هوشمند هنرکار

هفته سينمای مستند - شش تا دوازده دی ماه 1383

اين همايش به کوشش انجمن مستندسازان سينمای ايران و با دبيرکلی محمدرضا اصلانی شکل گرفت. آقای اصلانی هفته سينمای مستند را پيش زمينه ای برای جشنواره بين المللی فيلم های مستند دانست که نخستين دوره آن، مهرماه آينده برگزار خواهد شد.

جدا از گردآوری مجموعه ای شايسته توجه در اين همايش، و نمايش و تحليل جسورانه برخی آثار پنهان داشته سينمای مستند ايران، از ويژگيهای بارز اين همايش انضباط و برنامه ريزی دقيق آن بود.

محمدرضا اصلانی مستندساز و دبير همايش می گويد: " تفاوت اين همايش با برنامه های مشابه قبلی، وجه تحليلی آن است. نخواسته ايم تا چشم انداز يا گزارشی از تاريخ سينمای مستند ايران ارائه دهيم، بلکه برآنيم تا با ديدگاه تحليلی مروری داشته باشيم بر دوره های مختلف مستندسازی در ايران. اين نوع نگاه و اين تقسيم بندی برای اولين بار است که صورت می گيرد."

هر روز در دو نوبت فيلم های مرتبط با برنامه آن روز به نمايش در می آمد، و عصرها بين ساعت 5 تا 8.5 جلسه بحث و بررسی با حضور کارشناسان صورت می گرفت. به هرروز دوره ای نسبت داده شده بود و دبير مخصوصی نيز برای آن دوره و آن روز در نظرگرفته شده بود.

آغاز همايش: "پيدايش و شکل گيری "

همايش در روز 6 دی ماه تحت عنوان "پيدايش و شکل گيری " آغاز شد. در اين روز به بررسی دوره آغازين سينمای مستند ايران از ابتدا تا پايان دهه ی سی پرداخته شد.

دبير اين روز و گرداننده جلسه بحث و بررسی محمد تهامی نژاد بود. در دو نوبت نمايش فيلم، اولين آثار سينمای مستند ايران، از فيلم های دوره قاجار ميرزا ابراهيم خان عکاسباشی، تا تپه های مارليک ( ابراهيم گلستان) و نوروزمان (فرخ غفاری) به نمايش درآمد.

در ميزگرد اين روز تهامی نژاد، روبرت صافاريان، علی دادرس و همايون امامی حضور داشتند.

روز دوم: مستندهای شاعرانه و تجربی

نمايی از فيلم خانه سياه است

شايد شاخص ترين فيلم اين نوع در سينمای مستند ايران فيلم خانه سياه است اثر فروغ فرخزاد، شاعر فقيد معاصر باشد.

بسياری از مهم ترين آثار سينمای مستند ايران مربوط به اين دوره است. در اين روز آثاری چون خانه سياه است (فروغ فرخزاد)، تخت جمشيد(فريدون رهنما)، شرح حال(خسرو سينايی)، پ مثل پليکان ( پروز کيمياوی)، ريتم ( منوچهر طياب)، لبئوس به نام تادئوس ( آربی آوانسيان) و اونشب که بارون اومد(کامران شيردل) به نمايش در آمد.

شرکت کنندگان در ميز گرد اين روزمحمدرضا اصلانی، دکتر مسعود شفيق، سعيد عقيقی، محمد سعيد محصصی، محمد تهامی نژاد و منوچهر انور بودند.

روز سوم: مستند به مثابه صنعت

نمايی از فيلم موج، مرجان و خارا

آثاری چون شقايق سوزان (هوشنگ شفتی)، گود مقدس (هژير داريوش)، معماری دوره صفويه (منوچهر طياب )، پيکان( کامران شيردل )، اربعين (ناصر تقوايی) و موج، مرجان و خارا( آلن پندری و ابراهيم گلستان) در اين روز به نمايش در آمد.

ميزگرد اين دوره نيز با حضور محمد سعيد محصصی، محمد رضا اصلانی، همايون امامی، تيردادسخايی و سهراب فرسيو برگزار شد.

روز چهارم: مستند اجتماعی

در چهارمين روز همايش، ۹ دی ماه، با بررسی سينمای مستند اولين سالهای پس از انقلاب ( ۵۷ تا ۶۳) به يکی از مهم ترين انواع سينمای مستند ايران پرداخته شد: " مستند اجتماعی". دبير اين روز همايون امامی بود.

آثاری چون کودک و استثمار(محمدرضا اصلانی)، کوره پزخانه (محمدرضا مقدسيان)، تمرکز (رخشان بنی اعتماد)، اجاره نشينی ( ابراهيم مختاری و کيوان کيانی)، زناشوئی و طلاق ( فريدون جوادی) و شب (کيومرث درم بخش) در اين روز به نمايش درآمدند.

تحليل و بررسی اين دوره نيز با حضور همايون امامی، محمد رضا اصلانی، ابراهيم مختاری، منوچهر مشيری، و محمد تهامی نژاد برگزار شد.

