แม่น้ำโขง : นิวัฒน์ ร้อยแก้ว ครูผู้ผันตัวมาปกป้องแม่น้ำโขง คว้ารางวัลสิ่งแวดล้อมโกลด์แมน

"มันเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นหน้าบ้านของเรา" นิวัฒน์ ร้อยแก้ว นักเคลื่อนไหวจากกลุ่มอนุรักษ์เชียงของ ผู้ทำงานปกป้องแม่น้ำโขงมากว่า 26 ปี บอกกับบีบีซีไทย

หน้าบ้านที่นิวัฒน์กล่าวถึงคือ แม่น้ำโขงช่วงที่ไหลผ่าน อ.เชียงของ จ.เชียงราย ส่วนหนึ่งของแม่น้ำที่มีความยาวกว่า 4,900 กิโลเมตร ไหลผ่าน 7 ประเทศ ตั้งแต่เทือกเขาหิมาลัยในทิเบต จนถึงสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงที่เวียดนาม

แม่น้ำโขงแห้งขอด ระดับน้ำต่ำสุดในรอบ 27 ปี ภาวะน้ำขึ้นลงไม่ปกติจากการมีเขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในจีน ลาว หลายแห่ง ภาวะตะกอนแม่น้ำสูญหายจากการมีเขื่อนกั้น ล้วนเป็นปัญหาที่กระทบกับแม่น้ำโขงที่เกิดขึ้นชัดเจน รุนแรง และบ่อยครั้งขึ้นในช่วงกว่า 5 ปีที่ผ่านมา

"อาการของแม่น้ำโขง ถ้าเป็นคน ถือว่าป่วยแล้ว และป่วยด้วยโรคจากเขื่อนจะหนักขึ้นเรื่อย ๆ" นิวัฒน์หรือครูตี๋ ในวัยย่าง 63 ปี บอกกับบีบีซีไทย

นิวัฒน์ ผันตัวมาทำงานด้านการอนุรักษ์เมื่อปี 2539 เขาตัดสินใจลาออกจากการเป็นข้าราชการครูที่มั่นคงในตำแหน่งครูใหญ่ของโรงเรียนในเชียงรายมาทำงานอนุรักษ์ เพราะ "ภัย" ที่กระทบกับธรรมชาติ อันเปรียบเสมือนแห่งอาหารที่หล่อเลี้ยงชีวิตผู้คนริมแม่น้ำโขง เข้าใกล้เข้ามา

แม้การทำงานอย่างต่อเนื่องเพื่อปกป้องแม่น้ำโขงจะยังไม่เห็นจุดสิ้นสุด แต่ในปีนี้ นิวัฒน์ ได้รับรางวัลสิ่งแวดล้อมโกลด์แมน (Goldman Environmental Prize) ประจำปี 2565 รางวัลที่ถูกขนานนามว่าเป็นรางวัล "โนเบลการเคลื่อนไหว ด้านสิ่งแวดล้อม" ที่มอบให้แก่นักเคลื่อนไหวทั่วโลกที่อุทิศแก่การปกป้องสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ โดยครูตี๋ ได้รับรางวัลเนื่องจากมีบทบาทสำคัญในการต่อต้านการระเบิดแก่งในแม่น้ำโขงจนรัฐบาลไทยมีมติยกเลิกโครงการดังกล่าวตามมติคณะรัฐมนตรีในเดือน ก.พ. 2563

"ดีใจงานที่พวกเราทำ งานของกลุ่มรักษ์เชียงของเรื่องการปกป้องแม่น้ำโขงสร้างการรับรู้จนเป็นที่มาของรางวัลนี้" นิวัฒน์กล่าวกับบีบีซีไทย

