آفریقای جنوبی در بازی بزرگ؛ مانور نظامی با چین، ایران و روسیه، چالش تازه برای آمریکا

حضور ناوهای جنگی چین، ایران و روسیه در رزمایش‌های نظامی به میزبانی آفریقای جنوبی می‌تواند روابط این کشور با ایالات متحده را که در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد، بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.

گزارش وب‌سایت نیوز ۲۴ نشان می‌دهد آفریقای جنوبی امیدوار است ایران را متقاعد کند که به‌عنوان ناظر خارجی و نه شرکت‌کننده فعال در این رزمایش حضور داشته باشد؛ اقدامی که حساسیت‌ها درباره چگونگی نگاه رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، به این مانور را برجسته می‌کند.

در روزهای اخیر، کشتی‌هایی با پرچم‌های چین، ایران و روسیه در حال ورود به پایگاه اصلی نیروی دریایی آفریقای جنوبی در شهر سایمونز تاون در شبه‌جزیره کیپ دیده شده‌اند.

این رزمایش یک‌هفته‌ای از روز جمعه آغاز شده و رهبری آن را چین بر عهده دارد. این مانور با مشارکت اعضای دیگر ائتلافی از کشورهای در حال توسعه برگزار می‌شود که در زمان آغاز به کار خود در سال ۲۰۰۶ با نام بریک شناخته می‌شد.

این واژه مخفف نام چهار کشور بنیان‌گذار آن یعنی برزیل، روسیه، هند و چین است. زمانی که آفریقای جنوبی چهار سال بعد به این گروه پیوست، حرف اس انگلیسی به آن اضافه شد.

اخیرا با پیوستن کشورهای مصر، اتیوپی، اندونزی، ایران و امارات متحده عربی، این ائتلاف اکنون با نام بریکس پلاس شناخته می‌شود و هدف آن به چالش کشیدن قدرت سیاسی و اقتصادی کشورهای ثروتمند غربی است.

وزارت دفاع آفریقای جنوبی اعلام کرده که نیروی‌های دریایی برای «برنامه‌ای فشرده از عملیات مشترک ایمنی دریایی، تمرین‌های سازگاری و مانورهای حفاظت از دریانوردی» گرد هم آمده‌اند.

این بیانیه مشخص نکرد که کدام کشورها در این رزمایش شرکت دارند و فقط گفته شده که هدف از این تمرین‌ها «تامین امنیت حمل ‌و نقل دریایی و فعالیت‌های اقتصادی در دریا» است.

برخی مفسران این پرسش را مطرح کرده‌اند که چرا اعضای بریکس پلاس، که یک ائتلاف اقتصادی است، در حال انجام مانور نظامی مشترک هستند.

دین وینگرین، تحلیلگر دفاعی، به بی‌بی‌سی گفت: «در میان اعضای بریکس پلاس کشورهایی وجود دارند که از نظر سیاسی کاملا در تضاد با یکدیگرند و حتی در مرزهای مشترکشان درگیری‌هایی دارند.»

این نخستین بار نیست که آفریقای جنوبی با چین و روسیه مانور دریایی برگزار می‌کند. اولین رزمایش که «موسی» (به معنای «دود» در زبان تسوانای آفریقای جنوبی) نام داشت، در سال ۲۰۱۹ و بدون توجه چندانی برگزار شد.

اما وقتی موسی ۲ در سال ۲۰۲۳ برگزار شد، روسیه حمله تمام‌عیار خود به اوکراین را آغاز کرده بود و زمان‌بندی این مانور با انتقادات شدیدی روبرو شد.

دین وینگرین می‌گوید: «این مانور دقیقا با سالگرد نخست تهاجم روسیه همزمان شد. بنابراین به‌دلیل زمان‌بندی‌اش، مورد توجه و انتقاد قرار گرفت.»

رزمایش کنونی قرار بود در ابتدا در نوامبر سال گذشته برگزار شود و قرار بود نام آن موسی ۳ باشد. اما به‌دلیل برگزاری اجلاس سران گروه ۲۰ که برای نخستین بار به میزبانی آفریقای جنوبی برگزار می‌شد، به تعویق افتاد و نام آن نیز تغییر کرد و دامنه دعوت‌ها گسترده‌تر شد.

دین وینگرین می‌گوید: «اواسط سال گذشته، شنیدیم که دیگر به آن موسی ۳ نمی‌گویند، بلکه قرار است یک رزمایش دریایی بریکس پلاس با نام «اراده برای صلح» برگزار شود.»

اما در فضای سیاسی کنونی، این گسترش ممکن است آفریقای جنوبی را بیش از پیش از آمریکا، یکی از اصلی‌ترین شرکای تجاری‌اش، دور کند.

ویلیام گومده، استاد دانشگاه ویت‌واترزرند در ژوهانسبورگ، به بی‌بی‌سی گفت: «آفریقای جنوبی از زمانی که دولت ترامپ به قدرت بازگشت، تحت فشار قرار گرفته است. حتی پیش از آن، زمانی که دموکرات‌ها در قدرت بودند نیز، آنها آفریقای جنوبی را ضدآمریکایی تلقی می‌کردند.»

