2025දී දේශගුණය සහ සොබාදහම උදෙසා ලද නිහඬ ජයග්රහණ හතක්
ඡායාරූප මූලාශ්රය, James Gourley/Getty Images
- Author, ඉන්දියා බෝර්ක්, ඉසබෙල් ජෙරෙට්සන්, සොෆී හාර්ඩැක්, මාර්තා හෙන්රික්ස්, කැතරින් ලැතම්, ලුසි ෂෙරිෆ් සහ ජොසලින් ටිම්පර්ලි
- Role, BBC Future
මේ වසරේ පාරිසරික පසුබිම හුරුපුරුදුය: වායු විමෝචනය ඉහළ යමින් පවතින අතර සොබාදහම අඛණ්ඩව පහත වැටෙමින් පවතී. එහෙත් 2025දී දීප්තිමත් තැන්ද මතුව තිබේ.
පිරිසිදු බලශක්තිය, සංරක්ෂණය සහ ස්වදේශීය අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ඉලක්කගත ක්රියාමාර්ග දේශගුණය සහ සොබාදහම සඳහා යම් ධනාත්මක ප්රතිඵලවලට හේතු වී තිබේ.
මෙම නිහඬ ජයග්රහණ ඇතැම්විට නොඇසී යයි, එබැවින් මෙහි ඇත්තේ මෙම වසරේ ළඟා කරගත් සන්ධිස්ථාන හතක් දෙස ආපසු හැරී බැලීමකි.
පුනර්ජනනීය බලශක්ති උත්පාදනය ඉහළ යාම
සුළං, සූර්ය සහ අනෙකුත් පුනර්ජනනීය බලශක්ති ප්රභවයන් ගල් අඟුරු අභිබවා ගොස් මෙම වසරේ ලොව ප්රමුඛතම විදුලි ප්රභවය බවට පත්ව තිබේ.
පුනර්ජනනීය බලශක්ති ක්ෂේත්රයේ ගෝලීය වර්ධනය චීනය විසින් මෙහෙයවනු ලබන අතර, ඔවුන් එරට පිරිසිදු බලශක්ති නිෂ්පාදනය දැවැන්ත ලෙස පුළුල් කරමින් සහ පිරිසිදු බලශක්ති තාක්ෂණය අපනයනය කරමින් සිටියි. සූර්ය බලශක්ති ක්ෂේත්රයේ දැවැන්ත වර්ධනයට අමතරව, චීනය සුළි කුණාටු-ප්රතිරෝධී සුළං බල උද්යාන මගින් ආන්තික කුණාටුවල බලය පවා උපයෝගී කර ගනිමින් සිටියි.
සුළං බලයට ස්තූතිවන්ත වන්නට අනෙකුත් රටවල් ද කැපී පෙනෙන දියුණුවක් අත්පත් කර ගෙන ඇත.
2025 වසරේදී එක්සත් රාජධානියේ සිදු කළ සමාලෝචනයකින් අනාවරණ වූයේ පසුගිය වසරේ සුළං බලය විශාලතම කේවල බලශක්ති ප්රභවය බවට පත්ව ඇති අතර ඉල්ලුමෙන් තුනෙන් එකක් පමණ එමගින් ආවරණය කරන බැවින් ගල් අඟුරු බලශක්ති ප්රභවයක් ලෙස ප්රායෝගිකව අතුරුදන් වී ඇති බවයි. සුළඟ හමා නොයන විට (නැතහොත් අව්ව නොමැති විට) පිරිසිදු බලශක්තිය ගබඩා කරන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව එක්සත් රාජධානිය ද ප්රගතියක් ලබා ගනිමින් සිටින්නේ, එක්සත් රාජධානියේ උතුරු ප්රදේශයේ ලොව විශාලතම ද්රව-වායු-බැටරි ගබඩා පහසුකම ඉදිකිරීම ආරම්භ කිරීමෙනි.
ගෝලීය වශයෙන් සලකා බලන විට පුනර්ජනනීය බලශක්ති ධාරිතාවේ වර්ධන වේගය රටවල් 80% කට වඩා වේගවත් වෙමින් පවතී. ජාත්යන්තර බලශක්ති ඒජන්සියට අනුව 2030 වන විට වර්තමානයට සාපේක්ෂව සමස්ත පුනර්ජනනීය බලශක්ති ධාරිතාව දෙගුණයක් කරා වර්ධනය වෙමින් පවතී.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, STR/AFP via Getty Images
උණුසුම් පුවත්, විශ්ලේෂණ සහ විශේෂ විශේෂාංග ඔබේ දුරකතනය වෙත ඍජුව ම ලබා ගන්න.