โครงการระเบิดแก่งแม่น้ำโขงหรือชื่ออย่างเป็นทางการว่าโครงการปรับปรุงร่องน้ำเพื่อการเดินเรือพาณิชย์ เริ่มต้นเมื่อปี 2543 โดยทางการจีนประกาศแผนการร่วมกับประเทศไทยและประเทศลุ่มน้ำโขงที่จะระเบิดแก่งแม่น้ำโขงระยะทาง 886 กิโลเมตร จากตอนใต้ของประเทศจีนไปถึงหลวงพระบางโดยลัดเลาะชายแดนไทยที่จังหวัดเชียงราย 97 กิโลเมตร เพื่อให้เรือสินค้าขนาด 500 ตันผ่านได้สะดวกทั้งปี

รางวัลนี้ ก่อตั้งขึ้นในปี 1989 ในซานฟรานซิสโกโดยนักการกุศลและผู้นำพลเมือง Rhoda และ Richard Goldman มอบให้กับวีรบุรุษและวีรสตรีด้านสิ่งแวดล้อมจากแต่ละทวีปใน 6 ทวีปทุกปี เพื่อเชิดชูเกียรติแด่ความสำเร็จและความเป็นผู้นำของนักกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมระดับรากหญ้าจากทั่วโลกที่เป็นแรงบันดาลใจให้ทุกคนลงมือทำเพื่อปกป้องโลก ตลอดช่วงเวลา 33 ปี มีผู้ได้มอบรางวัลไปแล้วทั้งสิ้น 213 รายจาก 93 ประเทศ โดยประเทศไทยมีผู้ที่เคยได้รับรางวัล 2 คนคือ นางเตือนใจ ดีเทศน์ (1994) หรือ "ครูแดง" ผู้ก่อตั้งมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) และอดีตกรรมการในคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) และนายพิสิทธิ์ ชาญเสนาะ (2002)

ครูตี๋ได้รับการคัดเลือกในฐานะตัวแทนของทวีปเอเชีย ส่วนที่เหลือ คือ

จากครูผู้สอนเด็กกลุ่มชาติพันธุ์ สู่การทำงานอนุรักษ์

นิวัฒน์ หรือ "ครูตี๋" ลาออกจากการรับราชการ โดยตำแหน่งสุดท้ายคือ ครูใหญ่ที่โรงเรียนสองพี่น้อง อ.เชียงของ จ.เชียงราย ซึ่งนักเรียนส่วนใหญ่เป็นเด็กกลุ่มชาติพันธุ์ลาหู่ เขาบอกว่า ความคิดและทัศนคติของเขาตอนนั้นในวัย 37 กับการทำงานในระบบราชการ เป็นหนทางที่ไม่ไปด้วยกันเสียเท่าไหร่

"ที่ลาออกจากครูก็คิดนานอยู่ แต่ที่เร่งการตัดสินใจ เพราะเราเข้าใจตัวเองอยู่ว่าหัวใจตัวเองมันเป็นยังไง"

การเลือกเส้นทางมาเป็นนักอนุรักษ์นั้น นิวัฒน์รู้ดีว่า "เป็นเรื่องใหญ่สำหรับชีวิต" และเป็นงานที่ "คงไม่จบไม่สิ้น มีแต่ต้องเดินไป" แต่เขาก็ยังเลือกทางนี้ จนตอนนี้วันวัยของอายุก็พ้นช่วงเกษียณมาแล้ว

การเคลื่อนไหวครั้งแรกในฐานะกลุ่มอนุรักษ์ คือ การอนุรักษ์ป่าต้นน้ำในเชียงของ หลังจากนั้นเพียงไม่กี่ปี ความพยายามของจีนในโครงการระเบิดเกาะแก่งแม่น้ำโขงก็เกิดขึ้น

การคัดค้านการระเบิดเกาะแก่งในแม่น้ำโขงเกิดขึ้นในช่วงปี 2543 เป็นโครงการที่จีนต้องการให้แม่น้ำโขงเป็นเส้นทางเดินเรือขนาดใหญ่ลงมายังภูมิภาคอินโดจีน หลังจากที่ไทย จีน เมียนมา ลาว ลงนามความตกลงเดินเรือเสรีเปิดให้เรือแต่ละชาติเข้าเทียบท่าของกันและกันได้ในปี 2537

