فراخوان‌های اینترنتی و تلاش برای سازماندهی تظاهرات تازه در ایران

درخواست رهبران مخالفان دولت ایران برای صدور مجوز راهپیمایی در روز ۲۵ بهمن ماه، استقبال کاربران ایرانی اینترنت را به دنبال داشته است و بسیاری از آنها، این درخواست را نوعی اعلام فراخوان برای تظاهرات دوباره معترضان تعبیر کرده‌اند.

فعالان در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی از جمله کاربران سایت‌های فیس‌بوک و توئیتر، بعد از انتشار درخواست مجوز رهبران معترضان در ایران، شرایط امروز را مشابه روزها و هفته‌های اول اعتراضات بعد از اعلام نتیجه آخرین انتخابات ریاست جمهوری ایران در سال ۸۸ خوانده‌ و کارزاری گسترده را در اینترنت برای فراخواندن همگان به تظاهرات روز ۲۵ بهمن ماه به راه انداخته اند.

به عقیده برخی کاربران اینترنت، محدودیت دسترسی به سایت‌های اینترنتی و کاهش مقطعی سرعت اینترنت در روزهای اخیر، یکی از مواردی است که نشان می‌دهد این فراخوان ها و تلاش برای سازماندهی تظاهراتی گسترده از طریق اینترنت و راه اندازی موج جدیدی از تظاهرات و اعتراضات، نگرانی هایی را در ایران پدید آورده است.

سال گذشته نیز در جریان اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری، شبکه های اجتماعی از جمله فیس بوک و نوئیتر نقشی عمده در سازماندهی اعتراضات و نیز انعکاس رویدادهای داخل ایران، به رغم اعمال محدودیت بر رسانه های برای پوشش خبری، ایفا کردند.

رضا گنجی از اعضای کمپین موج سوم که در روزهای اول اعتراضات بعد از اعلام نتیجه انتخابات ریاست جمهوری ایران، در تهران حضور داشت، می‌گوید که در آن روزها سایت‌هایی مثل فیس‌بوک و توئیتر در دسترس بودند و به همراه شبکه ارسال پیام کوتاه تلفن همراه (اس‌ام‌اس) تا مدتی، در سازماندهی فعالیت معترضان نقش داشتند.

او به تجمع معترضان به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری در روز ۲۶ خرداد سال ۱۳۸۸ اشاره می‌کند که قرار بود در میدان ولی‌عصر تهران انجام شود، ولی رسانه‌های دولتی در همان روز اعلام کردند که طرفداران دولت، در این میدان جمع می‌شوند و در نتیجه "معترضان برای دوری از هرگونه برخوردی با طرفداران دولت، بلافاصله در سایت‌های اینترنتی و یا از طریق پیام‌های کوتاه تلفنی به هم خبر دادند که برای تجمع اعتراضی، به جای میدان ولی‌عصر به میدان ونک بروند."

اما تنها چند روز بعد از آغاز اعتراض‌های خیابانی، کاربران اینترنت در داخل ایران با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو شدند.

افزایش تعداد سایت‌هایی که فیلتر و از دسترس کاربران خارج شدند، از جمله سایت‌های فیس‌بوک و توئیتر، یکی از نشانه‌های نگرانی تصمیم‌گیران ایران از احتمال تأثیر فعالیت‌های مجازی بر روند اعتراض‌ها بود. ولی با وجود محدودیت‌ها، معترضان در ایران از هر فرصتی برای اعلام اعتراض و انتشار خبرها در این باره، استفاده می‌کردند. تصاویری که از صحنه مرگ "ندا آقاسلطان" در سایت یوتیوب به اشتراک گذاشته شد، یکی از نقاط اوج تأثیر فعالیت‌های فضای مجازی بر دنیای واقعی بود.

براساس برخی از تحلیل هایی که در آن زمان مطرح شد، شبکه‌های اجتماعی اینترنتی، کاربرانشان را به خبرنگارانی مستقل تبدیل کرده‌اند و در شرایطی که دولت ایران فعالیت خبرنگاران داخلی و خارجی را محدود کرده و حتی از برخی از خبرنگاران خارجی خواسته است تا ایران را ترک کنند، تصاویر ارسالی کاربران در سایت‌های اینترنتی، از اصلی‌ترین منابع رسانه‌های بین‌المللی بود تا در باره آنچه در ایران می‌گذشت، اطلاع‌رسانی کنند.

