روی خط پاریس؛ توافقنامه ای نه چندان جامع و نه چندان مورد توافق

سرانجام پس از نه روز بحث و بررسی امروز اولین نسخه توافقنامه جامع اجلاس اقلیمی پاریس در اختیار مذاکره کنندگان قرار گرفت. این توافقنامه در واقع شکل خلاصه تری از همان توافقنامه کارشناسی است که سه روز پیش تدوین شده بود.

به واقع در این سه روز تلاش کرده اند نکات مورد اختلاف در آن توافقنامه را کاهش دهند و آن را به خواست اکثریت بیشتری از کشورهای حاضر در اجلاس نزدیک تر کنند. قرار است تا فردا ظهر همچنان فرصت بازبینی و اصلاح این توافقنامه وجود داشته و سرانجام ساعت ۶ عصر متن آن به عنوان مصوبه نهایی اجلاس پاریس منتشر شود.

اما چه انتقاداتی می توان به این متن از توافقنامه جامع که امروز منتشر شده روا دانست؟ مشکل بزرگ این است که اولا جامع نیست و دوما چندان هم مورد توافق قرار ندارد. هنوز اختلاف نظرها آنقدر جدی است که گفته می‌شود ممکن است عملا توافق پاریس به یک اطلاعیه ترویجی فرو بکاهد و عمده برنامه های اجرایی موکول بشود به توافق های جنبی مهمترین کشورهای درگیر با مسئله تغییر اقلیم.

مشکل کجاست؟ با وجود ۹ روز مذاکرات طولانی و بحث برانگیز، هنوز روی سه موضوع اصلی توافق وجود ندارد: تعیین هدف اصلی برای کاهش گرمایش جهانی، تعیین میزان مسئولیت هر کدام از کشورها در برابر تغییر اقلیم و تعیین میزان کمک مالی قابل تصویب برای مهار گرمایش جهانی و سازگاری با آن.

اگر گفته شود پیش از برگزاری اجلاس پاریس مهمترین ابهامات درباره یک برنامه جهانی برای مهار تغییر اقلیم چه بوده است، کمابیش به همین سه مورد اشاره خواهد شد. اگر بنا را بر همین توافقنامه که امروز منتشر شده بگذاریم به واقع در نگاهی بدبینانه می توان گفت اجلاس پاریس کمتر از حد انتظار موفق بوده است. مگر آنکه تا فردا عصر مذاکره کنندگان بتوانند این سه ابهام را برطرف کنند:

۱.۵ درجه یا ۲.۷ درجه سانتی گراد؟

برای اقتصادهای بزرگ حاضر در اجلاس، مثل آمریکا و چین و هند تن دادن به محدودیت هایی سختگیرانه تر از برنامه جامع پیشنهاد شده از سوی پانل بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC) عملا ناممکن است.

چون از آن کمتر یعنی تعطیلی عمده نیروگاه های سوخت زغال سنگ این کشورها از همین فردا. یعنی اینکه مثلا درصد قابل توجهی از مردم چین از اول هفته آینده برق نداشته باشند.

یا اینکه شهروندان آمریکایی آماده باشند برای سوخت خیلی گرانتر از همین هفته آینده. که البته چنین نخواهد شد. اما مسئله این است که برنامه پیشنهادی آی.پی.سی.سی در خوشبینانه ترین حالت می تواند گرمایش را در حد ۲.۷ تا ۳ درجه نگه دارد.

تاکید می شود در خوشبینانه ترین حالت و با این مقدار گرمایش، نزدیک به یک چهارم کشورهای حاضر در اجلاس پاریس نه اینکه متضرر می شوند، بلکه کلا توی اقیانوس غرق می شوند! به همین خاطر این کشورها اصرار دارند توافقنامه پاریس به یک معاهده "بایدشود" (لازم الاجرا) برای توقف روند گرمایش روی ۱.۵ درجه سانتی گراد تبدیل شود.

امروز وزیر امور خارجه فرانسه گفت نباید با جاه طلبی بیش از اندازه باعث شکست مذاکرات شد. منظور او از جاه طلبی غیر منطقی، همین اصرار بر تعیین ۱.۵ درجه به عنوان هدف نهایی برنامه های مصوب کنفرانس پاریس است.