සම්බන්ධ වීමට link එක click කරන්න
End of podcast promotion
එම වර්ධනයෙන් වැඩි කොටසක් චීනයට හිමිවේ. චීනයේ පිරිසිදු බලශක්ති ක්රියාවලියේ ප්රතිඵලයක් ලෙස, චීනය තුළ මෙම වසරේදී පළමු වරට CO2 (කාබන් ඩයොක්සයිඩ්) විමෝචනය පහත වැටුණු අතර Carbon Brief කළ විශ්ලේෂණයකට අනුව 2025 මැයි දක්වා වූ ගතවූ මාස 12 තුළ එහි විමෝචනය පහළ ගොස් ඇත.
මුල් දිනවල වුවද රටේ විමෝචනය උපරිමයට පැමිණිය හැකි බව එයින් පෙන්නුම් කෙරේ - දෙවන Carbon Brief විශ්ලේෂණයට අනුව, එම ප්රවණතාවය වසරේ අග භාගය දක්වා පවතින බව පෙනෙන්නට තිබිණි.
එක්සත් ජාතීන්ගේ දේශගුණික සාකච්ඡාවලට පෙර රටවල් රැසක් තම නව ප්රතිඥා ඉදිරිපත් කිරීමට අසමත් වුවද, චීනය සිය වායු විමෝචනය අඩු කිරීම සඳහා වන සිය ප්රතිඥාව ද යාවත්කාලීන කර ඇත.
ගෝලීය බලශක්ති චින්තන පර්ශදයක් වන Ember මගින් නිකුත් කළ වාර්තාවකට අනුව සමස්තයක් වශයෙන් ගත් කළ ලෝකයේ පිරිසිදු බලශක්තියේ වැඩිවීම, ගෝලීය වශයෙන් උච්ඡතම අවස්ථාවකට සහ බලශක්ති ආශ්රිත පොසිල ඉන්ධන භාවිතයේ පහත වැටීමකට කොන්දේසි නිර්මාණය කරමින් සිටියි.
පිරිසිදු බලශක්ති වර්ධනය ඉක්මන් හා වේගවත් වුවද, භයානක දේශගුණික විපර්යාස වළක්වා ගැනීමට ප්රමාණවත් තරම් එය වේගවත් නොවේ.
සාගරය ආරක්ෂා කිරීම
රටවල පාලන බලයෙන් ඔබ්බට ඇති ජල තලය වන මහ මුහුද, ලෝකයේ සාගරවලින් තුනෙන් දෙකක් පමණ වේ.
වර්තමානයේදී, මෙම විශාල ප්රදේශයෙන් 1% ක් පමණක් ආරක්ෂා කර ඇති නමුත් එය වෙනස් වීමට ආසන්නයේ පවතී.
දශක ගණනාවක සාකච්ඡාවලින් පසුව, 2023 වසරේදී මහ මුහුද ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ගෝලීය ගිවිසුමක් වෙනුවෙන් අවසානයේ එකඟ වූ අතර, 2025 සැප්තැම්බර් මාසයේදී එය බලාත්මක කිරීම සඳහා ප්රමාණවත් රටවල් සංඛ්යාවක් විසින් එය අනුමත කර ඇත.
මෙම සාගර ගිවිසුම මගින් මෙම ජලයෙන් 30% ක් සමුද්ර ආරක්ෂිත ප්රදේශ (MPA) ලෙස සැලකිමට ප්රතිඥා දී තිබේ: වාසස්ථාන, සත්ව සහ ශාක විශේෂ සහ සෞඛ්ය ආරක්ෂිත සමුද්රීය පරිසර පද්ධති ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වෙන් කර ඇති සාගර ප්රදේශ.
