

እቶም ኪኖ ሳሕል ከስፋሕፍሑ ዝደልዩ ዕጡቓት ሓይሊ ጅሃዳውያን ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ቤኒን ተኸታታሊ ወራር ብምክያዶም፡ እቲ ወተሃደራዊ ሓይሊ ነቲ ስግኣት ንምምካት ዘለዎ ዓቕሚ ሕቶታት ኣልዒሉ ይርከብ።

ብዕጡቓት ጅሃዳውያን ዝግበር ወራር

ኣብ ሚያዝያ 2025 ኣብ ጀኒም ከቢድ መጥቃዕቲ ዘጋጠመ ኰይኑ፡ እቲ ጕጅለ ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ኣውራጃ ካንዲ ኣብ ዝርከባ ወተሃደራዊ መደበራት ኣብ ዝገበሮ ክልተ ዝተፈላለየ መጥቃዕትታት ኣስታት 70 ወተሃደራት ቤኒናውያን ምቕታሉ ሓላፍነት ወሲዱ።

እዚ ድማ እቶም ኣብ ቤኒን ዝርከቡ ዕጡቓት ዝበልዎ ዝበዝሐ ቍጽሪ ሞት ምዃኑ ይግመት።

ተንተንቲ ፖለቲካ ኣብ 2019 እታ ሃገር ንፈለማ እዋን ጅሃዳዊ መጥቃዕቲ ምስ ኣጋጠማ ሓደ ነገር ከም ዝተቐየረ ይዛረቡ።

ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ዋላ እኳ ኣህጉራውያን መሻርኽቲ ነታ ሃገር ደገፍ እንተገበሩ፡ እስላማዊ መጥቃዕትታት እናወሰኸ መጺኡ።

መንግስቲ ሰሜናዊ ዶባቱ ንምህላው እውን ክሰርሕ ጸኒሑ።

ኣብ ዞባ ሳሕል ካብ ዝንቀሳቐሱ ኣብቲ ዶብ'ቲ ስግኣታት ኣሎ።

እዚ ዕጡቕ ጕጅለ፡ ኣብ 2023 ነዛ ኣብ ገማግም ባሕሪ እትርከብ ሃገር ብድምር 171 መጥቃዕቲ ከም ዘካየደላ ይንገር፡ ኣብ 2024 ብኣንጻሩ 71 መጥቃዕትታ ከም ዝተኻየዱ ጸብጻባት ይሕብሩ።

ኣብ ውሽጥኻ ዘይምትእምማን?

"ፕረዚደንት ታሎን ካብ ስልጣኑ ክወርድ መብጽዓ ዋላ'ኳ እንተ ኣተወ፡ ገለ ተንተንቲ ኣብ ኣገባብ ናይቲ ምስግጋር ስግኣት ከም ዘለዎም ይገልጹ፤ መን ይዕወት፡ መን ይግለል፡ መን ናይ ጸጥታ መስርሕ ይቈጻጸሮ፡" ዝብሉ ሕቶታት ኣዝዮም ተኣፈፍቲ ምዃኖም ይገልጽ።

ብተወሳኺ'ውን፡ እቶም ዕልዋ መንግስቲ ዘካየዱ ነቲ ቅድሚ ምርጫ ዝነበረ እዋን ዘይምርግጋእ ተጠቂሞም ገንዘብ ክረኽቡ ደልዮም ይዀኑ ዝብል ተኽእሎ ከም ዘሎ ካብ መንግስታዊ ጨንፈራት እታ ሃገር ዝወጽኡ ሓበሬታታት የረድኡ።

ዶክተር ሙታህ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ "ኣብ ዝበዝሐ ዝካየድ ዕልዋ መንግስቲ፡ ብዛዕባ ስነሓሳብ ዘሎ ርድኢት ዝወሓደ ኰይኑ፡ እንታይ ደኣ ንሓጺር እዋን ዝተረድእዎ ድኽመት ምምዝማዝ ዝያዳ ዘተኰረ'ዩ፡" ኢሉ።

እቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ መራሒ ድሮ ኣብ ሚያዝያ ኣብ ዝካየድ ምርጫ ንምኒስተር ፋይናንስ ሮሙዋልድ ዋዳግኒ ተካኢኡን ሕጹይ ገዛኢ ሰልፍን ገይሩ ሸይምዎ ነይሩ።

እንተዀነ፡ እዚ ኣብ ግዝያዊ ምስሊ ፖለቲካዊ ጐስጓስ ጽቡቕ'ኳ እንተ መሰለ፡ ኣብ ቀጻልነቱን ንሓዋሩ ዘሎ ኵነትን ብምትኳር፡ ነቐፍቱ ነዚ ተግባር ክኣምኑዎ ኣጸጊሙዎም ኣሎ።