چه خواهد شد؟ احتمالا سعی می کنند به حدی میانه برسانند. بین ۱.۵ تا ۲.۵. اخلاقا خواستار توقف روند گرمایش در حد ۱.۵ درجه خواهند شد ولی عملا برنامه های اجرایی چنین هدفی را تامین نخواهد کرد.

مقصرترها کدام کشورها هستند؟

در این باره به تفصیل در این چند روز بحث شده است. یک طرف جنوبی ها هستند که می گویند گرمایش کنونی حاصل توسعه نفت سوز شمالی هاست و همانها هم باید هزینه کنترل آن را بدهند.

شمالی ها می گویند قربانی این گرمایش (و البته شرکای متعاقب آن) جنوبی ها هستند و آنها باید مسئولیت بیشتری را در این باره بپذیرند. می توان گفت الان عملا در پاریس هند و چین و هفتاد کشور اقیانوسی یک طرف ایستاده اند و هفت کشور بزرگ صنعتی طرف دیگر.

توافقنامه امروز نشان داد که بر خلاف تصورات قبلی مذاکرات چندان منجر به نزدیک شدن دیدگاه ها در این باره نشده است. چه خواهد شد؟ برای کارشناسان و مقامات حاضر در مذاکرات رسیدن به یک فرمول منطقی برد-برد دشوار نیست.

اما مشکل این است که این فرمول را چطور برای شهروندان کشور متبوعشان توضیح بدهند. چون تن دادن به هر مصوبه ای در این باره به معنای پذیرش محدودیت های اقتصادی بیشتر، هزینه افزونتر برای رای دهندگان و مالیات پردازان و البته سوخت خیلی گرانتر است. احتمالا به تعیین کمیت های قطعی در این باره تن نمی دهند و به ذکر عبارات کلی اکتفا خواهند کرد.

چه کسی صدمیلیارد یورو را بپردازد؟

در توافقنامه امروز تاکید شده که صد میلیارد هم کافی نیست و این مبلغ در جهت کمک به کشورهای حوزه جنوب برای کاهش مصرف سوخت های ناپاک و سازگاری با تغییر اقلیم باید از سال ۲۰۲۰ بیشتر شود.

اما منابع موجود حتی تکافوی تامین نیمی از این مبلغ را هم نمی کند. امروز پولدار اصلی، که در عین حال مقصر اصلی هم هست، یعنی آمریکا قول پرداخت سالانه ۲۰۰ میلیون دلار طی چهار سال آینده را داد. یعنی مجموعا هشتصد میلیون دلار تا سال ۲۰۱۹.

حتی جان کری که این مبلغ را اعلام کرد تاکید داشت که نسبت به هزینه لازم چندان درخور توجه نیست. و البته بدون تخصیص منابع مالی کافی هر حرکتی به سمت آینده کم کربن ناممکن خواهد بود. چه خواهد شد؟ احتمالا تا فردا به فرمولی می رسند برای تامین منابع مالی افزون تر. اما چانه زنی ها در این باره تداوم خواهد داشت و احتمالا به همین خاطر بخش هایی از موافقات همچنان به صورت پرونده باز و تحت بررسی باقی خواهند ماند.

فردا عصر چه خواهد شد؟

احتمالا کشورهای غربی خوشحال تر خواهند بود. و خوشبینانه تر از موفقیت کنفرانس پاریس صحبت خواهند کرد. کشورهای در حال پیشرفت حوزه جنوب مثل چین و هند محافظه کارانه در باره میزان موفقیت کنفرانس نظر خواهند داد.

فریاد داد و دریغ هفتاد کشور اقیانوسی به آسمان خواهد رفت. در کنار آنها نهادهای تخصصی محیط زیست و همچنین طرفداران محیط زیست و تشکل های غیر دولتی زیست محیطی مدعی عدم توفیق نشست های پاریس خواهند بود. فردا شب همه ابهامات در این باره روشن می شود.