حمله به سفارتخانه‌ها در تهران و عواقب طولانی

حدود ۳۷ سال پیش سفارت آمریکا در تهران اشغال شد و ۶۶ دیپلمات آمریکایی برای ۴۴۴ روز به گروگان گرفته شدند. دولت ایران پس از چهار دهه٬ هنوز درگیر عواقب سیاسی قضایی و مالی این اقدام است.

سه سال پیش به سفارت انگلیس در تهران حمله کردند و سفارت به اشغال گروهی افراطی درآمد. همزمان گروه مشابهی به باغ قیطریه متعلق به کارکنان سفارت بریتانیا در تهران هجوم بردند و آن را غارت کردند و شش تن از کارکنان سفارت را برای ساعاتی به گروگان گرفتند. تاراج سه سال پیش سفارت بریتانیا در تهران یک آبروریزی دیپلماتیک بود که از سوی بسیاری از کشورها محکوم شد. روز شنبه نیز سفارت عربستان سعودی در ایران برای چندمین بار٬ و این بار در اعتراض به اعدام شیخ نمر باقر النمر، روحانی شیعه سعودی مورد حمله قرار گرفت و عکس‌های سفارت خانه‌ای که در آتش می‌سوخت به سراسر جهان مخابره شد.

حمله و اشغال و آتش زدن سه سفارت خارجی در تهران در یک فاصله زمانی سی و چند ساله به صورت ضمنی سبب پدید آمدن یک قضاوت دیپلماتیک نسبت به ایرانیان و کارکرد سیاست خارجی در ایران و نیز نسبت به امنیت سفارت‌خانه‌ها در پایتخت ایران می‌شود. بر اساس این قضاوت، کشورهایی که با ایران روابط سیاسی دارند اگر با تهران دچار مشکلی شوند که در روال‌های سیاسی امری عادی است٬ می‌توان انتظار داشت یا احتمال داد که سفارتخانه آن کشورها در تهران مورد حمله قرار گیرد و حتی ممکن است جان دیپلمات‌های آن کشورها در معرض خطر باشد. در ادامه ممکن است گفته شود که در ایران گروه‌های فشار و باندهای قدرتمند و خطرناکی وجود دارد که دولت مقهور آنهاست و حتی ممکن است دولت ایران با آنها هماهنگ باشد. این باندها بعضاً می‌توانند معادلات سیاسی کشور را جا به جا کنند و حتی جهت سیاست خارجی کشور را تغییر دهند.

بر اساس این سابقه و این قضاوت بعید نیست که مثلاً با ادامه تنش جاری با دولت ترکیه بر سر درگیری‌های منطقه‌ای در سوریه و داعش٬ روزی شاهد حمله به سفارت ترکیه در تهران باشیم. حتی بعید نیست در محافل دیپلماتیک گفته شود که سفارت فرانسه در تهران خیلی خوش شانس بود که دو سال پیش مورد حمله قرار نگرفت و غارت نشد. به ویژه پس از مشکلی که در جریان مذاکرات هسته‌ای ژنو پیش آمد و لوران فابیوس وزیر خارجه فرانسه در مقطعی مانع از رسیدن به توافق هسته‌ای شد.

این در حالی است که در مواردی مانند حمله به سفارت‌خانه‌ها٬ حتی محکوم شدن این حملات از سوی دولت ایران یا قوه قضاییه نمی‌تواند بحرانی را که در روابط خارجی ایران ایجاد می‌شود تعدیل کند. به عنوان یک راهکار دیپلماتیک برای جبران چنین بحران‌های سیاسی کشورها باید طی پروتکل ویژه‌ای رسماً عذرخواهی کنند و برای عادی شدن دوباره روابط دو کشور خسارت وارده به مکان‌های دیپلماتیک را بپردازند.

عکس‌العمل‌های مسئله ساز در ایران نسبت به تحولات سیاسی کشورهای منطقه سوابق دیگری هم دارد. از سه دهه پیش یک خیابان در تهران به نام خالد اسلامبولی نام‌گذاری شده است که در سال ۱۹۸۱ انور سادات رئیس جمهور مصر را ترور کرد. این اقدام بحرانی را در روابط ایران و مصر ایجاد کرد که هیچ‌گاه پایان نیافت و هنوز موضوع تغییر نام این خیابان مانع برقراری روابط این دو کشور بسیار مهم منطقه است.

اقدام اعضای شورای شهر تهران که پس از دادن شعار در صحن شورای شهر٬ نام خیابان سفارت عربستان سعودی در تهران را به "شیخ نمر" تغییر دادند چه بسا برای سال ها عواقب مشابه در پی داشته باشد.

فشار دیپلماتیک بر وزارت خارجه ایران روز به روز افزایش می یابد و کشورهای مختلف یا روابط خود را با ایران قطع کرده اند، یا سطح روابط را کاهش داده اند و یا سفیران خود را از ایران فرا خوانده اند.

لازم به یادآوری است که شیخ نمر روحانی سعودی از مخالفان علنی رژیم عربستان سعودی بود که برخی از رسانه‌ها او را رهبر بهار عربی عربستان سعودی می‌نامیدند. او علناً در سخنرانی‌هایش خواستار سرنگونی حکومت آل سعود شده بود. صحبت علنی از سرنگونی رژیم‌های سیاسی٬ حداقل در عرف سیاسی کشورهای عربی خاورمیانه به مقدمه‌سازی و برنامه‌ریزی برای اقدام عملی و توطئه سیاسی تعبیر می‌شود. حتی در ایران کسانی که از سرنگونی حاکمیت سیاسی سخن بگویند با شدیدترین برخورد سیاسی امنیتی مواجه می‌شوند. علاوه بر این شیخ نمر در یک سخنرانی خود در سال ۲۰۰۹ و در اعتراض به فیلم‌برداری از زنان شیعه که حرم پیامبر اسلام را زیارت می‌کردند، علناً از جدا شدن مناطق شیعه نشین از کشور عربستان سخن گفته بود.

علاوه بر این هرچند بسیاری از کشورها و نهادهای حقوق بشری خواهان آن هستند که عربستان در سیاست‌های قضایی خود و مورد اعدام مخالفان تجدید نظر کند٬ با این حال ۴۳ نفر از کسانی که همراه شیخ نمر اعدام شدند همگی از اعضا و هواداران عملیاتی القاعده در عربستان سعودی معرفی شده‌اند.