Dlaczego skrajna prawica jest coraz bardziej popularna w Europie

Skrajnie prawicowe i ultrakonserwatywne partie rosną w siłę w całej Europie.

Jednak kontekst lokalny jest zawsze istotny. Niektóre partie są bardziej radykalne niż inne, podczas gdy niektóre całkowicie odrzucają skrajnie prawicową etykietę.

Premier Włoch Giorgia Meloni jest przewodniczącą partii Bracia Włosi, która ma korzenie w powojennym neofaszyzmie. Bracia Włosi twierdzą, że są partią konserwatywną głównego nurtu.

Austriacka Partia Wolności, która zdobyła największą liczbę głosów w wyborach parlamentarnych w 2024 r., również wywodzi się z powojennego neofaszyzmu. Po wyborach została odsunięta od władzy, ponieważ partie centrowe utworzyły rząd koalicyjny.

Inne europejskie partie prawicowe są znacznie młodsze, na przykład hiszpańska partia Vox czy Reform UK w Wielkiej Brytanii.

Są one na ogół zjednoczone w swoim eurosceptycyzmie i sprzeciwie wobec imigracji.

W ostatnich latach skrajnie prawicowe partie starały się współpracować w Europie i poza nią.

Gdzie rośnie w siłę skrajna prawica?

Skrajnie prawicowi liderzy zdobyli władzę lub utworzyli rządy koalicyjne we Włoszech, na Węgrzech, w Holandii i na Słowacji.

Alternatywa dla Niemiec (AfD) zajęła drugie miejsce w lutowych wyborach.

W Portugalii po czerwcowym głosowaniu partia Chega jest obecnie oficjalną opozycją.

W Wielkiej Brytanii na pierwszym miejscu w sondażach znajduje się partia Reform UK, która zapowiedziała masowe deportacje imigrantów.

Z kolei we Francji skrajnie prawicowa partia Zjednoczenie Narodowe zdobyła najwięcej głosów w wyborach do parlatu europejskiego w 2024 r.

Skrajnie prawicowi kandydaci zdobyli łącznie ponad 20% głosów w wyborach prezydenckich w Polsce na początku tego roku.

Przyczynili się do tego w dużej mierze młodsi wyborcy, zwłaszcza mężczyźni, których pociągają proste, radykalne rozwiązania, uważa Anna Materska-Sosnowska, politolożka z Uniwersytetu Warszawskiego.

"Wierzą jeszcze w swoją (...) dużą samodzielność, dużą sprawczość. Są dużo bardziej antyukraińscy, antyuchodźczy. Więcej jest tego 'anty'."

Jakie są cele skrajnie prawicowych partii?

Większość skrajnie prawicowych lub nacjonalistyczno-konserwatywnych partii chce ograniczyć migrację do Europy lub całkowicie ją zatrzymać.

Retoryka ta przybrała na sile w ciągu ostatniej dekady, gdy miliony nielegalnych migrantów przybyły do wybrzeży Europy.

Wielu migrantów ucieka przed wojną lub prześladowaniami w miejscach takich jak Syria, Afganistan czy Iran i ma prawo do azylu na mocy prawa unijnego i międzynarodowego. Inni to migranci ekonomiczni szukający lepszego życia w Europie.

Premier Węgier Viktor Orban jest jednym z czołowych prawicowych głosów w Europie wzywających do zaostrzenia kontroli granicznych przez Unię Europejską – i często twierdził, że migranci stanowią zagrożenie dla kultury zachodniej.

"Nie pozwolimy im [migrantom] zniszczyć naszych miast i bezpieczeństwa na naszych ulicach. Nie pozwolimy im gwałcić naszych córek i naszych kobiet," powiedział Orban na czerwcowym spotkaniu grupy Patrioci za Europą we Francji.

Marine Le Pen, gospodyni konwencji i liderka parlamentarna francuskiej partii Zjednoczenie Narodowe, podzielała te sentymenty: "Mówimy nie, nie i nie anarchicznej, nieograniczonej imigracji!" powiedziała zgromadzonym.

Skrajna prawica skupia się na tożsamości i wartościach, twierdząc, że cywilizacja zachodnia jest zagrożona.

