'Waxaan ku sigtay inaan is dilo, hadda aniga ayaaba caawiya hooyooyinka isku buuqa ka qaaday dhalmada'

Aabbeyaasha qaar waxay dubayaan basan, garaacayaan ukun iyagoo sidoo kale jarjaraya khudaar, halka qaar kale ay ciyaarsiinayaan dhallaan. Carruurta ayaa ku dheelaya qalabka ay ku ciyaaraan, iyagoo hooyooyinkood ay daawanayaan.

Iyadoo bartanka looga jiro fasal cunno-karin ah oo ka socda caasimadda Indonesia, Jakarta, ayay lammaanahani ka sheekeynayaan qisadooda.

Qaar badan oo haweenka ka mid ah waxay la daalaa dhacaan isku buuq, murugo iyo xaalado kale oo caafimaadka maskaxda ah.

Waa hardan ay Nur Yanayirah, oo ah aasaasaha MotherHope Indonesia (Rajada Hooyada indonesia) ay keliya si fiican u taqaanno.

Qiyaastii 12 sano kahor, waxay go'aansatay inay is disho. Balse, markii ay eegtay indhaha gabadheeda sagaal bilood jirka ahayd, wax baa iska beddelay go'aankeeda.

"Waxaan taabtay jirkeeda, waan carfiyay… waxaan dareemay, 'waa inaan cunugtan darteed isu beddelaa'," ayay tiri.

Waxay uur qaadday saddex bilood uun kadib markii ay dhashay ilmo meyd ah iyadoo toddobaad 28-aad ku jirta. Tiiraanyo, uur khatar ah iyo cadaadiska bulshada ee ah inay hooyo fiican noqoto oo la isu geeyay ayaa gayeysiiyay inay dareento rajo la'aan, ayna awoodi weyso inay seexato oo ay daryeesho gabadheeda.

Xilligaas kadib, waxay caawinaad u raadsatay dhaqtar caafimaadka maskaxda ah, waxaana laga helay isku buuqa dhalmada kadib, oo afka qalaad lagu yiraahdo postpartum depression.

Dalalka soo koraya, shantii haweenba mid ka mid ah oo markaa uun dhashay ayaa waxaa soo food-saara xanuun maskaxiyan ah – caadi ahaan isku buuq, sida laga soo xigray Ururka Caafimaadka Adduunka.

Isbeddellada hoormoonka ayaa saameyn kara caafimaadka maskaxda inta lagu guda jiro uurka iyo kadib, iyo sidoo kale xaaladaha qofka uga sii dara sida dhalmada iyo foosha oo adag, saboolnimo iyo qof uu jecel yahay oo uu waayo.

Nur ayaa keligeed dhibtooneysay sagaal bilood. "Cidna ima fahmin, cidna waxba iima sheegin," ayay tiri. "Markii aan caafimaaday… waxaan isku dayay inaan dadka u fidiyo caawinaaddii aan aniga helin."

MotherHope Indonesia hadda waxay leedahay 200 mutadawiciin ah oo si gaar ah u tababaran, waxayna qabataa oo ka taageertaa kooxo kala duwan casharro karinta ah oo loogu talagalay aabbayaasha. Sidoo kale, waxay dhistay kooxo dhanka Facebook ah oo ka kooban 58,000 qof.

Nadia waxay joogtaa fasalka karinta si ay u la wadaagto qisadeeda, maadaama ay la kulantay niyadjab iyo welwel ka dib markii ay dhashay ilmaheeda ugu horreeya.

"Murugada way sii dheeraatay. Ma seexan karin, way xumeyd, waxna maan cunayn" ayay tidhi.

"Niyada ayay ka ooyi jirtay, had iyo jeer way cadhaysnaan jirtey" ayuu yidhi seygeeda Rakean. "Mana aan garanaynin waxa aan sameeyo."

Laakiin markii uu ka qaybgalay kalfadhiyadan, wuxuu bartay sida uu uga taageeri karo – nadiifinta, beddelidda xafaayadaha, iyo daryeelka ilmaha.

