مذاکرات هسته‌ای؛ وقتی کاترین اشتون برود چه می‌شود؟

با تایید رسمی ریاست ژان کلود یونکر بر کمیسیون اروپا از سوی پارلمان اروپا، اکنون بحث ها بر تعیین مسئول جدید سیاست خارجی اتحادیه اروپا متمرکز شده است.

آقای یونکر، نخست وزیر سابق لوکزامبورگ، که به دلیل مخالفت بریتانیا با انتخاب او به شکلی کم سابقه نه با نظر همه اعضا بلکه با رای گیری انتخاب شد، از پاییز امسال جانشین ژوزه مانوئل باروسو می شود.

ظاهرا همین اختلاف نظرها بر سر تعیین جانشین کاترین اشتون نیز وجود دارد و همه اعضا بر سر انتخاب یکی از پنج نامزد مطرح اتفاق نظر ندارند.

فدریکو موگه رینی وزیر امور خارجه ایتالیا، کارل بیلد وزیر امور خارجه سوئد، رادوسلاو شیکورسکی وزیر امور خارجه لهستان، میروسلاو لایچک وزیر امور خارجه اسلواکی و کریستالینا جورجیه وا، سیاستمدار و اقتصاددان بلغاری و از مسئولان فعلی در حوزه سیاست خارجی اتحادیه اروپا نامزدهای جانشینی خانم اشتون هستند که دوران ماموریتش آخر اکتبر امسال به پایان می رسد.

این تغییر و تحولات تنها برای اعضای اتحادیه اروپا مهم نیست و برای ایران نیز که همچنان سرگرم مذاکرات هسته ای خود با گروه ۱+۵ است، اهمیت زیادی دارد.

در جریان مذاکرات هسته ای ایران و نیز دیگر مسایل مطرح در مناسبات ایران و اتحادیه اروپا، خاویر سولانا و کاترین اشتون، مسئولان پیشین و کنونی سیاست خارجی اتحادیه اروپا نقشی پررنگ داشته اند و به همین دلیل، پیشینه مسئول جدید و ارزیابی رهبران جمهوری اسلامی از دیدگاه و شخصیت او می تواند به سهم خود تاثیراتی بر چگونگی مناسبات ایران و اتحادیه اروپا، چه در پرونده هسته ای و چه در حوزه های دیگر از جمله حقوق بشر به جا بگذارد.

اما پیش از آنکه جانشین کاترین اشتون مشخص شود، تقریبا به شکلی غیر منتظره ترکیب تیم غربی در مذاکرات جاری دچار تغییر شده است.

ویلیام هیگ، وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا، پس از سفر به وین و شرکت در نشست وزیران امور خارجه گروه ۱+۵ و ایران، از مقام خود کناره گرفت و فیلیپ هاموند، وزیر دفاع پیشین جانشین او شد.

تغییر متناوب چهره های سیاسی ارشد در غرب، امری نامتعارف و یا نامعمول نیست و معمولا بر سیاست ها و رویکردهای کلی تاثیر تعیین کننده ای برجای نمی گذارد.

به عنوان نمونه، در جریان مذاکرات هسته ای ایران با سه کشور اروپایی آلمان، فرانسه و بریتانیا، وزیران امور خارجه این کشورها بارها عوض شده اند، اما در نهایت تغییری چشمگیر در تصمیمات و جهت گیری های این کشورها در قبال برنامه هسته ای ایران رخ نداده است.

از سال ۲۰۰۲ به این سو، یوشکا فیشر، فرانک والتر اشتاینمایر و گوییدو وستروله وزیران امور خارجه آلمان، دومینیک دوویلپن، میشل بارنیه، فیلیپه دوست بلازی، برنارد کوشنر، میشل الیوت ماری، آلن ژوپه و لوران فابیوس وزیران امور خارجه فرانسه و جک استرا، مارگارت بکت، دیوید میلیبند، ویلیام هیگ و فیلیپ هاموند وزیران امور خارجه بریتانیا بوده اند.

