پنج دوره خبرگان؛ رد صلاحیت‌ها

این اولین بار نیست که صلاحیت چهره‌های شاخص و حتی با نفوذ در حاکمیت از سوی شورای نگهبان برای حضور در عرصه انتخاباتی مجلس خبرگان رهبری تأیید نمی‌شود؛ همچنان که اولین بار نیست ردصلاحیت‌ها تا جایی پیش رفته که در برخی حوزه‌ها تعداد داوطلبان تایید صلاحیت شده برابر با تعداد کرسی‌های آن حوزه‌ها در خبرگان رهبری است.

عمر ۳۳ ساله مجلس خبرگان رهبری که تاکنون چهار دوره آن سپری شده و پنجمین دوره با انتخابات هفتم اسفند سال جاری شکل خواهد گرفت با ردصلاحیت‌ها و حواشی گوناگونی همراه بوده تا جایی که در برخی دوره‌ها برخی جناح‌های سیاسی در اعتراض، از اعلام لیست خودداری کرده و به‌نوعی تحریم خاموش را در پیش گرفتند.

خبرگان اول؛ سرنوشت‌ساز و بدعت‌ساز

پس از مجلس خبرگان قانون اساسی که مسئولیت تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی را برعهده داشت در ۱۹ آذر ۱۳۶۱ انتخابات اولین دوره مجلس خبرگان رهبری برگزار شد. از ۱۶۸ داوطلب، ۱۲ نفر رد صلاحیت شدند، ۱۰ نفر انصراف دادند و در نهایت ۸۳ نفر به مجلسی راه یافتند که سرنوشت‌سازترین تصمیمات خبرگان تاکنون را گرفته‌اند. انتخاب آیت‌الله حسینعلی منتظری به‌ عنوان قائم‌ مقام آیت‌الله خمینی در آبان ۱۳۶۴ و تعیین آیت‌الله علی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید بعد از درگذشت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران در خرداد ۱۳۶۸ تنها تصمیمات سرنوشت‌ساز اولین دوره مجلس خبرگان رهبری نبود. آنها در ماه‌های پایانی این دوره، تصویب کردند که مرجع تشخیص صلاحیت داوطلبان خبرگان رهبری، فقهای شورای نگهبان هستند. پیش از آن و بر اساس آیین‌نامه‌ای که به امضای آیت‌الله خمینی رسیده بود، کسانی می‌توانستند نامزد مجلس خبرگان رهبری شوند که "صلاحیت آنها را دو نفر از مدرسین شناخته شده حوزه علمیه قم یا علمای بزرگ کشور تایید کرده باشند".

پس از درگذشت آیت‌الله خمینی و تنها سه ماه مانده به پایان دوره اول مجلس خبرگان رهبری، اعضای این مجلس تعیین صلاحیت‌ها را بر عهده شورای نگهبان گذاشتند؛ تصمیمی که جناح چپ و راست آن زمان یعنی مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز را رویاروی هم قرار داد. آیت‌الله اسدالله بیات زنجانی، از مراجع تقلید شیعه در مصاحبه‌ای با روزنامه اعتماد ملی گفته است که در این تصمیم "بحث علمی نبود و هدف از این تغییر روش، عدم راه‌یابی رقبای سیاسی‌شان به مجلس خبرگان بود."

اما زمینه‌ساز برگزاری امتحان از داوطلبان مجلس خبرگان رهبری توسط شورای نگهبان، نامه سرگشاده جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود؛ نامه‌ای که از فقهای شورای نگهبان می‌خواست در بررسی صلاحیت داوطلبان مجلس خبرگان سخت‌گیری بیشتری بکنند و با برگزاری امتحان مانع از نامزدی "هر کسی" در خبرگان شوند. مسئله‌ای که مورد استقبال شورای نگهبان قرار گرفت. این موضوع همچنان با گذشت ۲۵ سال حاشیه‌ساز و مورد انتقاد طیف‌های مختلف سیاسی است که آن را بدعتی تازه می‌خوانند.

خبرگان دوم؛ 'اشبه به انتصاب'

انتخابات دومین دوره مجلس خبرگان رهبری که یک سال و شش ماه بعد از درگذشت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی برگزار شد، انتخاباتی حاشیه‌ساز و جنجالی در عرصه سیاسی بود. در این دوره چهره‌های شاخصی چون مهدی کروبی، علی‌اکبر محتشمی‌پور، صادق خلخالی، هادی خامنه‌ای و اسدالله بیات زنجانی رد صلاحیت شدند. آیت‌الله بیات زنجانی که آن زمان نماینده مجلس شورای اسلامی بود درباره روند جدید شورای نگهبان در بررسی صلاحیت داوطلبان خبرگان رهبری در مصاحبه‌ای به روزنامه اعتماد ملی گفته "ردصلاحیت‌کنندگان در انتخابات خبرگان [دوره دوم] شاید به دلیل اینکه رای آوردن آقای میرحسین موسوی را براساس فعالیت‌های ما می‌دانستند، در جریان تصویب قوانین حکومتی نیز عامل اصلی را ماها می‌دانستند به این اقدام دست زدند. آنها از درون حوزه حمایت می‌شدند و در قالب برخی تشکیلات‌ها شکل گرفته بودند که سال‌های اوایل انقلاب، جلوی نفوذشان گرفته شده بود."