"Hadda haddii xaaskaygu ooyayso ama daalkeeda laga dareemo wajigeeda, waxaan hayaa fikrad wanaagsan oo ku saabsan waxa aan sameyn karo," ayuu yiri.

Nadia waxay heshay daawo iyo la-talin, waxayna rabtaa in hooyooyinka kale ay ogaadaan in xaaladdaha ay ku jiraan laga bixi oo in laga soo kabtaa ay suuragal tahay.

Gabadhooda ayaa hadda 5 jir ah halka wiilkooda labaad uu yahay 3 jir. Rakean ayaa had iyo jeer dhiirigelin siiya marka ay wax adkaadaan: "Markay tiraahdo 'Ma awoodo inaan noqdo hooyo wanaagsan'… taasi waxay u baahan tahay in la siiyo kalsooni," ayuu yidhi.

BBC-da waxay ka waraysatay haween ku sugan saddex dal oo kala duwan kuwaasoo bilaabay barnaamijyo hoos yimaada bulshadooda si ay u taageeraan caafimaadka maskaxda hooyooyinka, taas oo inta badan ay keentay dhibaatooyin nololeed oo ay iyagu la kulmeen.

Dr. Neerja Chowdhary, oo ah khabiir ku takhasusay caafimaadka maskaxda ee Ururka Caafimaadka Adduunka (WHO), waxay sheegtay in tusaalooyinkani muujinayaan in "khibradda tooska ah ay kordhiso kalsoonida iyo fahamka", taasoo ka dhigeysa in lammaanuhu is taageero "arrin wax ku ool ah" oo wax ka taraya maankooda marka ay la tacaalayaan caafimaadka maskaxda.

Waxay sheegtay in adeegyada ku saleysan bulshada oo lagu heli karo qiimo jaban ay si weyn u hagaajin karaan caafimaadka maskaxda hooyooyinka ee wadamada dakhliga hoose iyo kuwa dhexe. Si kastaba, waxay ku dartay in tababar ku filan iyo kormeer joogto ah ay "aad muhiim u yihiin" marka laga hadlayo taageerada is-dhexgalka ah.

In ka badan 8,000km oo ka fog Indonesia, dalka Zimbabwe, Angie Mkorongo ayaa sidoo kale ku qasbanaatay inay tallaabo qaado ka dib markii ay la tacaashay dhibaatooyin caafimaad oo maskaxeed.

Markii gabadheeda ay dhashay 27 sano kahor, waxay la daalaa-dhacaysay fikrado cabsi leh oo si lama filaan ah ugu soo dhici jiray maskaxdeeda.

"Waxaan xusuustaa inaan ka fikiri jiray, 'Ka waran haddii aan barkinta ku ciijiyo ilmahayga?'" ayay tiri. "Marar kale, waxaan istaagi jiray jikada anigoo mindi gacanta ku haya, cabsi darteedna u dhici jiray waxa aan sameyn karo."

Markii dambe, waxay ogaatay in ay qabto cudurka perinatal obsessive compulsive disorder (POCD), oo ah xaalad walaac ah oo soo baxda inta lagu jiro uurka ama muddo gaaban ka dib dhalmada.

Iyadoo ka cabsaneysa inay u sheegto qoyskeeda, waxay raadisay caawimaad diini ah, balse waxay tiri wadaadadii ay la xidhiidhay waxay u arkeen fikradahaas dembi, taasoo niyad-jab iyo kalinimo ku abuurtay.

Markii gabadheeda ay noqotay dhallinyaro, Angie waxaa si rasmi ah loogu ogaaday cudurka OCD, waxaana la siiyay daawo: "Waxay dareen ahaan u la mid ahayd in aan dib u dhashay oo kale," ayay tidhi.

Waxay aasaastay hay'ad la yiraahdo OCD Trust, waxayna wacyigelin ku fidisaa baraha bulshada, idaacadaha iyo aqoon is-weydaarsiyo ay qabato. Gurigeeda ayay u beddeshay xarun taageero.