پنجمين روز: سينمای مستند جنگ و انقلاب

پنجمين روز، روز سينمای مستند جنگ و انقلاب بود که سالهای ۵۷ تا ۷۲ را در برمی گرفت. دبير اين روز پيروز کلانتری بود.

آثاری چون : برای آزادی ( حسين ترابی )، پل آزادی ( مهدی معدنی )، بخشی از روايت فتح (مرتضی آوينی)، و زندگی در ارتفاعات ( عزيزالله حميدنژاد) در اين روز به نمايش درآمد. جلسه بحث وبررسی اين روز در دوبخش " انقلاب" و" جنگ" با حضورپيروز کلانتری، کامران شيردل، احمد امير احسان، مصطفی دالايی، محمد رضا اصلانی و محمد تهامی نژاد برگزار شد.

روز ششم و هفتم به مرور تحليلی آثار متأخر سينمای مستند ايران پرداخته شد.

روز ششم: جهان نو و مستند ايران

عنوان روز ششم " جهان نو و مستند ايران" بود که به دوره ۷۵ تا ۸۳ می پرداخت. دبير اين روز شادمهر راستين بود.

نور (بهمن کيارستمی)، تهران: ساعت ۲۵(سيف الله صمديان)، دوزخ اما سرد (دلارام کارخيران)، يک مادرانه تلخ (جواد امامی )، قاتل يا مقتول (مهوش شيخ الاسلامی ) از جمله آثاری بود که دراين روز در دو نوبت به نمايش گذاشته شد.

ميز گرد اين روز باحضور شادمهر راستين، مسعود شفيق، پيروز کلانتری، دلارام کارخيران، مهناز افضلی و مهوش شيخ الاسلامی برگزار شد.

روز هفتم: تکنولوژی نو و مستند ايران

دبير آخرين روز،۱۲ دی ماه، روبرت صافاريان بود. بازهم از زاويه ای ديگر به مستندهای سال های ۷۵ تا ۸۳ با عنوان" تکنولوژی نو و مستند ايران" پرداخته شد.

خراسان (پژمان فخاريان)،عبور از نمی دانم (خسرو سينايی)، برگسل زاده ام (محمد تحسيری)، بناهای رويا ( محسن سخا)، هنر تخريب (مازيار بهاری) و برادرها (مانی پتگر) از جمله آثاری بودند که در اين روز به نمايش در آمدند.

ميهمانان ميزگرد رخشان بنی اعتماد، منوچهر مشيری، خسرو سينايی، جواد امامی، رضا بهرامی نژاد و احمد امير احسان بودند.

هفته سينمای مستند ايران، هفت روز مغتنمی بود که با نگاهی تحليلی مروری شد به بيش از يک قرن سينمای مستند ايران. اما شايد جای خالی برخی مستندهای اجتماعی متأخر ايران و فيلم سازانی چون کاوه گلستان در اين مجموعه محسوس بود.

اما آقای اصلانی در اين باره معتقد بود: "در دوره بندی سينمای مستند ايران، هنوز جايی برای اين بخش باز نشده و تجربيات قبلی هنوز به آثار جديد الصاق نشده است. ما نياز داريم اين دو نسل را به هم پيوند دهيم. هر جامعه ای به نيازهای خود پاسخ خواهد داد و نسل جديد نيز بايد استتيک (زيبايی شناسی) خاص خودرا به وجود آورد."

همايون امامی، مستندساز نيز اعتقاد داشت : " ما مدعی نيستيم که يک شمای عام را از سينمای مستند ايران ارائه داده ايم. اساساً به دليل بسياری محدوديت ها، ما قادر نبوديم تمام آثار ساخته شده را دراختيار داشته يا امکان نمايش آنها را داشته باشيم. ضمن اينکه اين آثار هنوز شکل کامل خود را نيافته اند، پس نمی توانند در قالب تعريف شده يک دوره، جايگاهی بيابند."

اما آيا همين توضيحات خود تأکيدی بر جای خالی گونه مستند گزارشی خلاق نيست؟

سينمای مستند ايران با ورود اولين دوربين فيلمبرداری توسط ميرزا ابراهيم خان عکاسباشی به دربار مظفرالدين شاه، مستند آغاز شد؛ اما همان جا نماند و درادامه طريق، به ويژه در دو دهه درخشان چهل و پنجاه شمسی، قادر به خلق چندين مستند ارزشمند شد، که اعتبار و جايگاه بين المللی ويژه ای برای سينمای ايران به ارمغان آورد.

بزرگانی در اين عرصه گام نهادند که خود قدر اين نوع را در سينمای ايران آشکار می کند: ابراهيم گلستان، فروغ فرخزاد، خسرو سينايی، محمدرضا اصلانی، کامران شيردل، منوچهر طبری، ناصرتقوايی، پرويز کيمياوی، هوشنگ شفتی، منوچهر طياب، کيانوش عياری، رخشان بنی اعتماد، محسن مخملباف، کاوه گلستان و...