රටවලට අයත් සීමාවන් තුළ ඇති සාගරවලට අමතර සුරක්ෂිතතාවයක් ද ලැබී තිබේ. මෙම වසරේ ලොව විශාලතම සමුද්ර ආරක්ෂිත ප්රදේශය (MPA) ප්රංශ පොලිනීසියාවේ තෙයිනු යාතියා (Tainui Atea) හි ස්ථාපිත කර ඇත. එම සමුද්රීය ආරක්ෂණ ප්රදේශය සාගර භූමියේ වර්ග කිලෝමීටර් 1,100,000 (වර්ග සැතපුම් 425,000) ප්රදේශය ආරක්ෂා කිරීම ඉලක්ක කරයි.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Alexis Rosenfeld/Getty Images
වනාන්තර ප්රතිෂ්ඨාපනය
ඇමසන් වැසි වනාන්තරයේ පැවැත්වෙන පළමු එක්සත් ජාතීන්ගේ ගෝලීය දේශගුණික සමුළුව වන COP30 සඳහා මෙම වසරේදී බ්රසීලය සත්කාරකත්වය දැරූ අතර එය වනාන්තර ප්රධාන වේදිකාවක් බවට පත් කළේය.
නොවැම්බර් මාසයේ බ්රසීලයේ බෙලෙම් හි පැවති සාකච්ඡා "forest COP" නමින් හඳුන්වන ලදී.
බ්රසීලය මෙය සම්පූර්ණයෙන්ම අනුගමනය කිරීමට අරගල කරන අතරතුර, 2030 වන විට වන විනාශය අවසන් කිරීම සඳහා පූර්ව සැලසුමක් ක්රියාත්මක කිරීම සඳහා වන "මාර්ග සිතියමක්" සඳහා සැලසුම් නිවේදනය කළේය. නිල වශයෙන් සමුළුවට අයත් නොවන බැවින් එහි නීතිමය තත්ත්වය තවමත් අවිනිශ්චිත වුවද, රටවල් 90 කට වැඩි සංඛ්යාවක් එයට සහාය දැක්වූහ.
බ්රසීලය එරට පවතින වනාන්තර ප්රදේශ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා අරමුදල් සපයන වේදිකාවක් ද ස්ථාපිත කළ අතර එය Tropical Forests Forever Facility (TFFF) ලෙස හැඳින්වේ. එහි අරමුණ වන්නේ විනාශයට වඩා නිවර්තන වනාන්තර නඩත්තු කිරීම වටිනා බව සහතික කිරීම සහ වනාන්තර පවත්වා ගැනීම සඳහා සාර්ථක, තහවුරු කළ හැකි පියවර ගනු ලැබූ පුද්ගලයින්ට මුදලින් ත්යාග ප්රදානය කිරීමයි.
එය නඩත්තු කරන ලද වනාන්තර භූමි ප්රමාණයට වඩා විමෝචන අඩු කිරීම් වෙනුවෙන් ප්රතිලාභ ලබා දෙන අතර එය අනෙකුත් බොහෝ වනාන්තර අරමුදල් වලට වෙනස් ප්රවේශයකි. එහි ඉලක්කය ඩොලර් බිලියන 125 කි, නමුත් මේ දක්වා අරමුදලට එකතු වී ඇත්තේ ඩොලර් බිලියන 6.7 ක් පමණි.
බ්රසීලයේ නිල දත්ත මගින් පෙන්නුම් කෙරෙන්නේ 2025 ජූලි දක්වා මාස 12 ක කාලයක් තුළ ඇමසන් වනාන්තරයේ වන විනාශය 11% කින් පහත වැටී ඇති බව සහ එය වසර 11 ක් තුළ අඩුම වන විනාශ අනුපාතය දක්වා ළඟා වී ඇති බවයි.
තවත් ජෛව විවිධත්ව ලක්ෂයක් වන Cerrado පරිසර පද්ධතියේ වන විනාශය ද පහත වැටුණි. ඒ හා සමානව, ස්වාධීන රාජ්ය නොවන සංවිධානයක් වන Imazon විසින් සොයා ගන්නා ලද්දේ බ්රසීලයේ ඇමසන් වනාන්තරයේ වනාන්තර එළිපෙහෙළි කිරීම 2024 ඔක්තෝබර් මාසයට වඩා 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදී 43% කින් අඩු වී ඇති බවයි.
2025 එක්සත් ජාතීන්ගේ වාර්තාවකට අනුව, ගෝලීය වශයෙන්, 1990-2000 කාලයට සාපේක්ෂව 2015-25 කාලය තුළ වාර්ෂික වන විනාශ අනුපාත 38% කින් අඩු වී ඇති අතර, වනාන්තරවලින් අඩකට වඩා දැන් දිගුකාලීන කළමනාකරණ සැලසුම් මගින් ආවරණය වී ඇත.
