Ma ogtahay khataraha ka imaan kara isticmaalka kaniiniga xanuun baab'iyaha adoon la tashan dhakhtar?

Maalmahan dambe, gaar ahaan qeybta faallooyinka ee Facebook, Instagram iyo Tiktok, weedha ah "waxaad liqday Brufen" ayaa caan noqotay.

Kenya, weedhan waxay caan ku noqotay kadib markii qof majaajiliste ah uu ku kaftamay sida hooyooyinka Afrikaanka ah u isticmaalaan daawada xanuunka yareysa ee Brufen si ay u daweeyaan xanuun kasta oo jirka ku dhaca ka hor inta aanu xanuunku sii xumaan.

Brufen, oo magaca ganacsi ahaan looga yaqaan ibuprofen, badanaa waxaa laga iibsadaa farmashiyeyaasha waxaana loo isticmaalaa in lagu yareeyo xanuunka jirka, xanuunka caadada, xanuunka ilkaha, muruqyada, iyo madax xanuunka.

Laakiin ma ogtahay khataraha ka imaan kara isticmaalka joogtada ah ee daawooyinka xanuunka yareeya adoon la tashan dhakhtar?

Dr. Goody Gor oo ka tirsan Kenya, wuxuu leeyahay qofku waa inuu qaataa daawooyinkan xanuunka yareeya kaliya haddii xanuunku aad u daran yahay. "Haddii aad xanuunka u dulqaadan karto, uma baahnid inaad qaadato daawooyinkan, laakiin haddii xanuunku aad u daran yahay, waxaa fiican inaad raadsato talo caafimaad."

Laakiin dad badan ayaa ka cabsada inay isbitaalka tagaan sababtoo ah xanuunka oo ay u maleynayaan in lagu daaweyn karo kiniinno laga heli karo farmashiyaha.

Madax-xanuunka waxaa keena stress-ka, dhiig karka, shaqo saacado badan ah, cunto aan caafimaad qabin, biyo la'aanta, iyo haddii aad is aragto adigoo qaadanaya daawooyinkan si joogto ah ama maalin kasta si jirkaga u shaqeeyo si habboon, markaas waxaa jirta dhibaato, ayuu yiri Dr. Gor.

Cilmi-baaris ay sameeyeen saynisyahano ka socday jaamacadaha Liverpool iyo London ee UK, oo lagu daabacay joornaalka The Lancet, waxay ka digayaan in isticmaalka muddo dheer ee daawooyinka xanuunka yareeya ee dhallinyarada uu saameyn ku yeelan karo caafimaadka maskaxdooda.

Sida ku xusan warbixintii la soo saaray 2023-kii, dadka dhallinyarada ah ee ka yar 25 sano ee aad u culayska badan leh, 29% ka mid ah waxay la kulmi doonaan dhibaatooyin caafimaad maskaxeed noloshooda dambe.

Isticmaalka muddo dheer ee Paracetamol (Panadol) wuxuu sababi karaa caabuq caloosha ah ama gaas

Kaniinka Aspirin-ka wuxuu saameyaa sida uu beerka u shaqeeyo. "Haddii aad qaadato sideed kiniin oo aspirin ah maalin kasta, markaa beerkaagu ugu dambeyntii wuxuu la kulmi doonaa dhibaato. Beerku wuxuu leeyahay hawlo badan oo jirka ka mid ah, haddii la saameeyo, xubnaha kale ee jirka sida murqaha, wadnaha iyo maskaxda ayaa sidoo kale saameyn doona."

Waa maxay dawada ugu fiican ee xanuunka laga yareeyo?

Goody Gor wuxuu ku talinayaa in habka ugu wanaagsan ee lagula tacaalo madax-xanuunka soo noqnoqda uu yahay in la hubiyo inaad hesho cunto wanaagsan isla markaana la isticmaalo hababka dabiiciga ah, gaar ahaan daawaynta madax-xanuunka.

"Dawo amaan ah ma jirto, laakiin Paracetamol, ama acetaminophen, maaha mid aad u halis ah caafimaadkaaga haddii si xadidan loo isticmaalo. Qofku waa inuu isticmaalaa laba garaam maalintii, taasoo u dhiganta afar kiniin maalintii, si looga fogaado waxyeello ku timaadda beerka."

Jimicsi joogto ah ayaa sidoo kale lagula talinayaa si loo kala bixiyo murqaha jirka loogana hortago xanuunka.

Cabitaanka biyo badan sidoo kale wuxuu ka caawiyaa hagaajinta caafimaadka lafaha iyo ka hortagga xanuunka.

Waqti intee dhan ayaan isticmaali karaa xanuun baabi'iyaha?

Haddii aad la kulantay xanuun ka dhashay daal badan ama shaqo badan, Dr. Goody Gor wuxuu ku talinayaa in marka hore la nasto ka hor inta aan la qaadan daawada, sidoo kalena la isticmaalo habab kale sida hurdo kugu filan iyo cabitaanka biyo badan.

"Haddii madax-xanuunku ka dhashay daal caadi ah, hal mar oo maalin ah oo daawo la qaato waa ku filan tahay in xanuunka la yareeyo, laakiin haddii xanuunku sii socdo, waxaa fiican in qofku raadsado talo caafimaad."

Haddii xanuunku ka bato hal maalin, waxaa ugu wanaagsan in dhakhtar la arko si loo ogaado sababta xanuunka.

Habka saxda ah ee loo qaato xanuun baabi'iyaha

Dr. Goody Gor wuxuu sheegay in waqtiga la qaato daawada uu kala duwanaan karo.

Wuxuu sheegay in ay jiraan daawooyin dhaqso u shaqeeya haddii la qaato ka hor ama ka dib cunto, laakiin waxaa ugu fiican in la qaato iyadoo biyo badan lala cabayo.

"Madax-xanuunka, waxaad daawada la qaadan kartaa shaah ama kafeega si loo dedejiyo saameynteeda. Laakiin biyaha ayaa inta badan la isticmaalaa."

Waxaa jira xanuun baabi'iyeyaal xakameysan sida Opioids, isticmaalka kuwaasoo keeni kara caajisnimo haddii aan dhakhtar kuu qorin.

"Daawada Tramadol, oo badanaa si xun loo isticmaalo, waxay yareysaa qadarka dhiigga u socdo kelyaha, taasoo keenta in kelyuhu haystaan biyo badan jirka, sidoo kalena kordhisa cadaadiska dhiigga. Haddii aad daawadan la qaadato khamri, waxaad saameynaysaa beerkaaga. Daawada Codeine, oo ku jirta daawooyinka lagu daweeyo hargabka, waa mid lala qabatimo waxayna saameyn ku leedahay caafimaadka qofka."

Qaadashada xanuun baabi'iyeyaashu waa xal kumeel gaar ah oo dhibaato weyn leh. Si aad uga fogaato ku tiirsanaanta daawooyinkan maalin kasta, Gor wuxuu ku talinayaa in la fahmo sababta asalka ah ee xanuunka jirka si loo xal waaro loo helo.