در ایالات متحده آمریکا نیز در حدود ۱۲ سالی که از آغاز مذاکرات هسته ای ایران می گذرد، به ترتیب کالین پاول، کاندولیزا رایس، هیلاری کلینتون و جان کری وزیران امور خارجه بوده اند.

به رغم این میزان جا به جایی افراد و تعلق آنها به احزاب و گرایش های سیاسی متفاوت، در مجموع، تغییری بنیادین در ارزیابی و خواسته های غرب در قبال جمهوری اسلامی و برنامه های اتمی ایران ایجاد نشده است.

حتی در ایران نیز، ترکیب تیم مذاکره کننده و مسئولان آن تابعی از اتفاقات دیگر بوده است. با آنکه آیت الله خامنه ای، تصمیم گیر نهایی در پرونده هسته ای معرفی شده، اما او متناسب با روند تحولات افرادی با دیدگاه هایی گاه کاملا متضاد را مامور مذاکره با گروه ۱+۵ کرده است و به نظر می رسد که تغییر افراد در تیم مذاکره کننده ایرانی، در مقایسه با طرف مقابل از اهمیت و تاثیر بیشتری برخوردار بوده است.

نه تنها شیوه مواجهه حسن روحانی، علی لاریجانی، سعید جلیلی و اکنون محمد جواد ظریف با طرف دیگر مذاکرات بلکه رویکردهای آنان در داخل ایران و جهت گیری هایشان در عرصه سیاست داخلی نیز موید این نکته است.

با این همه و هرچند تغییر تیم مذاکره کنندگان و سرپرستان آنها در غرب، به همان اندازه تغییر تیم مذاکره کنندگان ایرانی بر روند و سرنوشت مذاکرات تاثیر نگذاشته، اما به هر روی نمی توان تاثیر عوامل انسانی و شخصیت و رویکردهای فردی در گفت و گوهای رو در رو را یکسره نادیده گرفت.

مناسبات بیش و کم مثبت میان جک استرا، وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا و حسن روحانی، در زمانی که مسئولیت مذاکرات هسته ای ایران را در مقام دبیر شورای عالی امنیت ملی بر عهده داشت، نمونه ای از این تاثیر است که حتی موجب شد بعد از پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری، بحث بر سر دعوت از آقای استرا برای حضور در مراسم تحلیف آقای روحانی بالا بگیرد؛ در حالی که مناسبات دیپلماتیک دو کشور قطع شده بود و آقای استرا نیز سمتی سیاسی در دولت حزب رقیب نداشت.

در حالی که پرونده هسته ای ایران به جدی ترین نقطه عطف خود نزدیک می شود، آیا تغییر چهره های اصلی حاضر در مذاکرات، به ویژه در دو سال گذشته می تواند بر سرعت و یا حتی ماهیت مذاکرات تاثیر بگذارد؟

مهلت دو طرف برای رسیدن به توافق روز یکشنبه ۲۰ ژوییه به پایان می رسد و هنوز نشانه ای از دستیابی به توافق نهایی دیده نمی شود. اگر زمان مذاکرات تمدید شود و مدت آن فراتر از به عنوان مثال دوران فعالیت کاترین اشتون باشد، آیا مسئول جدید سیاست خارجی اتحادیه اروپا خواهد توانست بلافاصله جای خالی خانم اشتون و مناسبات به نسبت گسترش یافته او با محمد جواد ظریف را پر کند؟

غیرمنطقی نیست که در مقابل، مذاکره کنندگان کنونی نیز بخواهند خود حاصل تلاش های چند ساله را درو کنند و امضایشان را پای توافقی تاریخی، البته اگر اصولا امکان پذیر باشد، بگذارند.

آیا به سر رسیدن دوران ماموریت کاترین اشتون، این بار عاملی شتابزا برای به نتیجه رسیدن مذاکرات هسته ای و خروج از بن بستی یک دهه ای خواهد شد یا مجالی تازه به کسانی خواهد داد که می اندیشند خریدن زمان برای پیش بردن برنامه ها و نشستن بیشتر پشت میز مذاکره، پاسخ عملی به پرسش ها خواهد بود؟