Sababta korista Jaranjarada ay faa'iido ugu leedahay jirkaaga iyo maskaxdaada

In kasta oo aan isku dayno inaan qaadano wiishka, beddelka jaranjarooyinka, koritaanka dhowr dabaq maalintii waxa ay kor u qaadi kartaa caafimaadka maskaxda iyo awoodda. Inta badan oo aad socotid, waa inta ay sii badato in aad daal badan dareento.

Bishii Sebtembar 3, 2021, Sean Greasley waxa uu koray oo uu ka soo degay 8,849 mitir in ka yar 23 saacadood, masaafo geyn lahayd meesha ugu sarreysa buurta ugu sarreysa adduunka. Dhamaadkii, wuu dhididsanaa oo si dhib leh ayuu u socon karay. Wuxuuna ku sameeyay dhiirigelinta qoyskiisa.

Greasley waxa uu haystaa rikoorka adduunka ee wakhtiga ugu dhakhsaha badan ee la koro ama looga soo dego masaafada la mid ah kan Mount Everest ee jaranjarada oo ah 22 saacadood, 57 daqiiqo iyo 2 ilbiriqsi.

Inteena badan suurtagal ahaan ma gaari karaan dhererkaas, laakiin fuulista dhawr jaranjaro ee nolol maalmeedkeena waxa ay noqon kartaa yool qiimo leh oo la hiigsado.

Cilmi-baaristu waxa ay muujinaysaa in koritaanka jaranjarada ay faa'iidooyin la yaab leh u yeelan karaan caafimaadka jirka iyo maskaxda labadaba, iyada oo aan loo baahnayn in la fuulo laba duulimaad markiiba ama jebinta wax diiwaan ah.

Fuulitaanka jaranjarada ayaa lagu muujiyay inay hagaajinayso dheelitirka ayna yaraynayso khatarta dhicitaanka dadka waaweyn, iyada oo sidoo kale hagaajinaysa qaybta hoose ee jirka.

Daraasado kale ayaa sidoo kale muujinaya in fuulitaanka dhowr jaranjaro ay saameyn togan ku yeelan karto awooddeena garashada, sida xallinta dhibaatooyinka, xusuusta, iyo suurtagalnimada fikirka hal-abuurka.

Sida qaab jimicsi saamayntiisu hooseeyso, korista jaranjarada, xitaa wakhti gaaban, waxa ay gacan ka geysan kartaa hagaajinta jimicsiga wadnaha iyo yaraynta khatarta cudurada wadnaha.Faa'iidooyinka neefsashada ee lagu gaaro jaranjarada guriga ayaa laga yaabaa inay xitaa la mid noqoto kuwa lagu gaaro isticmaalka mashiinnada jaranjarada ee qolka jimicsiga.

Waa dhishibiliikan maalinlaha ah tan leh awoodda ugu weyn si ay u keento natiijooyin caafimaad oo wanaagsan. Jaranjarooyinka meel walba waa yaalaan, waxaan kula kulannaa guriga, shaqada, iyo goobaha caamka ah. Adiga oo dooranaya in aad fuusho jaranjarada halkii aad ku boodi lahayd wiishka, waxaynu isku howlnaa qaab jimicsi nasiib leh oo saameyn weyn ku yeelan kara caafimaadkeena.

"Waa layli uu qof walba samayn karo sababta oo ah waa la heli karaa, waxaana samaynaa maalin kasta," ayuu yiri Alexis Marcotte-Chenard, oo ah cilmi-baare caafimaadka wadnaha ah oo ka tirsan Jaamacadda British Columbia ee Kelowna, Canada.

Alexis Marcotte-Chenard wuxuu daraaseeyaa sida loo isticmaalo jimicsiga iyo nafaqada si loo yareeyo khatarta cudurrada wadnaha iyo xiddidada, gaar ahaan saameynta "tababarka dhexe" oo ah jimicsiga xoogga badan ee soconaya hal daqiiqo ama ka yar, oo la sameeyo maalinta oo dhan.

