انفجار بیروت؛ نبرد برای نجات بناهای تاریخی شهر

جوزف خوری عکاس و همسر معمارش گابریلا کاردوزو پنج سال را صرف مستندنگاری بناهای دوران امپراتوری عثمانی و خانه‌هایی کردند که حالا در معرض تخریبند.

پنج روز پس از انفجار عظیم در بیروت که منجر به کشته شدن بیش از ۲۲۰ نفر و بی‌خانمان شدن سیصد هزار تن شد، جوزف خوری و همسرش سفری دردناک به غمیزه و مارمیکاییل، دو محله تاریخی در نزدیکی مکان انفجار داشتند. آن‌ها سی کارت پستال از مجموعه عکس‌های خود با عنوان خانه‌های بیروت را به همراه داشتند؛ عکس‌هایی که زیبایی‌های خانه‌های بیروت در دوران عثمانی و فرانسوی را ثبت کرده‌اند. آن‌ها در میان آوارها ۲۵ بنا را شناسایی و ویرانه‌‌ها را در پس‌زمینه عکس‌ این بناها ثبت کردند. یادآور آن چه در خطر قرار گرفته است.

بیشتر بخوانید:

کاردوزو که شش سال پیش از ونزوئلا به بیروت مهاجرت کرد، می‌گوید: :"ما حتی نمی‌دانستیم چه کاری قرار است انجام دهیم. فقط گفتیم خب، ما کارت‌پستال‌هایی از این‌جا داریم اما همه چیز حالا خیلی متفاوت به نظر می‌رسد. پس بیا فقط آن‌ها را کنار هم بگذاریم. شاید بتوانیم به مردم نشان دهیم ویرانه‌ها قبلا چه شکلی بودند."

شناسایی پنج بنای آخر برای آن‌ها ممکن نبود. کاردوزو می‌گوید: "به سختی قابل شناسایی بودند. فقط ویرانه‌ای به جا مانده بود."

پس از انفجار چهارم اوت بیروت، ناشی از منفجر شدن ۲۷۵۰ تن نیترات آمونیوم انبار شده در بندر، نگرانی برای حفظ میراث معماری شهر در حال افزایش است. هزاران بنای تاریخی در سه دهه گذشته در جنگ‌های داخلی از بین رفتند و حمایت دولت از بساز و بفرو‌ش‌ها، دست آنان را برای تخریب باقی مانده بناهای تاریخی و ساختن آسمان‌‌خراش های مدرن بازگذاشته است. حالا، هراس از این است که تخریب بناها در پی انفجار، بهانه‌ای شود برای از بین بردن هر آن‌چه بر جا مانده است. بیش از هزار و پانصد نفر از کسانی که نگران ساختمان‌ها هستند، مجموعه عکس‌هایی را که خوری و کاردوزو از کنار هم قرار دادن کارت پستال بناها قبل و بعد از تخریب تهیه کرده‌اند، به اشتراک گذارده‌اند.

شدیدترین ضربه‌های انفجار را محله‌های تاریخی غمیزه و مارمیکاییل خوردند. چندین ساختمان خوابید و دیوارها و سقف بناهای دیگر سوراخ شدند. بالکن‌های سنگی سقوط و ماشین‌ها را خرد کردند. کاشی‌کاری سقف‌ها فرو ریخت و در خیابان‌ها خرد شد. بالکن‌های چوبی خراب شدند و پنجره‌های‌ قوسی زیبا از ریخت افتادند. یونسکو که وظیفه هدایت تلاش‌های بین‌المللی مرمت را عهده دار است، گزارش داد ۶۴۰ بنای تاریخی در انفجار آسیب دیده‌اند و حدود ۶۰ بنا در خطر ریزش‌اند. هزینه مرمت ۳۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.

این بحران در پایان سالی سخت برای لبنان رخ داد. اعتراض‌های گسترده‌ که از ماه اکتبر گذشته آغاز شده بود، تا ماه‌ها که اقتصاد لبنان سقوط کرد و ارزش پوند آن هشتاد درصد کاهش یافت، ادامه داشت. کاردوزو می‌گوید: "انقلاب از هفدهم اکتبر آغاز شد، بعد همه‌گیری کرونا و سپس این انفجار. بیش از نیمی از سال است که نبرد با این عوامل بیرونی ادامه دارد." او نگران این است که بودجه برای ترمیم این همه ویرانی کفایت نکند.

او و خوری پروژه عکاسی خانه‌های بیروت را در سال ۲۰۱۶ با ثبت بناهای محله‌های تاریخی غمیزه و مارمیکاییل آغاز کردند که بسیاری از فضاهای فرهنگی، استودیوهای هنرمندان، بوتیک‌‌های کوچک، کافه‌ها و بارهای محبوب را در خود جای داده‌اند. عکس‌های آنان زرق و برق ساختمان‌ها و بارهایی را ثبت کرده‌اند که رد زمان را بر خود دارند. از کرکره‌های کج و معوج و پنجره‌های شکسته تا زخم گلوله‌های جنگ داخلی که از ۱۹۷۵ تا ۱۹۹۰ادامه داشت . بسیاری از آن‌ها حتی قبل از انفجار به حال خود رها شده و بتدریج در حال ویرانی بودند. کاردوزو می‌گوید: "اغلب تصاویری که از بیروت می‌بینیم، یکسانند: زیبا و مرتب و تمیز. ما احساس کردیم باید بیروت را آن‌طور که هست نشان داد؛ جمع اضداد."

