คนไม่มีศาสนาในอังกฤษกำลังเพิ่มขึ้น แล้วไทยเป็นอย่างไร

ผลสำรวจสำมะโนประชากรครั้งล่าสุดของอังกฤษและเวลส์ ที่เพิ่งแถลงเมื่อปลาย พ.ย. 2022 พบว่า จำนวนผู้ไม่นับถือศาสนาใน 2 ประเทศ เพิ่มเป็น 37% จาก 25% เมื่อปี 2011 เป็นอันดับ 2 ของประเทศ รองจากผู้นับถือศาสนาคริสต์ที่อยู่ที่ 46.2% ลดลงจาก 59.3% จากการสำรวจครั้งก่อน

สำหรับในไทยยังไม่เคยมีการสำรวจอย่างเป็นทางการ แต่ ดร. ศิลปชัย เชาว์เจริญรัตน์ นักวิชาการอิสระด้านศาสนวิทยา เคยประมาณเอาไว้เมื่อปี 2018 ว่ามีผู้ไม่นับถือศาสนาอยู่ราว 20%

หากมองรอบตัวเรา จะพบว่า หลายคนตั้งคำถามกับศาสนาที่ตัวเองนับถือมาแต่เกิด แต่อะไรคือเหตุผล ที่ทำให้พวกเขาเลือกที่จะไม่สังกัดอยู่ในศาสนาใดเลย หรือศาสนาที่เคยเป็นเครื่องหมายของคนดีจะมีความสำคัญน้อยลงเรื่อย ๆ ร่วมหาคำตอบไปกับบีบีซีไทย

จากพุทธศาสนาสู่วิทยาศาสตร์

ย้อนกลับไปเมื่อ 10 ปีก่อน วิศรุต "ภูภู่" วิสิทธิ์ หรือ ภู นักวาดภาพประกอบและผู้ร่วมก่อตั้ง Spacebar Design Studio เขียนลงบนเฟซบุ๊กแฟนเพจของตัวเองว่าเขาคือคนไม่นับถือศาสนา ผลที่ตามมายอดผู้ติดตามหายไปนับพันคนและกลายเป็นประเด็นถกเถียงบนอินเทอร์เน็ต

“ผมน่าจะเป็นกลุ่มคนแรก ๆ ที่ออกมาเปิดเผยเรื่องนี้ ตอนนั้นคนที่ยังรับไม่ได้ ไม่ได้ตั้งใจไปท้าทาย ผมคุยได้ทุกศาสนา ซึ่งตอนนี้คนเริ่มมีเหตุผลกันมากขึ้นแล้ว”

ภู ย้อนเล่าว่าเขาเติบโตมาในบ้านข้างวัดที่จังหวัดเชียงใหม่ และในช่วงเรียนมัธยมต้นก็เคยสอบแข่งขันด้านพุทธศาสนาและติดอันดับที่ร้อยกว่าของประเทศ แต่ในจังหวะเดียวกันก็ประสบปัญหาครอบครัว เขาเริ่มคิดว่าเรื่องบุญกรรมที่สังคมพุทธแบบไทยสั่งสอนกันมาไม่ใช่เรื่องจริง กลายเป็นจุดเปลี่ยนให้เขาไม่นับถือศาสนา

“ผมทำดีมาตลอดแต่ชีวิตค่อนข้างแย่เลยล่ะ พออายุ 18-19 ปี ก็เริ่มถอยห่างออกมาออกจากศาสนา เวลามีอะไรที่อธิบายไม่ได้ พวกแนวพุทธ-ผี-พราหมณ์ ผมจะใช้วิทยาศาสตร์เข้าไปอธิบายแทน เชื่อในสิ่งที่พิสูจน์ได้ จะเรียกว่านับถือศาสนาวิทยาศาสตร์ก็คงได้”

ทุกวันนี้ ภูเข้าวัดเมื่อต้องพาผู้ใหญ่ไปทำบุญ แต่ไม่ร่วมพิธีกรรมใด ๆ แม้กระทั่งงานแต่งงานหรือขึ้นบ้านใหม่ของเขาเองก็มีแค่งานเลี้ยงสังสรรค์

“พอตัดเรื่องพิธีกรรมออกไป ชีวิตสบายขึ้นเยอะเลย ถ้าเข้าวัดผมก็จะยืนมองธรรมชาติ สถาปัตยกรรม แต่ไม่เข้าร่วมพิธีกรรมเลย”

เมื่อศาสนาไม่ตอบโจทย์

ไม้ (ชื่อสมมุติ) เป็นนักศึกษาปริญญาเอกด้านวิศวกรรม เขาเติบโตในชุมชนมุสลิมเล็ก ๆ ในภาคใต้ ช่วงมัธยมต้น ไม้เริ่มตั้งคำถามกับศาสนาเมื่อพ่อมีภรรยาคนที่ 2 โดยไม่ได้รับการยินยอมจากแม่