ገለ ተንተንቲ እቲ ፕረዚደንት ነቲ ምኒስተር ከም ተካኢኡ ምምራጹ፡ ካብ ስልጣን ምስ ተኣለየ ብተዘዋዋሪ መንገዲ ቍጽጽር ክህልዎ ዕላማ ከም ዘለዎ ይምጕቱ።

ባይቶ ናይታ ሃገር፡ ሓደ ፕረዚደንት ኣብ ስልጣን ዝጸንሓሉ ዓመታት ካብ ሓሙሽተ ናብ ሸውዓት ኣብ ሕዳር ቅዋማዊ ምምሕያሽ ብምግባሩ ንብዙሕ ሰብ ኣገሪሙ እዩ።

ብተወሳኺ፡ ንመብዛሕትኦም መራሕቲ ዝነበሩን ካልኦት ላዕለዎት ሰበስልጣንን ዝሓቘፈ ላዕለዋይ ባይቶ ንምቛም ኣጽዲቑ።

ነቐፍቲ ፖለቲካ እታ ሃገር፡ ታሎን ናብ ባይቶ'ታ ሃገር ምጽንባርን ኣብ ልዕሊ ዝቕጽል ፕረዚደንት ጽልዋ ንኽገብር መደባት ይገብር ከም ዘሎ ይገልጹ።

ቅድሚ ሕጂ ኣብ ዋሽንግተን ዲሲ ኣብ ዝርከብ ሃገራዊ ውህበት ደሞክራሲን (NED)፡ ትካል ሰላም ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካን (USIP) ዝሰርሐ ዶክተር ሙታህ ወሲኹ፡ እዚ ስጕምትታት፡ ነቲ ፖለቲካዊ ጸዋታ እናኣጽበቦ ይኸይድ ኣሎ ዝብል ኣረኣእያ ከም ዘለዎ፡ ሕግታት ናብ ምርጫ ቀሪቡ ዳግማይ ክጸሓፉ፡ ውድድር ብደገፍ ክጻረዩ፡ ፍሉጣት ሰባት ድማ ናብ ሕጋዊ መድረኻት ክቐርቡ ክብል ሓሳቡ ይህብ።

ካብቶም ኣብ ሕጋዊ ጸገማት ዝወደቑ ፍሉጣት ሰባት፡ ዕዉት ነጋዳይን ሓላዊ ፕረዚደንት ፓትሪስ ታሎንን ነበር ኦሊቨር ቦኮ፡ ከምኡ'ውን ምኒስተር ስፖርት ነበር ኦስዋልድ ሆመኪ ይርከብዎም።

ክልቲኦም "ኣንጻር መንግስቲ ውዲት ብምፍጻሞምን" ብብልሽውና ተኸሲሶም ንዕስራ ዓመት ማእሰርቲ ተፈሪድዎም።

ብደገፍ ሆመኪ ቦኮ ንታሎን ተኪኡ ፕረዚደንት ክኸውን ዝነበሮ ዕላማ ቅሉዕ ምስጢር እዩ ነይሩ፤ እቲ ዘሕዝን ኣብታ ብጡጥ ሃብታም ዝዀነት ሃገር ከም "ኣዕይንቱ"ን "እዝኑ"ን ዝቘጽሮ ኣብ ልዕሊኡ ዕልዋ መንግስቲ ውዲት ፈጺሙ ተባሂሉ ክኽሰስ ኣካታዒ ኣርእስቲ ኰይኑ ኣሎ።

ግደ ሓቂ፡ ሚስተር ታሎን ምስ ጀውነ ኣፍሪከ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ "ኦሊቨር ቦኮ ነቲ ኣነ ዝሓዝክዎ መርገጺ ከም ዝምነዮ ኣረጋጊጸ ኣይፈልጥን እየ፡" ኢሉ።

ዶክተር ሙታህ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ድርኺት ኣብ ውሽጦም ዘለዎም ሰባት ዕልዋ መንግስቲ ከበግሱ ልዑል ተኽእሎ ኣለዎም ኢሉ ይምጕት።

"ፖለቲካ ዕጹው ድኳን ክመስል ምስ ጀመረ፡ ገለ ሰባት ብፍላይ ኣብ ውሽጢ ዕጡቓት ሓይልታት ዝርከቡ ነቶም ካብ ቅዋም ወጻኢ ዝዀኑ 'ኣቋራጭ መንገድታት' ምኽንያታዊ መፍትሒ ገይሮም ይወስድዎም።"

