Carruur la sameeyay iyadoo la adeegsanayo DNA ga saddex qof oo dhashay iyaga oo aan cillad qabin

Siddeed caruur ah ayaa ku dhashay Ingiriiska iyaga oo isticmaalaya walxaha hidde-sidaha ee saddex qof si ay uga hortagaan xaalado halis ah oo inta badan dilaa ah, sida ay dhakhaatiirtu sheegeen.

Habkan oo ay hormuud ka ahaayeen saynis yahano u dhashay dalka Ingiriiska, ayaa isugu jira ukunta iyo shahwada hooyada iyo aabaha iyo ukun labaad oo ay leedahay haweenay ku deeqday.

Farsamadani ayaa halkan sharci ka ahayd muddo toban sano ah, laakiin hadda waxaan haynaa caddaynta ugu horreysa ee u horseedaysa carruurta ku dhasha iyaga oo ka madax bannaan cudurrada (mitochondrial) ee aan la daweyn karin.

Xaaladahan waxay caadi ahaan u kala gudbaan hooyada iyo ilmaha, marka uu jirku u gaajoonayo tamarta.

Kuwani waxay sababi karaan naafonimo aad u daran oo dhallaanka qaarkood ay u dhintaan maalmo gudahooda markay dhashaan. Lammaanuhu waxay og yihiin inay halis ugu jiraan haddii carruur hore, xubnaha qoyska ama hooyada ay saamaysay.

Carruurta ku dhasha farsamada saddexda qof waxa ay u dhaxlaan inta badan DNA-da, qaab-dhismeedka hidde-sidahooda ee waalidkood, laakiin sidoo kale waxay ka helaan qaddar yar, qiyaastii 0.1%, haweeneyda labaad. Kani waa is beddelka fac-wayne oo muddo la isugu gudbinayay.

Ma jiro mid ka mid ah qoysaska soo maray nidaamka oo si fagaare ah u hadlaya si ay u ilaaliyaan waxyaabaha gaarka u ah, laakiin waxay soo saareen hab qarsoodi ah iyaga oo maraya xarunta bacriminta ee Newcastle halkaas oo qalliinadu ay ka dhaceen.

'Waxaa ka batay mahadnaq'

"Sanado hubanti la'aan ah ka dib daaweyntan ayaa na siisay rajo - ka dibna waxay na siisay ubadkeena," ayay tiri hooyada gabar yar.

"Waxaan hadda eegeynaa iyaga, oo ay ka buuxaan nolol iyo suurtogalnimo, waxaana naga batay mahadnaq."

Hooyada dhashay wiil yar ayaa intaa ku dartay: "Waad ku mahadsan tahay horumarkan cajiibka ah iyo taageerada aan helnay, qoyskeena yar waa dhameystiran yahay.

"Culayska shucuureed ee cudurka mitochondrial ayaa la qaaday, booskeedana waxaa ku jira rajo, farxad, iyo mahadnaq qoto dheer."

Mitochondria waa dhismayaal yar yar oo ku dhex jira ku dhawaad mid kasta oo ka mid ah unugyadeena. Waa sababta aan u neefsaneyno marka ay isticmaalaan ogsijiinta si ay cuntada ugu beddelaan qaabka tamarta jirkeenu u isticmaalo shidaal ahaan.

Mitochondria cilladaysan waxay jirka kaga tagi kartaa tamar aan ku filnayn si uu wadnuhu garaaco sidoo kale waxa uu keenaa dhaawac maskaxda, suuxdin, indho la'aan, daciifnimo muruqa iyo hawlgabka xubnaha.

Qiyaastii mid ka mid ah 5,000 oo dhallaan ah ayaa ku dhasha cudurka mitochondrial. Kooxda Newcastle ayaa rajaynaysa inay jirto baahi loo qabo 20 ilaa 30 carruur ah oo ku dhasha habka hidasidaha saddexda qof sannad kasta.

Waalidiinta qaar ayaa la kulmay murugo ah in caruur badan ay u dhintaan cuduradan.

Mitochondria waxay u hooyadu u gudbisaa ilmaha. Haddaba farsamadan bacriminta waxay adeegsataa waalidka iyo haweeneyda ku deeqaysa mitochondria caafimaad qabta.

Sayniska waxaa lagu hormariyay in ka badan toban sano ka hor Jaamacadda Newcastle iyo Newcastle On Tyne Hospitals NHS Foundation Trust iyo adeeg khaas ah oo laga furay gudaha NHS 2017.

Ukumaha hooyada iyo ku-deeqaha labaduba waxay ku bacrimiyeen shaybaarka shahwada aabbaha.

Uurjiiftu waxa ay ku hormartaa ilaa DNA-da ka timaada shahwada iyo ukunta ay sameeyaan labo qaab-dhismeedka oo loo yaqaanno pro-nuclei. Kuwani waxay ka kooban yihiin naqshadaha dhismaha jidhka bini'aadamka, sida midabka timaha iyo dhererka.

Xudunta udub dhexaadka ayaa laga soo saarayaa uurjiifta, labadaba DNA-da waalidkana waxa la galinayaa uurjiif ay ka buuxaan mitochondria caafimaad qaba.

Ilmaha ku dhasha hidde ahaan waxuu xiriir la leeyahay waalidkood, laakiin waa inuu ka xoroobaa cudurka mitochondrial

Laba warbixinood oo ku jira Joornaalka Caafimaadka ee New England, ayaa muujiyay 22 qoys inay soo mareen nidaamka xarunta bacriminta ee Newcastle.

Waxay keentay afar wiil iyo afar gabdhood oo ay ku jiraan hal lammaane mataano ah, iyo hal uur oo samaysmaya.