“อิสลามสามารถมีภรรยาได้ 4 คน แต่บัญญัติชัดเจนว่าภรรยาคนแรกต้องยอมรับก่อน ตรงนี้แหละคือทำให้ผมรู้สึกว่าจะมีศาสนาไว้ทำไมในเมื่อคนในไม่คิดจะทำ”

เขาเริ่มตั้งคำถามถึงสิทธิสตรีและ LGBTQ+ในศาสนาอิสลาม รวมทั้งพฤติกรรมของคนในหมู่บ้านที่ใช้สิ่งที่ปฎิบัติและศาสนาเป็นโล่กำบังเพื่อตัดสินคนอื่น จนกระทั่งเข้ามาเรียนในกรุงเทพฯ และได้เจอคนรักที่เลิกนับถือพุทธ ซึ่งมีอิทธิพลให้เขาเลิกนับถือศาสนา

“ถ้าไม่มีศาสนา แล้วไม่ได้ระรานใคร หรือใช้ความเชื่อทำร้ายคนอื่น ผมมีความสุขกว่า”

ไม้ เชื่อว่าศาสดาและคำสอนของทุกศาสนาไม่ผิด แต่ผิดที่คนเอาช่องว่างของศาสนามาใช้เพื่อตัวเองมากกว่า ทุกวันนี้เมื่อกลับบ้านที่ต่างจังหวัดไม้ยังเข้าร่วมกิจกรรมทางศาสนาบ้างเพื่อลดแรงเสียดทานในชุมชน แต่เขาก็นิยามความหมายของคำว่าพระเจ้าในแบบเขาเอง

“ถามว่ายังเชื่อในพระเจ้าไหม เป็นสิ่งที่ตอบยาก พระเจ้าสำหรับผม คือสิ่งที่ผมเชื่อแล้วสบายใจ มากกว่าที่จะเป็นการปฏิบัติ บูชาหรือสักการะ”

ไม่นับถือศาสนา ไม่จำเป็นต้องต่อต้านศาสนา

งานแต่งงานของแอล (ชื่อสมมุติ) มีขึ้นในโบสถ์คริสต์ และเมื่อครั้งที่ใช้ชีวิตอยู่ที่อิสราเอล แอลเคยเข้าโบสถ์ยิว แต่จริง ๆ แล้วแอลเป็นคนไม่นับถือศาสนามาตั้งแต่อายุ 16 ปี เธอเคยนับถือพุทธตามศาสนาของพ่อแม่ จนเมื่อโตขึ้น ก็เริ่มตั้งคำถามว่าจำเป็นแค่ไหนที่ต้องอยู่ในศาสนาที่เธอไม่ได้เลือกเอง

“เราได้เรียนเรื่องมหัศจรรย์ต่างๆ ในศาสนาพุทธ ก็รู้อยู่หรอกว่าเป็นกุศโลบายทำให้คนเชื่อ แต่มันดูไม่สมเหตุสมผล จนกระทั่งเข้ากรุงเทพฯ ได้เจอสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่ได้ผ่านทางพ่อแม่ ทำให้รู้ว่าเราไม่ใช่พุทธ”

แอล เคยศึกษานิกายเซนที่ช่วยให้คำตอบในชีวิตช่วงหนึ่ง จนกระทั่งตกตะกอนความคิดว่าเธอไม่นับถือศาสนาอะไรเลย และเอาข้อดีของทุกศาสนามาปฎิบัติ โดยไม่ยึดติดกับศาสดา เมื่อพบรักกับออฟที่นับถือคริสต์จึงไม่ใช่ปัญหาที่จะเข้าพิธีตามศาสนาของสามี

“เคยตั้งใจว่าจะไม่เดตกับคนคริสต์ แต่พอได้รู้จักกัน เขาก็ไม่ได้พูดถึงพระเจ้าตลอดเวลา ก็คิดว่าไม่น่าจะมีปัญหาในการดำเนินชีวิต”

เมื่อ 3 ปีที่แล้ว ออฟเปลี่ยนมานับถือพุทธสายเคร่ง นั่งสมาธิ สวดมนต์ และฟังเทศน์ก่อนนอนทุกคืน แต่ไม่ใช่ปัญหาในการใช้ชีวิตคู่

“เขาหันมานับถือพุทธสายปฎิบัติ ไม่ใช่พุทธพาณิชย์แบบที่เราไม่ชอบ และไม่คิดจะโน้มน้าวให้เราเชื่อตาม บางกิจกรรมอย่างการนั่งกรรมฐานเราก็ไปร่วมได้ แต่ไม่ได้มีความเชื่อมากพอที่จะกลับไปนับถือ”