"Jest to również ruch Trumpowy, który pojawia się na całym świecie, w zachodnich demokracjach, jako sprzeciw wobec "wokeizmu", radykalizacji klimatycznej, globalizacji," Rene Cuperus, starszy pracownik naukowy w Instytucie Clingendael w Holandii, powiedział agencji Reuters.

Czy skrajna prawica jest problemem?

Niektórzy krytycy ostrzegają, że skrajnie prawicowe partie zagrażają europejskiej demokracji.

Dr Georgios Samaras z King's College London uważa, że zagrożone są podstawowe prawa. "Widzimy, że normalizacja skrajnej prawicy zaczyna się wtedy, gdy demokracja ulega erozji. Kraje europejskie nie zrobiły wystarczająco dużo, aby wzmocnić demokrację. A to prowadzi do łamania praw człowieka i całkowitego wyeliminowania niektórych praw, w tym praw osób transpłciowych, praw migracyjnych i ataków na wrażliwe grupy społeczne," Samaras powiedział BBC News Polska.

Niemieckie służby bezpieczeństwa określiły AfD jako "zdeklarowaną prawicową siłę ekstremistyczną", dając władzom dodatkowe uprawnienia do monitorowania partii i jej członków.

"Kiedy masz wroga, który sięga do korzeni - a to jest dokładnie to, co dzieje się teraz... jest to bardzo niebezpieczne, ponieważ dotyka istotnych elementów naszej demokracji," Stephen Kramer, prezes Urzędu Ochrony Konstytucji w Turyngii we wschodnich Niemczech, powiedział w niedawnym wywiadzie dla BBC.

AfD i jej zwolennicy odrzucają pogląd, że partia stanowi zagrożenie dla demokracji.

Hartmut Kuether, stolarz z Turyngii, w lutowych wyborach landowych głosował na swojego lokalnego kandydata AfD, Bjoerna Hoecke.

"Dostaje głosy, ponieważ mówi głośno to, co myśli większość ludzi. To jest powód", Kuether powiedział agencji Reuters podczas głosowania.

W jaki sposób skrajna prawica odnosi sukcesy?

Skrajnie prawicowe partie są często bardzo aktywne i odnoszą sukcesy w mediach społecznościowych.

Wiele czerpie inspirację z tak zwanego ruchu MAGA prezydenta USA Donalda Trumpa – "Make America Great Again".

"MAGA jako całość zainspirowała skrajnie prawicowych przywódców w Europie, takich jak Viktor Orban, AfD w Niemczech czy Vox w Hiszpanii. Za pomocą elementów, które próbują zapożyczyć, tworzą bardzo uproszczoną narrację, która opiera się na sianiu strachu i panice moralnej," powiedział Samaras.

Podczas gdy skrajna prawica zdobywa głosy, bardziej centrowe partie nadal utrzymują się u władzy w większości krajów europejskich i w Parlamencie Europejskim.

Czy Rosja wspiera skrajną prawicę?

Eksperci twierdzą, że istnieją dowody na rosyjskie wsparcie dla skrajnie prawicowych partii w Europie.

"To poparcie dla tych partii ma charakter destabilizujący w Europie. To znaczy, że my [Rosja] popieramy kogoś, kto jest antysystemowy, popieramy kogoś, kto zakołysze łodzią w Europie i być może ją wywróci. Europa będzie niestabilna, nie będzie zjednoczona, a wtedy będzie to na naszą [Rosji] korzyść", Kacper Rękawek z think tanku International Centre for Counter-Terrorism w Hadze, powiedział BBC News Polska.

Przywódcy skrajnej prawicy są podzieleni w kwestii europejskiego wsparcia dla Ukrainy w jej wojnie z rosyjskimi najeźdźcami.

Niektórzy europejscy przywódcy skrajnej prawicy, w tym Viktor Orban i Marine Le Pen, wezwali do zakończenia zachodniego wsparcia dla Ukrainy i normalizacji stosunków z Rosją.

Jednak premier Włoch Giorgia Meloni powiedziała, że ważne jest, aby Zachód nadal wspierał Ukrainę.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez naszych dziennikarzy, używając przy tłumaczeniu narzędzi AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Magdalena Mis