ආසන්න වශයෙන් එක්සත් ජනපදයේ නෙවාඩා ප්රාන්තයේ ප්රමාණයට සමාන හෙක්ටයාර මිලියන 10.9 ක් (අක්කර මිලියන 26.9) පමණ භූමි ප්රමාණයක් තවමත් සෑම වසරකම ගෝලීය වශයෙන් එළිපෙහෙළි කරනු ලබන බව එහි සඳහන් වේ.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, EPA/Shutterstock
සන්ධිස්ථානීය නඩුවක්
ලෝකයේ ඉහළම අධිකරණය ලෙස සැලකෙන ජාත්යන්තර අධිකරණය මෙම වසරේ සන්ධිස්ථානීය තීන්දුවක් නිකුත් කරමින් දේශගුණික විපර්යාස සම්බන්ධයෙන් රටවලට අනෙකුත් රටවල් වෙත නඩු පැවරීමට හැකියාව පවතින මාර්ගය පැහැදිලි කළේය. මෙම පියවර දේශගුණික විපර්යාසවලින් දැඩි ලෙස බලපෑමට ලක් වූ රටවලට, පරිසර දූෂණය කරන රටවලට එරෙහිව නීතිමය පියවර ගැනීමට උපකාරී විය හැකිය.
මෙම තීන්දුව අධිකරණයට සහ දේශීය අධිකරණවලට බැඳීමක් නොමැති නමුත්, විශේෂඥයින් පවසන්නේ ජාත්යන්තර අධිකරණයේ නියෝග සැලකිය යුතු බලපෑමක් එල්ල කරන අතර වෙනත් ස්ථානවල දේශගුණික විපර්යාස නඩු කළමනාකරණය කරන ආකාරය කෙරෙහි බෙහෙවින් බලපෑ හැකි බවයි.
ජය ලැබූ වන සතුන්
වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති සත්ව විශේෂ කිහිපයක් මෙම වසරේ කැපී පෙනෙන ලෙස ගහණය වර්ධනයවීමක් අත්විඳ ඇත.
බිත්තර සහ අලංකාර කටු සඳහා දඩයම් කරන ලද කොළ කැස්බෑවන් වඳවීමේ අද්දර සිටියදී මුදාගෙන ඇත. වෙරළ තීරයට පැටවුන් මුදා හැරීමේ සිට ධීවර දැල්වලට අහම්බෙන් අල්ලා ගැනීම අඩු කිරීම දක්වා දශක ගණනාවක සංරක්ෂණ ප්රයත්නයන්ට ස්තූතිවන්ත වෙමින් ඔවුන්ගේ ගහනය නැවත වර්ධනය විය.
මෙම වසරේදී මෙම විශේෂය ජාත්යන්තර ස්වභාව සංරක්ෂණය සඳහා වූ සංගමයේ රතු ලැයිස්තුවේ "වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති" ශ්රේණිගත කිරීමක සිට "අවම සැලකිල්ලක් දක්වන" ශ්රේණිගත කිරීමක් දක්වා පැමිණ ඇත.
ෆ්ලොරිඩාවේ වාර්තාගත ලෙස මුහුදු කැස්බෑ බිත්තර දැමීමේ වාරයක් දක්නට ලැබුණු අතර, දාර කැස්බෑවූන්ගේ බිත්තර දමන ස්ථාන 2,000 කට වඩා තිබිණි.
මේ අතර, ඉන්දියාව දැන් ලෝකයේ කොටි ගහනයෙන් 75% කට නිවහන වී ඇති අතර, දශකයකට වැඩි කාලයක් තුළ එහි කොටි ගහනය දෙගුණයකින් ඉහළ ගොස් 3,600 කට වඩා වැඩිවී තිබේ.
එම සතුන් වාසය කරන්නේ වර්ග කිලෝමීටර් 138,200 (වර්ග සැතපුම් 53,400) ක භූමි ප්රදේශයක වන අතර මිලියන 60 ක පමණ ජනතාවක් එහි වෙසෙයි. දඩයම් කිරීමෙන් මෙන්ම වාසස්ථාන අහිමි වීමෙන් ඔවුන් ආරක්ෂා කිරීමට සහ කොටි - මිනිස් ගැටුම් අවම කිරීමට බොහෝ පියවර ගෙන ඇත.
