پرسش و پاسخ؛ درباره تحقیقات سوانح هوایی چه می‌دانیم؟

سقوط هواپیمای مسافربری شرکت اوکراینی که به کشته شدن ۱۷۶ نفر منجر شد سوال‌های بسیاری درباره شیوه تحقیقات مربوط به سقوط هواپیماها را مطرح کرده است. نخست وزیر کانادا که بسیاری از شهروندان این کشور در آن پرواز بودند، می‌گوید به احتمال قوی اینهواپیما با شلیک اشتباهی موشکی ایرانی سقوط کرده است.

اگر برآوردهای اطلاعاتی در دست نباشد باید به تحقیقات کارشناسان هوایی اکتفا کرد. در این نوشته سعی کرده‌ایم با کمک اطلاعاتی که از گروهی از کارشناسان صنایع هوایی گرفته‌ایم به مجموعه‌ای از سوال‌ها در پیرامون این واقعه پاسخ بدهیم.

آیا با توجه به فیلم و عکس‌های موجود و شرایط زمانی می‌توان دلیل سقوط را تشخیص داد؟

کارشناسان می‌گویند که تحقیقات کارشناسی با این سرعت و از راه دور ممکن نیست. کارشناسان سوانح هوایی برای تشخیص دلایل سقوط باید اطلاعات جعبه سیاه را در دست داشته باشند و ضمن معاینه تکه پاره‌های باقی‌مانده از هواپیما باید آنها را آزمایش کرد. بخشی از معاینه به این شکل است که دنبال چهارگوشه هواپیما می‌گردند که ببینند نوک، دم و بال‌های هواپیما در چه فاصله‌ای از هم بر زمین افتاده‌اند. آزمایش‌ها ممکن است برای یافتن بقایای مواد منفجره، یا یافتن آثار برخورد با جسم خارجی بر تکه‌های بدنه باشد.

چه اطلاعاتی در جعبه سیاه ثبت می‌شود؟

بیش از ۲۵۰ مورد مختلف اطلاعات از دستگاه‌های مختلف هواپیما در جعبه سیاه ثبت می‌شود. همین طور گفت‌وگوهایی که در کابین خلبان انجام می‌شود و ارتباطاتی که با برج مراقبت برقرار می‌شود در این دستگاه ضبط می‌شود. جعبه سیاه محفظه‌ای به رنگ نارنجی روشن است. این رنگ کمک می‌کند که تحقیق‌گران راحت‌تر آن را پیدا کنند. جعبه سیاه از آلیاژی ساخته می‌شود که بر اثر انفجار، حرارت و سقوط در آب و خشکی به راحتی آسیب نمی‌بیند.

آیا ایران توانایی فنی لازم برای مرور محتویات جعبه سیاه را دارد؟

ایران توانایی فنی خواندن اطلاعات ثبت شده در جعبه سیاه را دارد. اما ممکن است که برای تفسیر و تحلیل بعضی از این اطلاعات، احتیاج به استفاده از دستگاه‌هایی باشد که ایران در اختیار ندارد. ایران در مورد بررسی دلیل سقوط هواپیمای شرکت اوکراینی اعلام کرده که اگر لازم داشته باشد برای آگاهی از محتوای اطلاعات جعبه سیاه، به سراغ کشورها و سازمان‌های دیگر می‌رود.

چه کشوری اجازه دارد که سرپرستی تحقیقات سقوط یک هواپیما را رهبری کند؟

بنا به قوانین بین‌المللی کشوری که هواپیما در خاک آن سقوط کرده است. نمایندگانی از شرکت‌های سازنده بدنه و موتور هواپیما و شرکت یا کشوری که مالکیت هواپیما را به عهده داشته هم می‌توانند در این تحقیقات مشارکت کنند. تحقیقات معمولا در نهادی مستقل از سازمان هواپیمایی کشوری انجام می‌شود اما در ایران معمولا سازمان هواپیمایی کشوری مسئولیت تحقیق را برعهده می‌گیرد.

گفته شده که هواپیمای اوکراینی نو بوده و به تازگی از تعمیر دوره‌ای در آمده بود. آیا می‌توان به صورت قاطع مشکل فنی آن را رد کرد؟

خیر. هواپیما نو بوده اما هنوز معلوم نیست که آیا موتور آن هم نو بوده یا نه. هواپیماهای نو هم ممکن است که سقوط ‌کنند. هواپیمای مدل بوئینگ ۸۰۰-۷۳۷ بیشترین تعداد تولید را در میان هم‌رده‌های خود داشته و یکی از ایمن‌ترین هواپیماهای دنیا است. سیستم سوخت‌رسانی این هواپیما به نوعی طراحی شده که تا حد ممکن از حریق جلوگیری شود. از سوی دیگر موتورهای جدید هواپیما طوری ساخته می‌شوند که احتمال انفجار آنها کمتر است. احتمال اینکه هر دو موتور هواپیما همزمان دچار مشکل شده باشند هم خیلی پایین است و خلبان‌ها برای فرود اضطراری با یک موتور آموزش دیده‌اند. با این حال کارشناسان می‌گویند با اطمینان نمی‌توان احتمال ایراد فنی را رد کرد.

عدم تماس خلبان‌ها با برج مراقبت نشانه‌ چه می‌تواند باشد؟

در زمان حادثه، خلبانان باید به ترتیب حواسش به سه چیز باشد. اول اینکه هواپیما را در پرواز نگه دارد. دوم اینکه بتواند مسیری پیدا کند و سوم اینکه بتواند ارتباط برقرار کند. به همین دلیل می‌توان شرایط بحرانی را تصور کرد که خلبان فرصت کافی برای تماس نداشته باشد و تمام تلاشش برای نگه داشتن هواپیما روی هوا باشد. همچنین می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که خلبانان به دلیل مشکلات فنی امکان تماس با ایستگاه‌های زمینی را نداشته باشند.

آیا در زمان عملیات نظامی می‌توان انتظار داشت که نشست و برخاست هواپیماهای مسافری تحت تاثیر قرار بگیرد؟

هر عملیات و مانور نظامی باید به اطلاع شرکت‌های هواپیمایی برسد. شرکت‌های هواپیمایی هیچ‌وقت خطر پرواز در چنین مناطقی را نمی‌پذیرند. مشخص نیست که آیا در زمان حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در عراق سازمان هواپیمایی کشوری ایران به شرکت‌های هوایی هشدار لازم را داده بود یا خیر.