هوشمند هنرکار کارشناس سينما

نشانه انجمن مستند سازان ايران

از حوادث ۱۱ سپتامبر تا زلزله و خيزاب جنوب شرق آسيا، از دستگيری صدام تا شکنجه زندانيان ابوغريب، از جنبش ذره ای در اعماق اقيانوس تا ابرهای سياره زحل، امروز از هر موضوع ثابت و رويداد ناگهانی در پهنه هستی می توان تصاوير ثبت شده ای يافت.

گسترش تکنولوژی و سهل الوصول بودن ابزار، هر انسانی را قادر ساخته، که اگر نه به مثابه يک مستندساز، دست کم در حد يک ضابط وقايع عرض اندام کند.

بديهی است که ذوق، همچنان تعيين کننده است. اما گسترش ابزار و رشد تکنولوژی موجب پرورش نسل تازه ای از مستندسازان در ايران و جهان شده است. گرچه اين گروه هنوز زبان و زيبايی شناسی خاص خود را نيافريده است، اما ابزار جديد، دنيای جديد، روابط جديد، شتاب نامأنوس، اينترنت و ماهواره، کوتاه شدن فاصله ها، هجوم اطلاعات ... آشکارا فرهنگ و ساختار تازه ای را در مستندهای سالهای اخير شکل داده است.

اوج گيری دوباره سينمای مستند

هفته سينمای مستند از ششم تا دوازدهم دی ماه 1383در تهران برگزار شد

هرچند دو مقوله مهم انقلاب و جنگ می توانست دستمايه هايی غنی برای مستندسازان ايرانی پس از انقلاب باشد، ولی بی توجهی و حتی مقابله با اين نوع (برخلاف سينمای داستانی) از طرف مديران فرهنگی ايران، موجب شد تا از آن وقايع، چندان آثار قابل توجهی به دست نيايد و تا سالها سينمای مستند، دچار وقفه و رکود شود.

اما در دهه ۷۰ نگاهها محتاطانه به اين سو می چرخد و توجه به مستند جلب می شود. همزمان مستندسازان نسل اول و دوم که سالها، هم خود و هم فيلمهايشان خانه نشين شده و غبار گرفته بودند، فرصت را غنيمت می شمرند، گرد هم می آيند و اجاق سينمای مستند را دوباره می افروزند.

يکباره همه چيز برای سينمای مستند دگرگون می شود. در اين دهه به گفته محمد تهامی نژاد، پژوهشگر سينمای مستند، بيش از تمام تاريخ سينمای ايران، در باره سينمای مستند، مقاله و کتاب منتشر می شود، همايش و سخنرانی برگزار می شود، و نهادهای دولتی و خصوصی به تهيه و ساخت مستند می پردازند.

۵۲ اثر با ارزش در مجموعه "کودکان سرزمين ايران" به تهيه کنندگی سينماگر فقيد، محمدرضا سرهنگی بين سالهای ۷۴ تا ۷۶ در شبکه دو سيما ساخته شد. در اين مجموعه بسياری از مستندسازان صاحب نام نسلهای اول و دوم مانند محمدرضا اصلانی، ناصر تقوايی، محمدرضا مقدسيان، ابراهيم مختاری، فرشاد فداييان، فرهاد مهرانفر، بهرام عظيم پور و بسياری ديگر سازنده قسمتهايی از اين مجموعه اند.

در سال ۷۴ محسن مخملباف با مستند جنجالی خود، سلام سينما به پيشواز صدسالگی سينما می رود.

کتابهای فراوانی درباره سينمای مستند در اين ترجمه و تأليف شده و بحثهای پرشور دامنه داری در مطبوعات چاپ می شود.

نمايی از فيلم 'تنهايی آدم' ساخته کامران شيردل - عکس از پايگاه خبری فيلم کوتاه

در اواخر اين دهه مستندسازان ايرانی از مرزهای کشور فراتر می روند و در افغانستان، سرزمينهای فلسطينی، بوسنی و هرزگوين، شمال و جنوب عراق و ... به ثبت وقايع می پردازند.

و در همين ايام دو تشکيلات غير دولتی ـ انجمن مستندسازان سينمای ايران و تهيه کنندگان سينمای مستند ايران ـ پا به عرصه حيات می گذارند.

و اين همه زمينه ساز شکل گيری مستندهای دهه ۸۰ می شود. مستند دهه ۸۰ را گرچه می توان ادامه راه مستندهای دهه قبل دانست، اما به واسطه رشد شگرف و فراگير تکنولوژی و سرايت روابط تازه معاصر به ايران، ساختار متفاوتی در مستندهای اين سالها شکل می گيرد؛ سينمايی که هنوز زبان و زيبايی شناسی ويژه اش به تکامل نرسيده است. فيلمسازان تازه رسيده همچون ساير هم نسلان خود در غرابت ميان روزگار گذشته و دنيای پيش رو گرفتار و شگفت زده اند. انگار هنوز اذن دخول به دنيای تازه را نيافته اند و در ارزيابی روابط نوين متوهم شده اند.

اگر مستندسازان پيشين در فيلمسازی به انفعال رسيده اند و به قول پيروز کلانتری، مستند ساز، "دچار نگاه نوستالژيک به دهه های ۴۰ و ۵۰ هستند"، فيلمسازان نسل سوم عمدتا جوانانی بی طاقت و نفی گرا هستند که يا گذشته خود را در نيافته اند و يا آن را عتيقه تلقی می کنند. هر چند که هنوز آثار قابل توجه اين گروه، رونويسی آشکار از آثار ماندگار دوران درخشان سپری شده است. و همين است که گاه ساختار آثار آن دوران مدرنتر از حاصل کار اين جوانان می نمايد.