به گفته او یکی از کسانی که به امتحان دعوت شده بود محمدکریم مروجی، نماینده بروجرد بود که در امتحان نمره بسیار خوبی آورد ولی رد صلاحیت شد و یکی از فقهای شورای نگهبان پس از آن اعلام کرد که "ایشان از نظر علمی خوب بود، اما یک ذره تقوایش کم بود."

مسئله‌ای که به مجلس شورای اسلامی کشیده شد و آیت‌الله بیات زنجانی اعلام کرد "تا به‌ حال گرماسنج و تب‌سنج داشتیم، اما تقواسنج نداشتیم. اخیرا آقایان یک تقواسنج هم اختراع کردند که میزان تقوای افراد را تشخیص می‌دهند."

در انتخابات این دوره بنا به اعلام عبدالله نوری، وزیر کشور وقت کل تعداد ثبت‌نام کنندگان ۱۷۸ نفر بودند که هفت نفرشان در دوران ثبت‌نام انصراف دادند و ۱۷۱ نفر باقی ماندند و از آنها ۶۲ نفر را شورای نگهبان تایید نکرد و ۱۰۹ نفر برای شرکت در انتخابات تایید صلاحیت شدند و پنج نفر از ۱۰۹ تایید صلاحیت شده هم انصراف دادند.

در استان تهران برای ۱۵ کرسی تنها ۱۹ نفر تایید صلاحیت شدند. با انصراف محمد موسوی‌خوئینی‌ها، محمد عبایی خراسانی و محمدرضا توسلی تعداد نامزدها به ۱۶ نفر رسید. این سه نفر که صلاحیتشان بدون امتحان تایید شده بود، در اعتراض به ردصلاحیت‌ها و نحوه تعیین صلاحیت‌های داوطلبان انصراف دادند.

اعتراض‌ها به این سه نفر محدود نماند و تعدادی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی با انتشار نامه‌ای خطاب به آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی اعلام کردند که "چنین انتخاباتی از نظر حقوقی اشبه به انتصاب است تا انتخاب و اثر عملکرد شورای نگهبان و جناح مورد اتفاق، چنین وضعی را پیش آورده است."

در این نامه اشاره شده بود که در هفت استان کشور، تعداد نامزدها برابر تعداد نمایندگان مورد نیاز و در بعضی استان‌ها نیز تعداد نامزدها کمتر از تعداد مورد نیاز است.

نمایندگان همچنین طرحی سه فوریتی را در دستور کار مجلس شورای اسلامی قرار دادند که برمبنای آن "کلیه انتخابات در سطوح مختلف منطقه‌ای و ملی به‌ شرطی قابل‌ اجرا است که تعداد کاندیداها حداقل دو برابر تعداد منتخبین موردنیاز باشد." این طرح اما با آبستراکسیون مخالفان که عمدتا از جناح راست در مجلس بودند، ناکام ماند.

انتخابات برگزار شد و دومین دوره مجلس خبرگان رهبری ۲۸ بهمن ۱۳۶۹ با حمایت آیت‌الله خامنه‌ای شروع به کار کرد.

خبرگان سوم؛ فقیه و غیرفقیه

در انتخابات سومین دوره خبرگان رهبری که اول آبان ۱۳۷۷ برگزار شد از ۳۹۶ داوطلب، صلاحیت ۲۱۴ نفر توسط شورای نگهبان رد شد، ۱۳ نفر انصراف دادند و ۶۰ نفر در امتحان شرکت نکردند. غالب کسانی که در امتحان شرکت نکردند از جناح چپ آن زمان بودند که به روند بررسی صلاحیت‌ها و امتحان اعتراض داشتند. جلال‌الدین طاهری، محمد عبایی خراسانی، فاضل هرندی و صادق خلخالی در اعتراض به عملکرد شورای نگهبان انصراف دادند و مجمع روحانیون مبارز و مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم از ارائه لیست خودداری کردند.

حزب کارگزاران سازندگی تنها حزب از جناح چپ بود که در این انتخابات لیست ارائه داد.