ንሱ ግን፡ መርገጺኡ ንመራሕቲ ዕልዋ መንግስቲ ካብ ዝዀነ በደል ናጻ ንምግባር ዘይኰነ፡ እንታይ ደኣ "ዘረጋግእ" ትረኻ ክሕዝ ከም ዝኽእል ንምግላጽ ምዃኑ የነጽር።

ብኣንጻሩ፡ ሙካሂድ ዱርማዝ ዝተባህለ ላዕለዋይ ተንታኒ ኣፍሪቃ ኣብ ሓደጋ ዝርከብ ስለያ ኩባንያ ቨሪስክ ማፕለክሮፍት፡ እቲ ዝፈሸለ ዕልዋ መንግስቲ ነቲ ፕረዚደንት ዘለዎ ድኽመታት ኣለልዩ ከወግዶም ክጠቅሞ ከም ዝኽእል ይኣምን።

ንሱ "ፕረዚደንት ታሎን ኣብ ዝመጽእ ምርጫ ንዝመረጾ ተካኢ ዓወት ንምርግጋጽ ወሳኒ ቦታ ብምሓዝ፡ ጽልዋ ሰልፉ ኣብ ልዕሊ ትካላት መንግስቲ ዝያዳ ከደልድል ዘተባብዕ ተኽእሎ ኣሎ፡" ይብል።

ዞባዊ ኵነታትን ሕቶ ምርግጋእን

ቤኒኑ ኣብቲ ብዙሕ ግዜ ዕልዋ መንግስቲ ዝካየደሉ፡ ከምኡ'ውን ፖለቲካዊ ዘርጉእነትን ደሞክራስያዊ ፍትሕን ዝጐድሎ ዞባ፡ ርግኣትን ደሞክራስን እተስተማቕር እንኮ ሃገር እያ።

ከም ብዓል ማሊ፡ ኒጀር፡ ቡርኪናፋሶን ጊኒ-ቢሳውን ዝኣመሰላ ጐረባብታ፡ ብተኸታታሊ ዕልዋ መንግስቲ ዝረኣየለን ሃገራት እየን።

ንመላእ ዞባ ምዕራብ ኣፍሪቃ ናብ ዝያዳ ሓደጋ ዘእቱ ምዃኑ ደማ ተንተንቲ ይገልጹ።

ከምዚ ዓይነት ተርእዮ ኣብ ዝገጠሞ ዞባዊ ውድብ ኢኮዋስ፡ ሰበስልጣን ቅዋማዊ ስርዓትን ሃገራዊ ቅንዕናን ንኽሕልዉ ዝሕግዝ ድሉው ሓይሊ ናብ በኒን የዋፍር ከም ዘሎ ገሊጹ።

እቲ ትካል፡ ምርግጋእን ደሞክራሲን ክስስን ዘለዎ ድሌት ልዑል ኰይኑ፡ ንምሕያሉ ሓያል ጻዕሪ ኣብ ምክያድ ይርከብ ።

እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ኣብታ ዕልዋ መንግስቲ ዝተፈጸመላ መዓልቲ፡ ነፈርቲ ውግእ ናይጀርያ፡ ነቶም ዕልዋ ዘካየዱ ወተሃደራት ንምስጓግ ኣብ ኮቶኑ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ኣካይደን ነይረን።

ናይጀርያ ምስ ቤኒን ብወገን ምዕራብ ስለ እትዳወብ፡ እቲ ዕልዋ መንግስቲ ነታ ሃገር ናብ ዶባት ከይልሕም ስግኣት ብምሕዳራ ክትከላኸል ከም ዝፈተነት ጸብጻባት የመልክቱ።

መራሕቲ ሳሕል ወተሃደራዊ ደገፍ ንምርካብ ናብ ሩስያ ብምቕናዕ፡ ንገለ ካብ ጐረባብቶም ምስ ፈረንሳ ብምትሕብባር ጸጥታን ምርግጋእን ናይቲ ዞባ ኣብ ምልክት ሕቶ ምእታዎም ይኸሱ።

ቤኒን ሃገራዊ ምርግጋእ ንምዕቃብ ሓገዝ ዞባዊ መሻርኽቲ ኣብ እትጽበየሉ ዘላ እዋን፡ መጻኢ ዕድል እታ ሃገር ገና ኣይተፈልጠን ዘሎ።

ኣብ ሚያዝያ 2026 ዝካየድ ምርጫ እታ ሃገር ዝዕወት ፕረዚደንት፡ ነታ ሃገር ካብቲ ዝተኻየደላ ፍሹል ዕልዋ መንግስትን ዶባታ ኣንጻር ምስፍሕፋሕ ዘይድልዩ ዕጡቓት ሓይልታት ናይ ምውሓስ ከቢድ ዕማምን ክጽበዮ እዩ።