توليدکنندگان آثار مستند در ايران

جشنواره سينمای مستند کيش تنها جشنواره ايران است که به طور اختصاصی به سينمای مستند می پردازد

تلويزيون که می تواند جايگاه ويژه ای در توليد مستند داشته باشد، همچنان مشغول ساخت مستندهايی از شخصيتها و بناهای مذهبی و تاريخی است. هر چند پيشرفت غيرقابل انکاری در اين چارچوب داشته است. مستندهای اجتماعی و تجربی قابل توجه در اين سالها عمدتا، خارج از تلويزيون شکل گرفته اند.

انجمن سينمای جوانان ايران، مرکز گسترش سينمای مستند و تجربی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، و حوزه هنری مهمترين نهادهای دولتی بوده اند که در سالهای اخير به تهيه آثار مستند پرداخته اند.

مستندهای صنعتی همچون گذشته به مدد سرمايه صاحبان صنعت و به سفارش ايشان شکل می گيرد. هرچند برخی سازمانهای ثروتمند دولتی همچون شرکت نفت و صنايع فولاد ديگر همچون گذشته به ساخت مستند نمی پردازند، در عوض نهادهايی همچون سازمان عمران کيش و موسسات تابعه آن در اين عرصه فعال شده اند.

سرمايه گذاری بخش خصوصی غير صنعتی در سينمای مستند همچنان بسيار کمياب است. تقريبا هيچکدام از تهيه کنندگان فيلمهای بلند داستانی سينمای ايران، در توليد آثار مستند نقشی ندارند. اما سهل الوصول بودن ابزار و آسانتر شدن توليد، موجب شده است که بسياری از مستندسازان خود سرمايه گذار و تهيه کننده اثر خود باشند. هر چند اين گونه آثار معمولا در چرخه ای غير حرفه ای، به ويژه در بخش توليد شکل می گيرد، اما گاه به ظهور آثار درخشانی منجر شده است که پيش از اين دست نيافتنی می نمود.

با توجه به پراکندگی آثار و عدم وجود سازمان مشخصی برای ثبت مستندهای ايران، نمی توان آمار دقيقی از توليد اين گونه در سينمای ايران ارائه کرد؛ اما با اتکا به برخی گزارشهای دولتی مجموع توليدات آثار کوتاه و مستند در سال ۸۳ بين ۱۱۰۰ تا ۱۴۰۰ اثر تخمين زده می شود. نيمی از اين تعداد آثار مستند هستند. گرچه همين نيز رقم شگرفی است، اما می توان اطمينان داشت که بسياری آثار توليدشده از شمارش بيرون مانده اند.

خريداران مستندهای ايرانی

نمايی از مستند زيارت ساخته بهمن کيارستمی

به جز مستندهای صنعتی که به سفارش صاحبان سرمايه و صنعت ساخته می شوند، به نظر نمی رسد که خريدار عمده ديگری به جز تلويزيون برای آثار مستند وجود داشته باشد. تلويزيون نيز، فقط مشتری و يا سفارش دهنده تعداد بسيار کمی از اين آثار است که در چارچوب آن بگنجد. در سالهای نزديک گذشته تلويزيون برنامه ثابتی برای نمايش فيلمهای کوتاه و مستند اختصاص داده بود، ولی اينک چندی است که آن برنامه نيز تعطيل شده و آن بازار کوچک نيز از مستندسازان گرفته شده است.

از جشنواره های متعدد فيلم در ايران، تنها جشنواره فجر است که چند سالی است بازاری در حاشيه آن داير می شود. اما تنها شرکتهای بزرگ فيلمسازی(و اغلب دولتی) به اين بازار راه پيدا می کنند و خيل عظيمی از مستندهای توليدشده جايی در آن نمی يابند. اغلب آثار کوتاهی نيز که به اين بازار راه می يابند بی خريدار می مانند و تنها برای تعداد انگشت شماری از آنها مشتری پيدا می شود. ديگر جشنواره ها نيز تنها محلی برای نمايش فيلمها به شمار می آيند و امکانی برای بازگشت سرمايه های توليدکنندگان آثار نيستند.

در بخش توزيع نيز هنوز سيستم و سازمان تعريف شده و شکل گرفته ای برای فيلم کوتاه و مستند بوجود نيامده است.

به نظر می رسد که نگاه بسياری از سازندگان مستند در ايران به خارج از مرزهای کشور و بازارها، جشنواره ها و شبکه های تلويزيونی باشد. اما بديهی است که در اين عرصه نيز تنها تعداد معدودی توفيق می يابند و بسياری آثار روی دست سازندگانشان می مانند.

از سويی ديگر، نگاه غالب در خارج از کشور به مستند و اساسا سينمای ايران، همچنان از دريچه قوم نگارانه است. پس فيلمسازان به ناچار اغلب برای به دست آوردن دل اين مشتريان، به علائق آنها می پردازند و دغدغه های خود را نفی می کنند. در نگاه بسياری از بينندگان سينمای ايران در جشنواره های جهانی، ايرانيان همچنان در چادر زندگی می کنند، خرافاتی هستند و به آيين های بدوی می پردازند. نذر باران می کنند و بيماران خود را با بخور و اوراد مداوا می کنند.

شايد مهم ترين حضور سينمای مستند ايران در خارج از کشور در سال ۱۳۸۳، مروری بر تاريخ سينمای مستند ايران در پاريس از ۲۰ تا ۲۴ اکتبر ۲۰۰۴ با نام "ايران، نگاه مقايسه ای" بود؛ که همچنان قوم نگاری محور آن به شمار می رفت؛ چنان که نمايش برخی از آثار اعتراض ايرانيان مقيم اروپا را نيز برانگيخت.