Sida oo kale, Tafadzwa Mugazambi-Meki, oo ah cilmi-nafsi yaqaan, waxay sheegtay in muddo dheer uu jiray "farqi weyn" oo ku saabsan taageerada caafimaadka maskaxda hooyooyinka ee Zimbabwe.

Waxa ay aasaastay urur la yiraahdo SALT Africa.

Magaceeda SALT waxa uu u taagan yahay "Someone Always Listens To You" Qof ayaa had iyo jeer ku dhageysanaya), waxaana xarunteedu ku taallaa Isbitaalka Hooyada ee Mbuya Nehanda ee magaalada Harare.

Dabaqa koowaad, ubaxyo ayaa ku xardhan derbiga qol gaar ah oo meel geeska ah uu yaallo gaariga carruurta. Halkan, qoysaska ay carruurtu ka dhinteen ayaa arki kara oo dhabta saaran kara meydadka carruurtooda, taasoo ka caawineysa inay aqbalaan waxa dhacay. SALT ayaa hirgelisay kadib markii ay caawiyeen qoys la tacaalayay murugada ilmihii siddeedaad oo u dhashay isagoo meyd ah.

Dabaqa hoose waxaa ku taalla qeyb gaar ah oo loogu talo galay hooyooyinka carruurta ay ka dhinteen xilliga dhalmada.

SALT ayaa sidoo kale caawisa hooyooyinka ilmaha dhiciska ah dhala, kuwaasoo Ms Mugazambi-Meki ay sheegtay inay wajahaan eedeymo badan.

Khubarrada ayaa sheegay inay sidoo kale muhiim tahay in haweenka xilli hore la baro caafimaadka maskaxda - inta ay uurka leeyihiin, kanna waa diiradda barnaamij kale oo ka jira Gambia.

Koox haween ah oo ku lebisan dhar midabbo kala duwan leh ayaa heesaya oo sacbinaya.

Mid ka mid ah kuwa heesaya ayaa hal beyt ku luqeyneysa, halka kuwa kalena ay ka daba qaadayaan. Haweenka uurka leh qaarkood ayaa soo kaca si ay u ciyaaraan.

Heesiddu waa wax farxad keenaya, balse waxay wadataa farriimo culus oo ku saabsan caafimaadka jireed iyo maskaxeed ee haweenka uurka leh – laga soo bilaabo qaadashada kaniiniga iyo ka fogaanshaha isku buuqa.

Mashruuca CHIME (Community Health Intervention through Musical Engagement) Project ayaa looga gol leeyahay in isu imaatinka heesaha loo adeegsado yareynta isku buuqa, sare loogu qaado xaaladda qof sidoo kalena bulshada la isku xiro.

Jarra Marega, oo ah maamulaha Barnaamijka Caafimaadka Maskaxda ee Qaranka Gambia ayaa sheegtay in loo arko "daweeyeyaasha dhaawaca" oo kasoo kabtay xaalad adag haatanna caawinaya dadka kale.

Shaqadooda "ayaa la xiriirta caadooyinkeenna adag ee dhaqan iyo tan afeed," ayay tiri. "Muusikada ayaa caadiyan meesha ka saareysa waxyaabaha xannibaadaha ah."

Daraasad ay horkacayeen baarayaal ka socda UK iyo South Africa ayaa xustay in haweenka uurka leh ee ka qeyb galaya barnaamijyadan ay soo tebiyeen hoos u dhac muuqda oo calaamadaha isku buuqa ah. Isla barnaamijyadaas oo kale ayaa laga sameeyaa South Africa iyo Lesotho, iyadoo maal-gelin laga helayo Machadka Qaranka UK ee Caafimaadka iyo Baaritaanka.

Takoorka iyo faham la'aan ayaa sidoo kale halkan dhibaato ka ah, si la mid ah gudaha Indonesia iyo Zimbabwe.

Si kastaba, haweenka sida Angie iyo Nur, inay sheekadooda dadka la wadaagaan waxay u ahayd kuwo isbeddel u horseeday.

"Inta badan ee aan hadlay, waa inta aan dareemay awood intii aan kabanayay," ayay tiri Angie.