"โลกหลากหลายเกินกว่าศาสนาจะตัดสิน"

“ตอนเรียนมัธยม ผมเรียนสายวิทย์ ก็เริ่มตั้งคำถามเรื่องพระเจ้าสร้างโลกใน 1 วัน สร้างจักรวาลใน 7 วัน ซึ่งมันขัดกับองค์ความรู้ในปัจจุบัน”บี (ชื่อสมมุติ) เล่า

บี เป็นอาจารย์ด้านทันตกรรม เขาเคยนับถือศาสนาคริสต์ตามแม่ และไม่นับถือศาสนาเมื่อ 5-6 ปีที่ผ่านมา

เขามองว่าตอนนี้โลกก้าวไปไกลเกินกว่าสิ่งหนึ่งจะตัดสินได้ว่าสิ่งไหนดีหรือไม่ดี และศาสนาและคำสอนก็ไม่สามารถอธิบายความหลากหลายในยุคปัจจุบัน ทุกวันนี้สิ่งที่ยึดเหนี่ยวของเขาได้ดีที่สุด คือครอบครัว เพื่อนหรือคนที่โตกว่าที่ประสบการณ์ชีวิตนำมาปรับใช้เข้ากับยุคสมัยได้มากกว่า

แม้ไม่มีศาสนา แต่บียังคงเข้าร่วมกิจกรรมในมุมมองว่าเป็นกิจกรรมทางสังคมรูปแบบหนึ่งที่ไม่ยึดโยงกับศาสนา อย่างเช่น คริสต์มาส เขามองว่าเป็นวันที่ครอบครัวมารวมตัวกันมากกว่าจะเป็นวันเกิดของศาสดา หรือแม้แต่การเข้าวัดไหว้พระเขาก็ทำ

“เราไม่ได้เคารพร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่ไม่ลบหลู่ความเชื่อคนอื่น คำสอนที่มีข้อดีก็มาปรับใช้กับตัวเอง”

จิตวิญญาณ และชีวิตหลังความตายของคนไม่มีศาสนา

เรื่องของจิตวิญญานและชีวิตหลังความตายเป็นสิ่งที่บัญญัติไว้ในหลักศาสนา แล้วสำหรับคนไม่มีศาสนาเขามองเรื่องเหล่านี้อย่างไร

ภู ใช้วิทยาศาสตร์เข้ามาอธิบายในแง่การเปลี่ยนแปลงของสสาร ส่วนเรื่องของจิตวิญญาณเขายกตัวอย่างภาพยนตร์เรื่อง “โคโค่ วันอลวน วิญญาณอลเวง” (Coco) ว่าจิตวิญญาณของเราอยู่ในความทรงจำของคนอื่น ซึ่งปัจจุบันมนุษย์ใส่เรื่องราวของตัวเองไว้ในโลกดิจิทัลจนอาจทำให้เป็นอมตะเลยด้วยซ้ำ

ส่วนไม้ยอมรับว่าเขาเคยมีแนวคิดเรื่องโลกหลังความตายปลอบใจตัวเอง ตอนที่พี่ชายเสียชีวิต แต่ทุกวันนี้ เขายึดการใช้ชีวิตอยู่กับปัจจุบัน คล้ายหลักการของพุทธ

“นรกกับสวรรค์เกิดขึ้นทุกวันในใจเรา ” ไม้อธิบาย

ขณะที่แอลวางแผนบริจาคร่างกาย และคิดว่าพีธีศพเป็นเพียงเครื่องปลอบประโลมผู้ที่มีชีวิตอยู่มากกว่าการนำทางไปสู่โลกหลังความตาย “กลับคิดว่าเมื่อตายไปแล้วจะทำอย่างไรให้ร่างกายของเราเบียดเบียนสิ่งแวดล้อมให้น้อยที่สุดมากกว่า”

 ไม่มีศาสนา = ไม่มีศีลธรรม ?

การศึกษาในกลุ่มตัวอย่าง 4,622 คนทั่วสหรัฐอเมริกาและสวีเดนของโทมัส สโตห์ล แห่งมหาวิทยาลัยอิลลินอยส์พบว่า ผู้ไม่นับถือพระเจ้าหรือศาสนาก็ใช้ความดีในการดำเนินชีวิต และประเมินศีลธรรมจากผลลัพธ์ ขณะที่คนนับถือศาสนาจะนิยามศีลธรรมเพื่อช่วยยึดโยงกลุ่มก้อนกันมากกว่า