و برخورد دولت ترامپ با آفریقای جنوبی بسیار شدید بوده است. او مقامات این کشور را متهم کرد که در حفاظت از اقلیت سفیدپوست ناتوان هستند و به آفریکانرها (اقلیت سفیدپوست که عمدتا از نوادگان مهاجران هلندی هستند) پیشنهاد پناهندگی در آمریکا داد.

سپس تعرفه‌های وارداتی را افزایش داد و کمک‌های مالی به آفریقای جنوبی را قطع کرد.

خشم او همچنین بخشی به‌دلیل نقش آفریقای جنوبی، در اقامه دعوی علیه اسرائیل در دیوان بین‌المللی دادگستری بود. آمریکا، متحد اسرائیل این اتهام نسل‌کشی علیه فلسطینیان در غزه را «بی‌اساس» خوانده است.

اما تلاش‌های پرتوریا و سفر سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، در ماه مه به کاخ سفید، با هیئتی شامل چندین گلف‌باز سفیدپوست مشهور این کشور، نتوانست روابط را بهبود ببخشد. در عوض، رامافوسا در اتاق بیضی با مجموعه‌ای از ادعاهای بحث‌برانگیز درباره قتل کشاورزان سفیدپوست در آفریقای جنوبی روبرو شد.

هیچ‌یک از احزاب سیاسی آفریقای جنوبی تاکنون نگفته‌اند که نسل‌کشی سفیدپوستان در این کشور در جریان است. این شامل احزابی نیز می‌شود که نماینده اقلیت‌های سفیدپوست و جامعه سفیدپوست به‌طور کلی هستند.

با این‌حال، ترامپ این ادعاها را تکرار کرد و تصمیم گرفت اجلاس نوامبر گروه ۲۰ که در ژوهانسبورگ برگزار شد را تحریم کند و آن را «مایه شرمساری کامل» خواند که بزرگ‌ترین اقتصاد آفریقا میزبان آن است.

او در پلتفرم شبکه اجتماعی خود، تروث سوشیال، نوشت: «آفریکانرها کشته و سلاخی می‌شوند و زمین و مزارعشان به‌طور غیرقانونی توقیف می‌شود.»

ویلیام گومده می‌گوید اقتصاد آفریقای جنوبی که سال‌هاست دچار مشکل است، به دسترسی به بازار آمریکا نیاز دارد.

او می‌گوید: «ما نمی‌توانیم از آمریکا دور شویم. اگر سهم دولت آمریکا، بخش خصوصی آمریکا و همچنین جامعه مدنی آمریکا در اقتصاد آفریقای جنوبی را در نظر بگیریم، این سهم بسیار بیشتر از چین است.»

آقای گومده می‌گوید: «شرکت‌های آمریکایی حاضر در آفریقای جنوبی به‌تنهایی بیش از ۵۰۰ هزار شغل ایجاد کرده‌اند. اگر به همه شرکت‌های چینی در آفریقای جنوبی نگاه کنیم، گفتن اینکه آنها ۱۰ هزار شغل یا حتی ۲۰ هزار شغل ایجاد کرده‌اند، برآوردی بسیار سخاوتمندانه خواهد بود..»

این در حالی است که آمار رسمی دولتی که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، می‌گوید چین حدود ۴۰۰ هزار شغل در آفریقای جنوبی ایجاد کرده است.

آقای گومده می‌گوید: «من فکر می‌کنم آمریکا از نظر استراتژیک برای ما بسیار مهم‌تر از چین است.»

سال گذشته بانک مرکزی هشدار داد که تعرفه‌های جدید ۳۰ درصدی آمریکا بر صادرات آفریقای جنوبی ممکن است به از بین رفتن حدود ۱۰۰ هزار شغل منجر شود. بخش کشاورزی و خودروسازی بیشترین آسیب را خواهند دید.

ویلیام گومده توضیح می‌دهد که کنگره ملی آفریقا حزبی که در سال ۱۹۹۴ آزادی را برای آفریقای جنوبی به ارمغان آورد، چین را یک شریک ایدئولوژیک می‌داند. روسیه نیز به‌دلیل نقش حمایتی‌اش از مبارزات کنگره ملی آفریقا علیه رژیم آپارتاید و حکومت اقلیت سفیدپوست، مورد احترام است.

اما او می‌گوید کنگره ملی آفریقا نتوانسته سیاست خارجی خود را برای تطابق با شرکای ائتلافی جدیدش که پس از از دست دادن اکثریت پارلمانی در سال ۲۰۲۴ به وجود آمدند، به‌روزرسانی کند.

این حزب مجبور شد وارد یک ائتلاف حکومتی شود که شامل احزابی مانند ائتلاف دموکراتیک طرفدار تجارت و هم‌سو با غرب است.