عدم حضور افراد غیر روحانی در خبرگان رهبری و نظارت استصوابی شورای نگهبان از عمده اعتراض‌ها در این دوره از انتخابات بود. محمد سلامتی، دبیرکل سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی به روزنامه همشهری گفته بود "خبرگان فقط مختص فقیهان نیست. بعد دیگر آن سیاسی، تدبیر امور و مدیریت رهبر و اشراف داشتن به مسائل اجتماعی و اقتصادی است که بسیاری از خبرگان کنونی به آن اشراف ندارند، چه رسد به آنکه بخواهند در این زمینه‌ها بر کار رهبر نظارت کنند و یا رهبری را که واجد چنین شرایطی است انتخاب کنند."

او با انتقاد از روند بررسی صلاحیت‌ها در شورای نگهبان گفته بود: خود اعضای این شورا برای شرکت در انتخابات خبرگان نامزد هستند و نامزد رقیب خود را رد صلاحیت می‌کنند که این در هیچ جای دنیا سابقه ندارد.

چند ماه مانده به انتخابات سومین دوره مجلس خبرگان رهبری، مهدی کروبی، دبیر کل وقت مجمع روحانیون مبارز در نامه‌ای خطاب به هیئت رئیسه مجلس خبرگان با انتقاد از مصوبه ماه‌های پایانی خبرگان اول درباره چگونگی تعیین صلاحیت داوطلبان، خواستار بازگشت خبرگان به قانون اولیه خود شده و نوشته بود که بررسی صلاحیت‌ها باید به حوزه‌های علمیه واگذار شود.

در این دوره برخلاف دو دوره قبلی، ۹ زن، داوطلب حضور در مجلس خبرگان رهبری شده بودند که صلاحیت هیچ‌یک تایید نشد.

خبرگان چهارم؛ ادامه اعتراض‌ها

در انتخابات چهارمین دوره مجلس خبرگان رهبری که ۲۴ آذر ۱۳۸۵ همزمان با انتخابات شوراها برگزار شد مجمع روحانیون مبارز و مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم در اعتراض به ردصلاحیت‌های گسترده از ارائه لیست همچون دوره قبلی خودداری کردند.

مجید انصاری، محمدرضا عباسی‌فرد و علی ارومیان، سه عضو مجلس خبرگان در دوره سوم از چهره‌های شاخصی بودند که در این دوره رد صلاحیت شدند. مرتضی آقاتهرانی و محمود دعایی از دیگر رد صلاحیت شده‌ها در چهارمین دوره انتخابات خبرگان رهبری بودند.

از ۴۹۳ داوطلب در این دوره، نهایتا ۱۶۴ نفر به رقابت‌های انتخاباتی راه یافتند. در دوره چهارم خبرگان هم ۱۰ زن داوطلب شده بودند که صلاحیت هیچ‌کدام تایید نشد.

مهدی کروبی، دبیر کل مجمع روحانیون مبارز در این دوره هم از منتقدان رد صلاحیت‌های گسترده بود و همچنین به این موضوع اعتراض داشت که چرا در برخی استان‌ها تعداد نامزدها برابر با تعداد کرسی‌هاست در حالی که به گفته او باید شمار نامزدها دو برابر کرسی‌ها باشد.

+ بیشتر بخوانید: <link type="page"><caption> خبرگان پنجم، ۱۰ درصد نمایندگان بدون رقابت انتخاب می‌شوند</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/iran/2016/01/160127_l45_iran_experts_council" platform="highweb"/></link>

حالا کمتر از یک ماه به انتخابات پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری باقی است، شورای نگهبان صلاحیت ۱۶۶ داوطلب را تایید کرده است. در این دوره ۸۰۱ نفر برای انتخابات ثبت‌نام کرده‌اند. حسن خمینی، علی محمد دستغیب، مجید انصاری، محمود امجد و محمد موسوی بجنوردی از چهره‌های شاخص ردصلاحیت شده فعلی در این دوره از انتخابات هستند هرچند بعضی اعتراض کرده‌اند و نتیجه نهایی بررسی صلاحیت‌ها و رسیدگی به اعتراضات ردصلاحیت شده‌ها هنوز اعلام نشده است.

اما در استان‌های آذربایجان غربی، اردبیل، بوشهر، خراسان شمالی، سمنان و هرمزگان تعداد داوطلبان تایید صلاحیت شده با کرسی‌های این استان‌ها در مجلس خبرگان رهبری برابر است. در آذربایجان شرقی برای پنج کرسی، شش داوطلب و در خوزستان برای شش کرسی، هفت داوطلب تایید صلاحیت شده‌اند. در این دوره هم از ۱۶ زن داوطلب، صلاحیت هیچ‌کدام برای حضور در عرصه انتخاباتی تایید نشده است.

انتخابات پنجمین دوره مجلس خبرگان رهبری، هفتم اسفندماه همزمان با انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی برگزار خواهد شد.