“ผมไม่ได้มองว่าศาสนาไม่ดี แต่บางทีก็ทำให้มนุษย์แยกกลุ่มออกจากกัน” บี ยกข้อมูลจากหนังสือ “เซเปียนส์ ประวัติศาสตร์ย่อมนุษยชาติ” ที่ว่าศาสนาเป็นเครื่องมือที่ทำให้กลุ่มคนมารวมตัวกัน เหมือนเป็นกฏหมายที่ใช้ร่วมกันในอดีต แต่ปัจจุบันมีกฏหมายสมัยใหม่เข้ามาแทนที่ ทำให้ศาสนามีความสำคัญน้อยลง

อย่างไรก็ตาม สังคมอนุรักษ์นิยม เช่น สังคมไทยก็ยังมีคนบางกลุ่มที่ยึดโยองศีลธรรมเข้ากับศาสนาอย่างแยกไม่ออก

“เมื่อบอกว่าไม่มีศาสนา เราจะถูกมองว่าเป็นผู้ร้ายทันที คนคนแรกคือเจ้าหน้าที่เขต” แอล ย้อนเล่าว่าเธอไม่กล้าเคยไม่กล้าระบุว่าไม่มีศาสนาในบัตรประชาชน จนกระทั่งเมื่อ 2 ปีที่ผ่านมา

เช่นเดียวกับภู เขาเคยคิดว่าศาสนาจะถูกฝังไว้ในบัตรประชาชนเปลี่ยนแปลงไม่ได้ และเพิ่งเปลี่ยนบนบัตรประชาชนเมื่อเร็ว ๆ นี้

“ถ้าศีลธรรมคือการทำดี ไม่เบียดเบียนผู้อื่น คนไม่มีศาสนาน่าจะมีศีลธรรมสูงกว่าคนอื่น เพราะไม่ยุ่ง ไม่ตัดสิน และไม่เหยียดใครเลย” ภู กล่าว

สำหรับไม้ เขาคิดว่าศีลธรรมเกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องยึดโยงกับศาสนา แต่เกิดขึ้นได้จากจิตสำนึกและประสบการณ์ชีวิต

คนยุคใหม่กับศาสนา

รายงานชื่อ The Age Gap in Religion Around the World ที่เผยแพร่เมื่อ มิ.ย. 2018 ของศูนย์วิจัยพิว (Pew Research Center) พบว่าคนส่วนใหญ่ในการสำรวจ 106 ประเทศ บอกว่าตัวเองนับถือศาสนาใดศาสนาหนึ่ง ทว่าเมื่อเทียบช่วงอายุแล้ว พบว่าคนหนุ่มสาวตอบว่าไม่มีศาสนามากกว่าผู้ใหญ่วัยกลางคนขึ้นไป

มองเจาะลงไปในภูมิภาคเอเชีย-แปซิฟิก รายงานไม่พบความแตกต่างมากนักของคนหนุ่มสาวกับผู้ใหญ่ใน 17 จาก 20 ประเทศที่สำรวจ ส่วนอีก 3 ประเทศที่พบความต่างมากคือ เกาหลีใต้ ญี่ปุ่น และออสเตรเลีย

ภูและบีมองว่า ศาสนาไม่สามารถปรับตัวให้ทันกับชีวิตของคนปัจจุบัน จึงทำให้มีความสำคัญลดลง และมีบทบาทให้คนปฎิบัติหรือไม่ปฎิบัติน้อยลงไปด้วย

“ศาสนามีอยู่ได้ ให้ระลึกคิดถึง ให้ปรับใช้กับบางอย่างได้ แต่ไม่ใช่กับทุกอย่าง” ภู ออกความเห็น

“เด็กๆ รุ่นใหม่เข้าถึงข้อมูลทั้งวิทยาศาสตร์และประวัติศาสตร์มากขึ้น ทำให้มีสิทธิเลือกไม่จำเป็นต้องถูกกำหนด นิยามตามที่คนรุ่นก่อนปลูกฝัง” บี กล่าว

นอกจากนี้ บีคิดว่าข่าวด้านลบในแวดวงศาสนาก็มีส่วนทำให้ความนับถือศรัทธาลดลง ด้วยกรอบของศาสนาว่าเป็นเครื่องหมายของคนดี เมื่อมีสิ่งที่ย้อนแย้งก็กลายเป็นภาพลบไป

สำหรับภู เปรียบเทียบศาสนาเป็นเหมือนโปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่ผู้ริเริ่มไม่ผิด แต่ผู้ใช้งานอาศัยช่องว่างไปใช้กันผิดมากกว่า และมองว่าศาสนาไม่ได้หายไปไหนเพียงแต่โอนถ่ายความเชื่อให้หลากหลายมากขึ้น

“ศาสนาที่เคยเป็นกรอบปฏิบัติของสังคมถูกแแทนที่เป็นกฏหมาย ส่วนความเชื่อ ความนับถือ ก็แตกย่อยเป็นสัทธิตามความชอบ และรสนิยม”