විද්යාඥයින් පවසන්නේ මෙම උත්සාහය වටිනා පාඩම් සපයන අතර සංරක්ෂණය මගින් බිළාල කුලයේ විශාල සාමාජිකයින් ආරක්ෂා කරන්නේ කෙසේද, ජෛව විවිධත්වය වැඩි කරන්නේ කෙසේද සහ දේශීය ප්රජාවන්ට සහාය වන්නේ කෙසේද යන්න ලෝකයට පෙන්වා දෙන බවයි.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, AFP via Getty Images
ස්වදේශිකයින්ගේ සංවර්ධනයන්
මෙම වසරේදී, ආදිවාසී ජනතාව එක්සත් ජාතීන්ගේ මට්ටමින් විධිමත් ලෙස පිළිගැනීමට ලක් වූයේ පෘථිවියේ ආරක්ෂාව සහ භාරකාරත්වයේ නායකයින් ලෙසයි.
පෙබරවාරි මාසයේ පැවති එක්සත් ජාතීන්ගේ COP16 ජෛව විවිධත්ව සමුළුවේ අවසාන කොටසේදී, සංරක්ෂණය පිළිබඳ ගෝලීය තීරණ ගැනීමේදී ආදිවාසී ජනතාවට නිල හඬක් ලබා දෙන ලදී. නව ස්ථිර කමිටුවක ගිවිසුම මගින් මෙම අයිතිය තහවුරු කරන ලද අතර, සාකච්ඡාවලදී ආදිවාසී ජනතාවගේ පෙර අවිධිමත් සහ සංකේතාත්මක තත්ත්වය කල් පවතින හා නිල වශයෙන් ප්රතිස්ථාපනය කරන ලදී.
බ්රසීලයේ පැවති COP30 දේශගුණික සමුළුවේදී මුතුන් මිත්තන්ගේ දැනුමේ වැදගත්කම අවධාරණය කෙරුණි. මෙහිදී, COP ඉතිහාසයේ විශාලතම නියෝජිත කණ්ඩායම ලෙස ආදිවාසී හඬ නියෝජනය කරන ලදී.
දේශගුණික සමුළුවේදී ලැබූ ජයග්රහණ අතරට නව අරමුදල් සඳහා පොරොන්දු සම්මත කර ගැනීම සහ ආදිවාසී ඉඩම් අයිතිවාසිකම් හඳුනා ගැනීම සඳහා කැපවීම් ඇතුළත් විය. බ්රසීලය තුළ පමණක්, නව ආදිවාසී ප්රදේශ 10 ක් නිර්මාණය විය.
නමුත් පොරොන්දු සැබෑ වෙනසක් බවට පරිවර්තනය නොවන බවට ඇති බිය තවමත් පවතින අතර බොහෝ ආදිවාසී ප්රජාවන්ට ඇති තර්ජන තවමත් පවතී. සමුළුව අතරතුර Survival International බ්රසීලයේ දකුණු ප්රදේශයේ ගුරානි කයිඕවා නායකයෙකුගේ ප්රචණ්ඩකාරී මරණය වාර්තා කළේය.
ක්ලැමාත් ප්රතිසංස්කරණය
කැලිෆෝනියාවේ ක්ලැමාත් ගඟ ඔස්සේ වේලි හතරක් ඓතිහාසිකව ඉවත් කිරීමෙන් වසරකට පසු, සැමන් මත්ස්යයින් ඔවුන්ගේ සාම්ප්රදායික බිත්තර දැමීමේ භූමියට පිවිස ඇත.
ඡායාරූප මූලාශ්රය, Gina Ferazzi/Los Angeles Times via Getty Images
"සැමන් මත්ස්යයන් දැන් සෑම ස්ථානයකම ඉන්නවා," කැලිෆෝනියාවේ මත්ස්ය හා වනජීවී දෙපාර්තමේන්තුවේ ක්ලැමත් ජල පෝෂක වැඩසටහනේ පාරිසරික කළමනාකරු මයිකල් හැරිස් දේශීය ජනමාධ්ය වෙත පැවසීය. "ඔවුන් නැවත පැමිණීමේ වේගය කැපී පෙනෙනවා."
සැමන් මත්ස්යයා පරම්පරා ගණනාවක් තිස්සේ ගඟේ ඉහළ ප්රදේශවලින් බැහැරව සිටියේය. නමුත් දශක ගණනාවක් තිස්සේ ගඟ දැඩි ලෙස දූෂණය කළ ජල විදුලි වේලි හතරක් ගෝත්රිකයන්ගේ නායකත්වයෙන් යුත් ව්යාපාරයක් මගින් 2024 දී කඩා දැමූ අතර එමඟින් බලවත් වූ ක්ලැමත් ගංඟාව නැවත වරක් නිදහසේ ගලා යයි.