ในปี 2545 คณะรัฐมนตรีของไทยในสมัยนั้น อนุมัติร่างรายงานผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมหรืออีไอเอของโครงการระเบิดแก่ง ที่เตรียมฉบับร่างโดยจีน แต่ที่สุดแล้วโครงการระเบิดแก่งในเฟสแรกก็ยุติลงในปี 2546 เมื่อ ครม. มีมติชะลอโครงการ หลังจากชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำโขงและกลุ่มอนุรักษ์ท้องถิ่นคัดค้าน

ระหว่างที่กลุ่มอนุรักษ์แม่น้ำโขงในไทย ซึ่งมีกลุ่มเชียงของที่นิวัฒน์เป็นประธาน เคลื่อนไหวคัดค้านนั้น จีนก็ระเบิดเกาะแก่งแม่น้ำโขงบริเวณพรมแดนจีน เมียนมา และลาวไปแล้ว

พร้อม ๆ กับการเคลื่อนไหวคัดค้านโครงการจากจีน ความเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำโขงก็เริ่มเกิดขึ้นอย่างที่คนริมโขงอย่างนิวัฒน์ เองก็สังเกตเห็นธรรมชาติที่เปลี่ยนไปนี้ แม่น้ำที่เคยไหลไปตามฤดูกาล กลับไม่เหมือนเดิม

"ตั้งแต่ปี 40 ที่เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลง เห็นระดับน้ำแห้งบ้าง แต่ไม่มั่นใจว่าเกิดจากเขื่อนหรือจากอะไร ปัญหาเห็นชัดเจนขึ้นเรื่อย ๆ ทรัพยากร เรื่องปลา เรื่องอาหาร ปลาที่เคยได้ อย่างเวลา ที่ชาวบ้านลงไปหาปลา วันนึงต้องได้พอขาย 5-6 กิโล เดี๋ยวนี้ลงไป 2-3 วันยังไม่ได้"

เขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในจีนที่มีอย่างน้อย 10 แห่ง แต่จากข้อมูลขององค์กรแม่น้ำนานาชาติ (International Rivers) ผลกระทบที่เกี่ยวกับการระบายน้ำของเขื่อนจีนมาจากเขื่อนที่ชื่อว่า เขื่อนจิงหง ในเขตสิบสองปันนา ซึ่งอยู่ห่างจากไทยราว 340 กิโลเมตร ขณะที่จังหวัดทางภาคอีสานที่ติดริมน้ำโขง ก็ได้รับผลกระทบจากเขื่อนกั้นในเขตสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว) เช่น เมื่อ ก.ค. 2562 แม่น้ำโขงในช่วง จ.เลย หนองคาย และนครพนม ได้รับผลกระทบจากการทดสอบเขื่อนไซยะบุรี ซึ่งอยู่ห่างจากแม่น้ำโขงในภาคอีสานของไทยแค่เพียง 195 กิโลเมตร

"ปราชญ์น้ำโขง" ที่รู้จักแก่งหินแทบทุกก้อน

ครูตี๋ ได้รับยกย่องให้เป็น "ปราชญ์น้ำโขง" ที่รู้จักแก่งหินแทบทุกก้อน เพราะนอกจากการเคลื่อนไหวคัดค้าน การทำงานกับองค์ความรู้เพื่อบันทึกทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่น คือ ภารกิจสำคัญของกลุ่มอนุรักษ์เชียงของ

พันธุ์ปลานับร้อย ระบบนิเวศน์นับสิบประเภทถูกบันทึกผ่านงานวิจัยท้องถิ่น เปรียบเสมือนคลังความรู้ที่บันทึกความอุดมสมบูรณ์ที่แม่น้ำโขงมอบให้แก่ชาวบ้านริมฝั่งแม่น้ำ

เมื่อปี 2561 ทีมข่าวบีบีซีไทย ลงพื้นที่ จ.เชียงราย ในช่วงที่โครงการระเบิดเกาะแก่งแม่น้ำโขง กลับมาอีกครั้ง เราได้ล่องเรือในแม่น้ำโขงที่ อ.เชียงของ ใกล้กับจุดเริ่มต้นของโครงการระเบิดแก่ง โดยมีนิวัฒน์ นำทาง

