تفاهم لوزان و موقعیت تازه حسن روحانی

حسن روحانی زمانی که درگیر کارزار انتخاباتی بود در عرصه خارجی بدنبال گشایش در بن بست اتمی بود و در عرصه داخلی وعده‌هایی را مطرح کرد. مثل باز کردن فضا و گذشتن از موانعی که جامعه ایران را دچار رکود اقتصادی کرده، فضای سیاسی را بسته و مردم را دچار چنددستگی کرده است: مثل قضیه حصر آقایان موسوی و کروبی و خانم رهنورد.

حسن روحانی رئیس جمهوری ایران حالا تقریبا مهمترین چیزی را که در حوزه خارجی بدنبالش بود بدست آورده است، چارچوبی برای توافق نهایی. دو سال پیش او در کارزار انتخاباتی از چرخش همزمان سانتریفیوژها و چرخ زندگی گفت و حالا با تفاهم لوزان و چشم اندازی که ترسیم می کند، بنظر می رسد که او و دولتش تا یک قدمی چنین فضایی جلو آمده اند.

این تفاهم با همه محدودیت ها و نظارتهایی که بر برنامه اتمی ایران پذیرفته، می تواند بزرگترین چالش ها و تهدیدها علیه ایران را یا بطور کامل متوقف کند یا تا اندازه زیادی تغییر دهد. ولی این توان هم بوجود آمده که اتفاقات تازه ای هم بیفتد، مثل اتحاد نانوشته ای که می رود بین اعراب و اسراییل علیه ایران شکل بگیرد.

تا اینجای کار، هزینه برنامه اتمی برای حکومت و مردم ایران آنقدر بالا بوده که آن را به گرانترین برنامه اتمی طول تاریخ بشر تبدیل کرده است.

آمارهای منتشره توسط <link type="page"><caption> فدراسیون دانشمندان آمریکا</caption><url href=" https://fas.org/pub-reports/new-report-analyzing-irans-nuclear-program-costs-risks" platform="highweb"/></link> هزینه راکتور بوشهر را بیش از یازده میلیارد دلار و هزینه ساخت اجزای برنامه اتمی ایران را بیش از یکصد میلیارد دلار برآورد کرده است. وقتی به این اعداد، هزینه های چند صد میلیارد دلاری ناشی از تحریم های گوناگون را بیفزاییم، مشخص می شود که این برنامه تا چه حد برای ایرانیان گران تمام شده است.

استراتژی روحانی: اولویت اتمی بر مسائل داخلی

ظرف مدتی که از توافق موقت تا بدست آمدن چارچوب سیاسی در لوزان گذشت، آمارها از بهبود اوضاع برای اقتصاد ایران و کاهش تورم حکایت داشت. حالا این چشم انداز تا حدود زیادی مثبت تر خواهد بود، چرا که تفاهم لوزان به معنای کاهش فشار تحریم ها بر کمر اقتصاد ایران است.

<link type="page"><caption> حسن روحانی</caption><url href=" https://fas.org/pub-reports/new-report-analyzing-irans-nuclear-program-costs-risks" platform="highweb"/></link> دیروز از همراهی و نظارت آیت الله خامنه ای بر روند مذاکرات سخن گفت و امروز هم <link type="page"><caption> علی مطهری</caption><url href=" https://fas.org/pub-reports/new-report-analyzing-irans-nuclear-program-costs-risks" platform="highweb"/></link> از نظارت دقیق رهبر ایران بر مذاکرات و نتیجه اش در لوزان گفت. اما وضعیت جدید برای حسن روحانی چگونه خواهد بود؟

آقای روحانی و دولتش، در این دو سال امور روزمره را اداره کردند و بسیار بیشتر از آنکه به مسائل داخلی نظیر فضای سیاسی و وضع داخلی بپردازند، توجه اصلی خود را روی بحث اتمی متمرکز کردند. حتی در بحث هایی که هر از گاهی درباره حصر رهبران جریان اعتراضی به نحوه برگزاری انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ مطرح می شد، افرادی در سطح وزیر مثل مصطفی پورمحمدی از عدم دخالت دولت آقای روحانی در مساله صحبت می کردند.

این رویکرد باعث شد تا انتقادها از انفعال دولت آقای روحانی در قضیه حصر، فضای سیاسی و مساله حقوق بشر بالا بگیرد.

حالا سوال اینجاست که توافق لوزان می تواند دست آقای روحانی را در داخل کشور چنان قوی کند که وی با سکو قرار دادن این تفاهم و تکیه روی بهتر شدن چشم اندازها، به مسائل داخلی توجه جدی تر و بیشتری کند؟

چالش های تفاهم لوزان

چالش های متعددی سر راه تفاهم لوزان قرار دارد. واکنش های داخل ایران، آمریکا و تحولات منطقه ای هر کدام می تواند اثرات متفاوتی بر تفاهم لوزان و نهایی شدن آن تا پایان ماه خرداد بگذارد و حتی جلوی آن را بگیرد.

در داخل ایران، هنوز مشخص نیست که واکنش آیت الله خامنه ای، سپاه پاسداران، لایه های امنیتی و منتقدان سیاست های اتمی آقای روحانی چگونه خواهد بود و چقدر می تواند روی دولت روحانی فشار بیاورد.

بخشی که به دولت نزدیک است و بخش قابل توجهی از افکار عمومی از این تفاهم استقبال کرده و امیدوار است با پیش گرفتن یک سیاست خارجی مسالمت جویانه، تصویر ایران در جهان تغییر کند و انزوای کنونی کشور از بین برود. آقای روحانی دیروز در مقابل دوربین تلویزیون به صراحت گفت که کشورش بدنبال رفع خصومت است و گرم کردن روابط با جهان خارج.