او می‌گوید: «زمانی که کنگره ملی آفریقا حزب اکثریت بود، چین یک شریک استراتژیک برای دولت محسوب می‌شد. اما حالا ما در یک دولت وحدت ملی هستیم، پس باید به‌عنوان کشور و دولت، سیاست خارجی جدیدی طراحی می‌کردیم که شرکای کنگره ملی آفریقا را نیز شامل می‌شد، چون دیگر این کنگره حزب اکثریت نیست..»

ائتلاف دموکراتیک، دومین حزب بزرگ کشور، به‌شدت از رزمایش اراده برای صلح انتقاد کرده است.

کریس هتینگ، سخنگوی امور دفاعی این حزب در بیانیه‌ای گفت این رزمایش موضع بی‌طرفانه سیاست خارجی آفریقای جنوبی را تضعیف می‌کند.

او گفت: «این مانور تحت رهبری چین و با مشارکت روسیه و ایران برگزار می‌شود. کشورهایی که هر دو تحت تحریم‌های شدید قرار دارند و درگیر درگیری‌های مسلحانه هستند.»

کریس هتینگ گفت: «میزبانی و تمرین با چنین نیروهایی را نمی‌توان بی‌طرفانه یا غیرهم‌سو دانست. این یک تصمیم سیاسی است، چه دولت آن را بپذیرد یا نه.»

اما دین وینگرین می‌گوید شاید دلایل عملی نیز پشت تصمیم ارتش آفریقای جنوبی برای برگزاری این رزمایش وجود داشته باشد.

او می‌گوید: «آفریقای جنوبی در موقعیت دشواری قرار دارد چون سال‌ها کم‌بودجه بودن نیروهای دفاعی و کاهش اعتبارات آن باعث شده ظرفیت‌های دفاعی ما از بین برود.»

دین وینگرین می‌گوید: «ما به اندازه کافی کشتی نداریم که بتوانند به کشورهای دیگر بروند و تمرین کنند. بنابراین باید از هر فرصتی برای تمرین با هر کشوری که مایل به آمدن به آفریقای جنوبی است استفاده کنیم.»

بنتو هولومیس، معاون وزیر دفاع آفریقای جنوبی نیز انتقادها را رد کرده و گفته این مایه افتخار است که نیروهای دفاعی کشور «با کشورهایی که از نظر نظامی به‌خوبی مجهز هستند تمرین کنند» و این تمرین باعث افزایش روحیه نیروها خواهد شد.

با این‌ حال، دین وینگرین هشدار می‌دهد این موضوع می‌تواند دردسرساز شود و می‌گوید: «من باور ندارم که این رزمایش منجر به اقدام نظامی از سوی کشور دیگری شود.»

او می‌افزاید: «اما قطعا می‌تواند مذاکرات تجاری آفریقای جنوبی با برخی کشورها را دشوارتر کند. مشکل خود رزمایش نیست، بلکه مسئله این است که چگونه به نظر می‌رسد.»

دیدگاهی که دیگر تحلیل‌گرانی مانند ویلیام گومده نیز با آن هم‌عقیده‌اند: «این حتما از نظر دولت ترامپ یک تحریک تلقی خواهد شد.»

آقای گومده می‌گوید: «در شرایط ژئوپلیتیکی کنونی، این تصویر خوبی برای آفریقای جنوبی نیست. من فکر می‌کنم بهتر بود رئیس‌جمهور رامافوسا این تمرینات دریایی مشترک را لغو می‌کرد.»

ساندیله سوانا، تحلیلگر سیاسی، با وجود عملیات نظامی اخیر آمریکا برای برکناری نیکولاس مادورو از قدرت و توقیف نفتکش‌هایی که این کشور آمریکای جنوبی را ترک می‌کردند، دیدگاه ملایم‌تری دارد.

او به بی‌بی‌سی گفت: «هدف این تمرینات ایجاد امنیت در دریاها برای تجارت بین‌المللی، مقابله با دزدی دریایی و ایجاد محیطی امن برای کشتیرانی است. فکر می‌کنم بر اساس هر معیاری، این هدف باید مورد استقبال همه قرار گیرد.»

او افزود: «روابط آمریکا و آفریقای جنوبی بدتر از این نمی‌تواند بشود.»

ساندیله سوانا می‌‌گوید: «من هیچ دلیل معتبری نمی‌بینم که چرا دعوتی برای رزمایش امن دریایی باید توسط کسی محدود شود. ترامپ تهدیدهای شدیدی کرده و سپس به همان سرعت از آن‌ها عقب‌نشینی کرده است.»

برای ویلیام گومده، آنچه باید در مرکز توجه باشد، تاثیر اقتصادی این شکاف است.

او گفت: «ما واقعا در خطر هستیم. اگر سیاست خارجی‌مان را آشتی‌جویانه‌تر نسبت به آمریکا یا واقع‌گرایانه‌تر نکنیم، بین دعواهای آمریکا با چین، آمریکا با ایران و آمریکا با روسیه گرفتار خواهیم شد.»

آقای گومده گفت: «و آفریقای جنوبی بزرگ‌ترین بازنده خواهد بود.»