ครูตี๋ ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ร่วมศึกษาทรัพยากรแม่น้ำโขงในงานวิจัยท้องถิ่น บอกว่า แก่งคอนผีหลง เกาะแก่งหินขนาดใหญ่ เป็นจุดที่ลึกที่สุดในระยะแม่น้ำโขง ในช่วงที่ไหลผ่านประเทศไทย ทั้งหมด 96 กิโลเมตร ตั้งแต่ อ.เชียงแสน ถึง อ.เวียงแก่น ของ จ.เชียงราย ตลอดช่วงการเดินทางก ว่า 10 กิโลเมตร เกาะแก่งหินรูปทรงแตกต่างกัน ขนาดน้อยใหญ่ ช่องแคบที่ขนาบด้วยโขดผาหิน ล้วนมีชื่อเรียก ครูตี๋ยังชี้ให้ดูช่วงลำน้ำโขงที่แคบลงซึ่งเป็จจุดที่แคบที่สุด น้ำลึกถึง 47 เมตร ซึ่งเป็นบริเวณที่ชาวบ้านบอกว่าเป็นจุดที่ปลาบึกมาผสมพันธุ์และวางไข่

"แก่งหินผาช่วงคอนผีหลงเป็นเขื่อนโดยธรรมชาติ วางตัวสลับกันไปเป็นช่วง ๆ ดังนั้น แม่น้ำโขงถึงไม่เคยแห้ง" ครูตี๋กล่าว

"โฮงเฮียนแม่น้ำของ" งาน "สู้" กับ "สร้าง" ของคนลุ่มน้ำโขง

นอกจากการเคลื่อนไหว ส่งเสียงให้รู้ถึงผลสะเทือนต่อชีวิตที่พึ่งพาแม่น้ำโขงแล้ว การงานของครูตี๋และกลุ่มอนุรักษ์เชียงของ คือ การเผยแพร่ความรู้ให้คนรุ่นหลังและโลกภายนอกเข้าใจและตระหนักถึงธรรมชาติของแม่น้ำโขง นี่เป็นที่มาของการเกิดขึ้นของ "โฮงเฮียนแม่น้ำของ" (คนเชียงของเรียกแม่น้ำโขงว่าแม่น้ำของ) เมื่อปี 2558 โรงเรียนเล็ก ๆ ริมแม่น้ำโขงที่มีนิวัฒน์ เป็นผู้ก่อตั้งและเป็นครูใหญ่ สร้างคนและองค์ความรู้ในงานวิจัยท้องถิ่นผ่านความรู้ของชาวบ้าน ถือเป็นภารกิจสำคัญอีกเรื่องหนึ่ง

ครูตี๋ บอกกับบีบีซีไทยว่า ที่ต้องทำเรื่องความรู้กับเด็ก เยาวชน คนรุ่นใหม่ "เพราะเขาคือคนที่อยู่กับแม่น้ำโขงต่อไป" และวาดหวังว่า หากมีสถาบันความรู้เช่นนี้ในจังหวัดริมแม่น้ำโขงแต่ละจังหวัด หรือไปถึงประเทศลุ่มน้ำโขงอื่น ๆ จะยิ่งช่วยยกระดับพัฒนาศักยภาพของคนในพื้นที่ลุ่มน้ำโขงต่อไปด้วย

"เรามีอยู่สองอย่างที่เราทำทุกวัน คือ สู้ กับ สร้าง" เจ้าของรางวัลโกลด์แมน กล่าว

ชาวบ้านรู้แล้วว่าแม่น้ำโขงถูกกระทำอย่างไร

จากจุดเริ่มต้นปี 2543 ที่ครูตี๋ เริ่มเคลื่อนไหวคัดค้านโครงการระเบิดเกาะแก่ง ผ่านไปกว่าสองทศวรรษ เขาเห็นว่าเวลาผ่านไป ชาวบ้านริมแม่น้ำโขงเห็นอย่างลึกซึ้งแล้วว่า แม่น้ำโขงถูกกระทำจนเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร ทำให้ในปี 2562 เมื่อโครงการถูกฟื้นกลับมาใหม่ กว่า 90% ของคนในพื้นที่จึงพร้อมใจไม่เห็นด้วย