میزان این فعالیت‌ها به حدی بود که برخی تحلیلگران، روند حاکم را "انقلابی اینترنتی" توصیف کردند. هرچند ارائه چنین تحلیل‌هایی، از نظر مقامات رسمی ایران، نشانه و مدرک مستدلی برای اثبات جریان داشتن "جنگ نرم" علیه ایران بود. جنگی که به گفته آنها، بخشی از آن در فضای مجازی و در سایت‌های اینترنتی رخ می‌دهد.

جنگ نرم یا جریان آزاد اطلاع‌رسانی؟

حدود یک سال بعد از آن‌که مقامات رسمی ایران، فعالیت کاربران شبکه‌های اجتماعی اینترنتی را بخشی از جنگ نرم غرب علیه ایران خواندند، فعالیت‌های مشابهی بین کاربران کشورهای عربی شکل گرفت.

بخش مهمی از اعتراض‌های مردم تونس و مصر علیه دولت‌هایشان، در سایت‌های اینترنتی بازتاب داشت. جوانان معترضی که عضو شبکه‌های اجتماعی اینترنتی بودند، صفحه‌هایی را به انتشار خبرها و فیلم‌های این اعتراضات اختصاص دادند.

حتی گفته شد که جرقه‌های اولیه اعتراضات خیابانی مصر، در سایت‌های اجتماعی فیس‌بوک و توئیتر زده شد. البته برخی کاربران این سایت‌ها، هزینه مشارکت در سازماندهی اولیه این فعالیت‌ها را هم پرداخت کردند؛ وائل غنیم، از فعالان اینترنتی و مدیر بازاریابی گوگل در خاورمیانه و شمال آفریقا، از اولین افرادی بود که در روزهای نخست تجمع معترضان در میدان تحریر قاهره در مصر، برای ده روز بازداشت شد. او یکی از افرادی بود که در شکل گرفتن اعتراضات از طریق شبکه‌های اینترنتی نقش مهمی داشت.

معترضان در تونس و مصر هم در روزهای اول اعتراضشان، شرایطی مشابه معترضان ایرانی را تجربه کردند؛ سرعت اینترنت کاهش یافت یا به کل قطع شد و برخی سایت‌های اینترنتی از دسترس خارج شدند. به طور مشخص در مصر، یک روز بعد از آغاز تجمع معترضان در قاهره، سایت‌های توئیتر، فیس‌بوک و یوتیوب به‌تدریج از دسترس کاربران خارج شدند و این محدودیت‌ها برای بیش از یک هفته ادامه داشت.

اینترنت؛ پایان محدودیت‌های جغرافیایی

استفاده از اینترنت برای اطلاع‌رسانی و در مواردی، سازماندهی معترضان، نقطه اشتراک اعتراضات مردمی در کشورهای ایران، تونس و مصر به شمار می‌رود، هرچند در ساختار اعتراض‌ها و نوع تعامل دولت‌ها با معترضان، تفاوت‌های زیادی قابل مشاهده است؛ در شرایطی که افرادی مثل میرحسین موسوی و مهدی کروبی به عنوان رهبران معترضان در ایران شناخته می‌شوند، حرکت معترضان تونسی و مصری، بدون دعوت و درخواست فردی خاص انجام شد و ظاهرا در باره نحوه ادامه اعتراض‌ها در این دو کشور هم بر اساس اتفاق نظر جمعی تصمیم گیری می‌شد.

با این حال، بحث استفاده از فناوری‌های ارتباطاتی و قدرت تعاملات اینترنتی در تغییر معادلات سیاسی همچنان مطرح است. هرچند ماهیت این ابزارها به گونه‌ای است که فعالیت معترضان در اینترنت، قابل پیگیری است و طرفداران دولت‌ها می‌توانند به راحتی فعالیت‌های مخالفان را زیرنظر داشته باشند و در جریان برنامه‌ریزی‌های آنها قرار بگیرند.