"Si aan u aragno nafiska iyo farxadda wajiyada waalidiinta dhallaankan ka dib sugitaan dheer iyo cabsi laga qabo cawaaqib xumada ka dhalan karta, waa wax cajiib ah in la awoodo in la arko carruurtan oo nool, oo si caadi ah u kobcaya," Prof Bobby McFarland, oo ah maamulaha Adeegga Takhasuska Sare ee NHS ee Cudurrada Mitochondrial ayaa u sheegay BBC.

Dhammaan dhallaanku waxa ay ku dhasheen iyagoo xor ka ah cudurka mitochondrial waxayna la kulmeen horumarkii ay filayeen.

Waxaa jiray xaalad suuxdin ah, kaas oo iskiis isku nadiifiyey iyo hal cunug ayaa qaba garaaca wadnaha oo aan caadi ahayn kaas oo si guul leh loo daweynayo.

Kuwaas looma malaynayo inay ku xiran yihiin mitochondria cilladaysan. Lama oga in tani ay qayb ka tahay khatarta la og yahay ee IVF, shay gaar u ah habka saddexda qof ama wax la ogaaday oo keliya sababtoo ah caafimaadka dhammaan dhallaanka ku dhasha farsamadan si adag ayaa loola socdaa.

Su'aal kale oo muhiim ah oo ku saabsan habka ayaa ahayd in mitochondria cilladaysan loo wareejiyo uurjiifka caafimaadka qaba iyo waxa cawaaqibka ee ka dhalan kara.

Natiijooyinka ayaa muujinayaan in shan kiis mitochondria buka aan la ogaan karin. Saddexda kale, inta u dhaxaysa 5% iyo 20% ee mitochondria cilladaysan ee laga arkay shaybaarada dhiigga iyo kaadida.

Tani waxa ay ka hooseysaa heerka 80% ee loo maleeyo inay cudur keento. Waxay qaadan doontaa shaqo dheeraad ah si loo fahmo sababta tani u dhacday iyo haddii laga hortagi karo.

barafasoor Mary Herbert, oo ka socota Jaamacadda Newcastle iyo Jaamacadda Monash, ayaa tiri: "Natiijooyinka waxay siinayaan sababo rajo-gelin ah. Si kastaba ha ahaatee, cilmi-baarista si loo fahmo xaddidaadda tignoolajiyada ee ku-deeqidda mitochondrial, waxay noqon doontaa lagama maarmaan si loo sii wanaajiyo natiijooyinka daaweynta."

Horumarka waxa uu rajo siinayaa qoyska Kitto.

Gabadha ugu yar Kat Poppy, oo 14 jir ah ayaa qabta cudurka. Curaddeeda Lily oo 16 jir ah, ayaa laga yaabaa inay u gudbiso carruurteeda.

Poppy waxa uu ku fadhiyaa kursiga curyaanka, male hadal, waxaana lagu quudiyaa tuubo.

"Waxay saamaysay qayb wayn oo nolosheeda ka mid ah," ayay tiri Kat, "waxaan haysanaa waqti qurux badan, laakiin waxaa jira waqtiyo aad ku ogaanayso sida uu u xun yahay cudurka mitochondrial".

In kasta oo tobannaan sano oo shaqo ah, weli looma hayo daawo loogu talagalay cudurka mitochondrial, laakiin fursadda looga hortagayo in la gudbiyo ayaa rajo gelinaysa Lily.

"Waa jiilalka mustaqbalka sida naftayda, ama carruurtayda ama ilmaadeeraday, kuwaas oo yeelan kara aragtidaa nolol caadi ah," ayay tiri.

'Kaliya UK ayaa tan sameyn karta'

UK kaliya ma aha inay horumarisay cilmiga ilmaha saddexda qof ah, laakiin sidoo kale waxa ay noqotay waddankii ugu horreeyay adduunka ee soo saara sharciyo oggolaanaya abuurkooda ka dib codbixintii baarlamaanka 2015.

Waxaa jiray muran maadaama mitochondria ay leeyihiin DNA iyaga u gaar ah, kaas oo xakameynaya sida ay u shaqeeyaan.

Waxay ka dhigan tahay in carruurtu ay ka dhaxleen DNA-da waalidkood iyo qiyaastii 0.1% haweeneyda ku deeqday.

Gabdho kasta oo ku dhasha farsamadan waxay u gudbin lahaayeen tan carruurtooda, sidaas darteed waa isbeddel joogto ah oo ku yimaada dhaxalka hidda socodka ee aadanaha.

Tani waxay ahayd tallaabo aad u fog, taasoo kor u qaadeysa cabsida inay albaabada u furto dhallaan "naqshadeeye" hidde ahaan wax laga beddelay.

Prof Sir Doug Turnbull, oo ka socda Jaamacadda Newcastle, ayaa ii sheegay: "Waxaan u maleynayaa in tani ay tahay meesha kaliya ee aduunka ay tani ka dhici karto, waxaa jiray sayniska heerka koowaad si naloo gaarsiiyo meesha aan joogno, waxaa jiray sharci u oggolaanaya inay u guurto daaweynta bukaan-socodka, NHS-ta si ay u caawiso, hadda waxaan helnay siddeed carruur ah oo u muuqda inay xor ka yihiin cudurka mitochondrial"

Liz Curtis, oo ah aasaasaha hay'adda samafalka ee Lily Foundation ayaa tiri: "Sannado aan sugaynay ka dib, waxaan hadda ognahay in siddeed carruur ah ay ku dhasheen farsamadan, dhammaantoodna ma muujin calaamado cudurka mitochondrial.

"Qoysas badan oo ay saameysey, ayay tahay rajada ugu ugu horreysa ee dhabta ah ee jebinta wareegga xaaladda la dhaxlo."