روی خط پاریس؛ نیمه پنهان کنفرانس تغییرات اقلیمی

برف و سرمای شدید در ایران اقلیم را این روزها به بحثی عمومی‌تر تبدیل کرده است، بخصوص آنکه برخی روزنامه‌ها عامل وقوع این برف و سرما را پدیده ال نینیو و تغییر اقلیم ذکر کرده‌اند.

واقعیت این است که عجالتاً اثبات یا نفی چنین ادعایی ناممکن است. به هر حال در نیمه آذر برف و سرمای شدید در ایران بدون سابقه نیست و حتی شدیدتر از آنچه که در سه روز گذشته رخ داده در آمارهای هواشناسی مناطق مختلف کشور پیش از این ثبت شده است. اگر چه مکرراً اعلام شده بود که وقوع شدیدترین ال نینیوی تاریخ در سال جاری می‌تواند آشوب‌های جوی گسترده‌ای را در ایران دامن بزند. به هر حال اظهار نظر قطعی در این باره منوط است به نظر کارشناسی سازمان هواشناسی کشور. که معمولاً هم چندان تمایلی به ارائه گزارش فنی در باره اینگونه موارد ندارد.

در پاریس

عمده کار نهادها و کارشناسان علمی کنفرانس تغییرات اقلیمی پاریس از دیروز با انتشار پیش‌نویس توافقنامه فنی به واقع به اتمام رسید و از امروز تا روز جمعه کنفرانس محل چانه زنی مقامات سیاسی است. مهم‌ترین خبری که امروز منتشر شد پیام پاپ فرانسیس، رهبر کاتولیک‌های جهان است که از سران ۱۹۵ کشور حاضر در کنفرانس خواست برای کنترل گرمایش جهانی شجاع‌تر باشند و تصمیماتی جدی‌تر و مؤثرتر اتخاذ کنند. نکته جالب پیام پاپ این است که بر یکی از مهم‌ترین نکات فراموش شده در محورهای اصلی مذاکرات پاریس انگشت می‌گذارد: اینکه حفظ محیط زیست و کنترل گرمایش جهانی به طور مستقیم نسبت دارد با مسئله کاهش فقر و بهبود زندگی صدها میلیون انسان فقیری که اساساً برای معیشت راهی جز درآویختن با طبیعت ندارند.

ناگفته‌ها و فراموش شده‌های پاریس

اما نسبت بین فقرزدایی و کنترل گرمایش تنها مسئله فراموش شده در کنفرانس پاریس نیست. در زیر مروری داریم بر مهم‌ترین مواردی که مستقیماً به مسئله تغییر اقلیم مربوط هستند اما بنا به دلایل مختلف از دستور کار پاریس خارج شده‌اند:

خشکسالی: گزارش‌ها را عمدتاً ساکنان عرض‌های بالا نوشته‌اند. پول تهیه این گزارش‌ها را هم دولت‌های شمال داده‌اند. به همین خاطر است که همه از تغییر اقلیم در حال حاضر عمدتاً به یاد خرس‌های قطبی رها شده روی یخ‌پاره ها می افتند، در حالی که خشکسالی برگشت ناپذیر عرض‌های پایین خطر اقلیمی ملموسی است که شدت، وسعت و البته اثرات بزرگ‌تری از مسئله ذوب یخ‌های قطبی دارد. اشاره به این نکته خالی از لطف نیست که "گرینلند ۶۸۵ میلیون متر مکعب یخ دارد و سالانه ۳۵ مایل آن کاهش می‌یابد. یعنی معادل چهار دهم یک درصد به ازای هر صد سال!" (مارک ماسلین، کتاب گرمایش جهانی)

خاورمیانه: خاورمیانه و شمال آفریقا هم اکنون بحرانی‌ترین شرایط ناشی از تغییر اقلیم را تجربه می‌کنند. آنچه که به سرنگونی دولت‌ها و بروز خشونت‌های فراگیر و آوارگی میلیون‌ها نفر انجامیده است. اما تقریباً مسئله خاورمیانه چندان موضوع بررسی اثرات منطقه‌ای تغییر اقلیم در محورهای کارشناسی مذاکرات پاریس نیست.