در مقابل، اسراییل و شماری از کشورهای عربی با برنامه اتمی ایران مخالفند و وجود آن را تهدیدی برای خود می دانند. نخست وزیر اسراییل دیروز اعلام کرد اسراییل تفاهم لوزان را قبول ندارد چون در مقابل دادن امتیازات بسیار به ایران، هیچ بخشی از تاسیسات اتمی ایران برچیده نمی شود و حتی به گفته او، یک سانتریفیوژ هم نابود نخواهد شد. این مخالفتها با در نظر گرفتن فشاری که جمهوریخواهان در کنگره آمریکا بر باراک اوباما وارد می کنند، خود چالشی جدی برای تبدیل تفاهم لوزان به توافق نهایی خواهد بود.

در مقابل تحلیلگرانی که از پیروزی ایران و رسیدن به خواسته‌هایش در این تفاهم سخن می‌گویند، تحلیلگران متعددی گفته اند که غرب در لوزان به معامله بسیار شیرینی دست یافته و آنقدر از ایران امتیاز گرفته که قانع کردن افکار عمومی داخلی و سیاستمداران برای باراک اوباما نباید خیلی دشوار باشد. در حالی که اوباما دو سال دیگر از کاخ سفید خواهد رفت و می تواند توافق با ایران را بزرگترین میراث خود معرفی کند، وضعیت حسن روحانی که دو سال دیگر باید برای یک انتخاب مجدد تلاش کند، در ایران چگونه خواهد شد؟ (با فرض اینکه بخواهد برای دور دوم رئیس جمهور شود)

واکنش آیت الله خامنه ای و منتقدان

با در نظر گرفتن اینکه گفته می‌شود آیت الله خامنه ای از نزدیک در جریان بده بستان ها در لوزان بوده، باید دید نمایندگان منتقد در مجلس و جریانات منتقد در بیرون آن چگونه عمل خواهند کرد. حسین شریعتمداری، نماینده ولی فقیه در موسسه کیهان گفته ایران در لوزان "اسب زین شده را داده و افسار پاره تحویل گرفته است." قبلا هم انتقادات مشابهی از رویکرد دولت در مذاکرات مطرح شده بود. مثلا علی لاریجانی، مذاکره کننده سابق اتمی و رئیس کنونی مجلس در بیانی انتقادی گفته بود که "هیچ آدم عاقلی دُر غلطان را با آب نبات عوض نمی کند."

البته حالا شرایط خیلی فرق می کند. شنبه پیش آیت الله خامنه ای در یک سخنرانی صریح خط قرمزهای کاملا روشنی برای رفع یکجای تحریم ها مشخص کرد. حالا تفاهم رسما اعلام شده و ایران محدودیت های بسیاری را پذیرفته است. در چنین وضعی آیا مجلسی ها و جریانات محافظه کار با پیش‌توافق از در مخالفت درخواهند آمد؟ آیا آنها خواهند گذاشت تا آقای روحانی به صحبت های دیروز خود جامه عمل بپوشاند و یک سیاست خارجی تعامل محور و تنش زدا را پی بگیرد و این تعامل شامل رابطه با آمریکا هم بشود؟

بنظر می رسد رهبر ایران ترجیح می‌دهد تا طبق آنچه "نرمش قهرمانانه" لقب داد، از استمرار هزینه پذیری بر سر بن بست اتمی خودداری کند. ناظران و تحلیلگران مشتاقانه منتظرند تا ببینند نخستین واکنش آیت الله خامنه ای به تفاهم لوزان چگونه خواهد بود. وقتی توافق موقت ژنو بدست آمد از رهبری نقل شد که از دل آن پذیرش حق غنی سازی استنباط نمی کند. در تفاهم لوزان غنی سازی تا زیر چهار درصد توسط ایران به رسمیت شناخته شده ولی راکتور اراک عملا دوباره طراحی می شود و سایت فردو حق هیچگونه کار اتمی نخواهد داشت. انواع تعهدات طولانی از سوی ایران پذیرفته شده است و تحریم ها هم به گفته جان کری، وزیر خارجه آمریکا به طور تدریجی برداشته می شوند و نه یکجا. حالا بعضی منتقدان می پرسند، رهبری چگونه این تفاهم را یک نرمش قهرمانانه تفسیر خواهد کرد؟

چشم انداز داخلی برای دولت ایران

تردیدی نیست که رفع تحریم ها، حتی بصورت گام به گام، برای حاکمان جمهوری اسلامی در ایران خبر خوبی است چون آنها اثر تحریم ها را بخوبی لمس کردند.

حالا اگر دولت بخواهد منتظر بماند شرایط ایران به ماقبل تحریم ها بازگردد تا بخواهد وارد حوزه های سیاسی حساس شود، معلوم نیست آیا آقای روحانی خواهد توانست در دو سال باقی‌مانده ریاست جمهوری خود روی مسائل حساس داخلی مانوری دهد یا خیر. این بخاطر طولانی بودن نسبی اثرگذاری واقعی تفاهم لوزان بر اقتصاد و وضع مردم خواهد بود. از طرفی باید دید که محافظه کاران منتقد آقای روحانی خواهند گذاشت تا وی از توافق اتمی، با فرض نهایی شدن آن در خرداد ماه، سکویی برای فتح سنگرهای سیاسی داخلی مثل مجلس و دور دوم ریاست جمهوری بسازد یا خیر.