"ถ้าเริ่มแรกพวกเราไม่ลุกมาสู้ และอธิบาย วันนี้คงระเบิดไปหมดแล้ว.... เมื่อชาวบ้านเข้าใจ เห็นเรื่องราวต่าง ๆ มากขึ้น พลังในการปกป้องแม่น้ำโขงก็ยกระดับขึ้นไปด้วย"

เจ้าของรางวัลโกลด์แมนยังทิ้งท้ายด้วยว่า แม่น้ำโขงไม่ใช่เรื่องของคนริมแม่น้ำหรือคนใน 6 ประเทศ ที่ผ่านมาเห็นแล้วว่าการพัฒนาของที่หนึ่งทำให้เกิดผลกระทบข้ามพรมแดน พร้อมกับส่งเสียงไปถึงรัฐด้วยว่า อย่ามองแม่น้ำโขงแต่เรื่องเศรษฐกิจที่จำกัดเฉพาะเรื่องของเขื่อนขายไฟฟ้าหรือการเป็นถนนหนทางเพื่อค้าแต่มุมเดียว

"ถ้าเรามองแม่น้ำว่าเป็นเหมือนกับน้ำเฉย ๆ มันก็ไม่มีปัญหาอะไร แค่ขึ้นลงเท่านั้น แต่ถ้าเราเห็นว่าแม่น้ำคือมองว่ามันเป็นชีวิต มันมีหลายสิ่งหลายอย่างเป็นองค์ประกอบที่อยู่ร่วมกัน เราจะเห็นว่าแม่น้ำโขงมันเปลี่ยนแปลงไปมาก เพราะมันมีผลกระทบต่อทุกอย่างที่พึ่งพาอาศัยแม่น้ำโขง"

นางเตือนใจ ดีเทศน์ อดีต กสม. และสมาชิกวุฒิสภา จ.เชียงราย กล่าวว่า ครูตี๋ได้พิสูจน์ว่าช่วงเวลามากกว่า 20 ปี ที่ทำงานปกป้องแม่น้ำโขงและลำน้ำสาขาร่วมกับชุมชนตลอดลุ่มน้ำและภาคส่วนต่าง ๆ พร้อมกับทุ่มเทศึกษาค้นคว้าข้อมูลความสำคัญของแม่น้ำโขงสื่อสารให้สังคมตระหนักถึงการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการทรัพยากรแม่น้ำโขงอย่างยั่งยืน เป็นหลักการที่สำคัญที่ต้องผลักดันในระดับชาติและภูมิภาค

เธอกล่าวด้วยว่า หากแม่น้ำโขงถูกผูกขาดโดยภาครัฐและธุรกิจเดินเรือพาณิชย์ ธุรกิจพลังงาน หายนะของธรรมชาติและคนตัวเล็กตัวน้อยคงมาถึงในไม่ช้า เป็นเรื่องยากมากที่จีนจะยอมยกเลิกโครงการระเบิดแก่งแม่น้ำโขง แต่ครูตี๋และเครือข่ายภาคประชาชนก็ทำได้สำเร็จ

ด้าน ดร. คาร์ล มิดเดิลตัน นักวิชาการด้านภูมิรัฐศาสตร์ คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวว่าเครือข่ายแม่น้ำโขงในประเทศไทย ได้ท้าทายต่อโครงการพัฒนาบนแม่น้ำโขง ดังเช่น โครงการระเบิดแก่งบนแม่น้ำโขงซึ่งมีมติ ครม. ยกเลิกโครงการ นี่คือ การอนุรักษ์ที่นำโดยรากหญ้า และนำไปสู่การจัดการทรัพยากรอย่างมีธรรมาภิบาล