نواحی اقیانوسی: بارها گفته شده اولین اثر رسوب دی اکسید کربن در ژرفای اقیانوس‌ها سپیدایی مرجان‌ها و نابودی آنهاست. و این فقط یکی از اثرات تغییر اقلیم بر نواحی اقیانوسی است. موضوعی که تقریباً در دستور کار کنفرانس پاریس نیست.

تنوع زیستی: این موضوع نیز به طور مستقیم در دستور کار کنفرانس پاریس قرار نگرفته است. خبرگزاری محیط زیست ایران (ایرن) در گزارشی در همین باره اشاره کرده است که از سال ۱۹۷۰ تا کنون، یعنی طی کمتر از ۵۰ سال، جمعیت گونه‌های دریایی جهان تحت تأثیر تغییر اقلیم به نصف کاهش یافته است و افزون بر آن پیش بینی شده که تا سال ۲۰۵۰ یعنی فقط ۳۵ سال دیگر ممکن است یک چهارم کل گونه‌های زنده زمین منقرض شوند. اما به هر رو در پاریس بیشترین توجهات روی اثرات تغییر اقلیم بر اقتصاد و معیشت انسان متمرکز خواهد بود.

آوارگان زیست محیطی: وقایع اقلیمی هم اکنون سالانه منجر به آوارگی افزون بر ۲۷ میلیون نفر می‌شود. این آمار به تدریج در حال افزایش است. این نکته دیگری است که در پاریس مغفول مانده.

امنیت غذایی: گزارش مذکور در ایرن افزوده است که "مسئله امنیت غذایی ابتدا در پیش‌نویس اولیه توافق جهانی برای تغییرات آب و هوا نوشته شده بود. ولی در پیش‌نویس آماده شده در ماه اکتبر این موضوع حذف شد و پس از آن دوباره تحت فشار کشورهای در حال توسعه در اواخر اکتبر به مقدمه پیش‌نویس افزوده شد". به هر حال در توافقنامه کارشناسی اجلاس که پریروز تصویب و دیروز منتشر شد اشاره صریحی به این موضوع دیده نمی‌شود.

تغییرات ناگهانی اقلیم: اساساً بنیاد بررسی‌ها و تحلیل‌های کنفرانس پاریس بر روندهای منظم آماری است. از این مسئله می‌توان به عنوان چشم اسفندیار این تحلیل‌ها نام برد. اقلیم هر لحظه ممکن است با تحولات ناگهانی شما را غافلگیر کند. از سوی دیگر اصطلاحاً گفته می‌شود که در اقلیم هرگز گذشته چراغ راه آینده نیست و نمی‌توان صرفاً با اتکا به روندهای قبلی آینده اقلیم را پیش بینی کرد. به هر حال هر مصوبه‌ای در پاریس ناظر است به آنچه که قاعدتاً از روندهای معمول اقلیمی به دست می‌آید و سهم چندانی برای تحولات ناگهانی اقلیمی در نظر گرفته نشده است.

جمعیت و مصرف: الزام کشورهای جهان به کنترل جمعیت مطلقاً در توافقنامه‌ها و گزارش‌های کارشناسی کنفرانس پاریس دیده نشده است. به این دلیل ساده که چنین الزامی به شدت با عقاید مذهبی و سیاست‌های کلان اجتماعی کشورها گره می‌خورد و می‌تواند به چالشی تفرقه برانگیز برای حاضران در کنفرانس تبدیل شود. حتی موضع ضرورت تغییر الگوهای مصرف نیز در حد یک توصیه اخلاقی باقی مانده و چندان جنبه یک برنامه عملی یا یک اقدام الزام آور پیدا نکرده است. به هر حال مشکل این است که آنها که کمتر توان دستیابی به انرژی‌های پاک را دارند در دهه‌های آینده جمعیت غالب کره زمین را تشکیل می‌دهند و این می‌تواند بسیاری از پیش بافته‌ها را رشته کند.