خوری، که خود در میان زیبایی‌های بیروت پیش از جنگ قد کشید، می‌گوید این ساختمان‌ها نماد گذشته و آینده و بخشی از هویت بیروتند. آن‌ها نمایانگر تمامی منافع و امکاناتی هستند که می‌توانیم داشته باشیم. آن ها به ما امید می‌دهند و ما را به یاد روزهایی می اندازند که بیروت در حال شکوفایی بود.

زیبایی شکننده

آنتوان عطاالله معمار و برنامه‌ریز شهری و معاون سازمان غیردولتی "حفظ آثار تاریخی بیروت" می‌گوید: "غمیزه و مارمیکاییل از جمله نخستین محله‌هایی بودند که در طرح گسترش شهر بیروت قرار گرفتند. بخت با این دو محله یار بود که هم از جنگ داخلی هم از طرح گسترش که بسیاری از بناهای تاریخی را از بین برد، جان به در بردند. برخلاف دیگر بناهای دوران عثمانی و فرانسوی که در بیروت پراکنده‌ و در میان ساختمان‌های مدرن محاصره شده‌اند، این دو محله یکپارچگی خود را حفظ کرده و هنوز دست نخورده و سالمند."

در هر دوی این محله‌ها، ساختمان‌هایی هست از دوران عثمانی که قدمتشان به نیمه دوم قرن نوزدهم می‌رسد؛ از جمله ویلاهایی بزرگ با سقف‌ کاشی‌کاری قرمز و تالارهای بزرگ مرکزی با پنجره‌های قوسی بلند و هم‌چنین ساختمان‌هایی که به سال‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۵ برمی‌گردند یعنی زمانی که لبنان مستعمره فرانسه بود. این بناها بسیاری از سنت‌های معماری عثمانی و هم‌چنین پاریسی را تقلید کرده‌اند؛ اغلب سه یا چهار طبقه‌اند با بالکن‌هایی با نرده‌های تزئینی فرفورژه.

عطالله می‌گوید ساختمان‌های دوران عثمانی در مقابل انفجار آسیب پذیر بودند. نمای این ساختمان‌ها را تالارهای مرکزی و سه طاق دو قسمت می‌کنند و فقط ستون‌های نازک مرمرند که بار کل ساختمان را بر دوش می‌کشند. پنجره‌های بزرگ و تعداد زیادی اتاق خالی بر بستر ماسه سنگ‌‍های نازک، زیباست اما در عین حال برای مقاومت در برابر چنین انفجاری، بسیار آسیب‌پذیر.

خوری می‌گوید بسیاری نگران است آسیب‌ه وارد شده به بناها، بهانه‌ای برای ویران کردن‌شان شود. شایعاتی هست که به مالکان پیشنهاد پول داده شده تا ساختمان‌ها را بفروشند. خطر آن‌جاست که هرکس این ساختمان را بخرد آن‌ها را به کل خراب خواهد کرد و به جای آنها ساختمان‌های بلند خواهد ساخت تا پول بیشتری به دست آورد.

با حکم وزارت دارایی در تاریخ دوازدهم آوت، بهره‌برداری از بقایای انفجار بدون اجازه وزارت فرهنگ ممنوع اعلام شد. اما عطالله معتقد است هنوز تهدیدهای متعددی وجود دارند که باید فوری راهی برایشان پیدا شود از جمله وضعیت کسانی که بودجه کافی برای مرمت ندارند. عطالله می‌گوید: "در زمان جنگ کسانی خانه‌هایشان را ترک کردند و هرگز بازنگشتند. نمی‌خواهیم باز این اتفاق بیفتد." تهدید دیگر از سوی خانواده‌های بسیاری است که موقتا آواره می‌شوند و با دریافت خسارت، به ارزان‌ترین شکل ممکن، پنجره‌ها را پر می‌کنند تا از سرمای زمستان در امان بمانند.

عطالله می‌گوید به مالکان و مستاجران اطمینان داده شده است که کمک در دراه است و در این مبارزه تنها نیستند. پس از راه اندازی سیستمی صحیح، راه حل‌های تامین اعتبار برای بازسازی بناهای تاریخی آسیب دیده از انفجار پیدا خواهند شد. این چیزی است که سازمان‌های بین المللی هم بسیار جدی گرفته‌اند. آن‌ها نباید ناامید شوند هرچند تمام دلیل‌های دنیا را برای ناامیدی دارند. برای ما بسیار مهم است که نه فقط ساحتمان‌ها، بلکه بافت اجتماعی را هم که سبب زنده ماندن ساختمان‌ها شده است، نجات دهیم.