Koritaanka jaranjarada waa waxqabad rajo leh sababta oo ah si fudud ayaa loo hagaajin karaa markii la dhibtooda iyada oo la beddelayo xawaaraha umana baahna qalab ama kharash.

Cilmi-baaris ku saabsan jimicsiga, gaar ahaan "VILPA" oo ah dhaqaaq xooggan oo la sameeyo gaar ahaan qayb ka ah hab nololeedkeena ayaa kor u kacaya, iyada oo cilmi-baarayaashu ay raadinayaan xalal jimicsi oo wax ku ool ah si loola dagaallamo qaab nololeedka fadhiidka ah iyo jimicsi la'aanta taas oo hadda ka dhigaysa 1.8 bilyan oo qof oo qaan-gaar ah oo adduunka oo dhan ah inay khatar ugu jiraan cudurrada.

Maxaa ka dhiga jaranjarooyinka kuwo waxtar u leh jimicsiga jirka?

Marka hore, koritaanka jaranjarada waa hab sahlan oo lagu kordhiyo garaaca wadnahaaga oo ah qayb muhiim ah oo ka mid ah helitaanka faa'iidooyinka jireed. Koritaanka jaranjarada waxay leedahay faa'iidooyin gaar ah marka loo eego noocyada kale ee jimicsiga.

"Fuulitaanka jaranjarada waxa ay kordhisaa garaaca wadnaha iyo isticmaalka ogsijiinta in ka badan socodka degdega ah" ayuu yiri Marcotte-Chenard. Waxa uu rajo ka qaba in jimicsiga fudud, gaar ahaan fuulitaanka jaranjarada ay bixin karto xal wanaagsan oo lagu jebiyo caadooyinka adag ee shaqada.

Koritaanka jaranjarada waxay kordhin kartaa xajmiga iyo xoogga muruqyada bowdadaada sidoo kale waxaad u isticmaashaa murqaha calooshaada si aad u hesho degganaanta dhererka.

Andreas Stenling waa ku-xigeen borofisar oo cilmu-nafsiga ee Jaamacadda Umeå,ee Sweden, wuxuuna diiradda saaraa xiriirka muddada fog ee ka dhexeeya dhaqdhaqaaqa jirka iyo caafimaadka. Isaga iyo asxaabtiisuba waxay baaris ku samaynayeen saamaynta degdega ah ee fuulitaanka jaranjarada ku leedahay awoodaha garasho ee kala duwan ee dhalinyarada.

"Joojinta iyo beddelidda waa labada hawlood ee garashada ugu muhiimsan ee aan diiradda saarnay halkan.beddelka garashada, mararka qaarkood loo yaqaan dabacsanaanta maskaxda, waa sahlanaanta in aan uga gudbi karno hal hawl garasho mid kale," ayuu ku sharaxay.

"Fuulida in ka badan shan dabaq maalintii waxay la xiriirtaa khatarta hoose ee cudurrada wadnaha ee atherosclerotic."

Stenling iyo asxaabtiisu waxay ogaadeen in jimicsiga fuulitaanka jaranjarada ay si weyn u wanaajisay awoodaha garashada ka qaybgalayaasha. Ka qaybgalayaashu waxay sidoo kale dareemeen farxad iyo tamar badan ka dib markii ay jaranjarooyinka koreen.

Daraasad kale oo ay daabaceen cilmi-baarayaal ka tirsan Jaamacadda Yamaguchi School of Medicine ee Japan ayaa sidoo kale muujisay in dadka koray laba jaranjaro ay ka xirfad fiican yihiin xallinta dhibaatooyinka marka loo eego kuwa raacay wiishka.

Daraasad kale oo ay sameeyeen isla kooxdan ayaa sidoo kale lagu ogaaday in socodka dagitaanka ee jaranjarada uu horseeday kororka fikirka hal-abuurka, isaga oo abuuraya 61% fikrado asal ah marka loo eego dadka qaatay wiishka. Markaa, haddii aad raadinayso kobcinta xallinta mashaakilaadka, safar degdeg ah oo kor iyo hoosba jaranjarooyinka ayaa noqon kara waxa kaliya ee aad u baahan tahay.