ده اثر از فرامرز پایور که باید شنید

۱۸ آذرماه ۱۳۸۸ فرامرز پایور آهنگساز، نواپرداز، ردیف‌دان و پژوهشگر نامدار موسیقی سنتی ایران <link type="page"><caption> درگذشت.</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/12/091209_m_payvar_santoor" platform="highweb"/></link>

<link type="page"><caption> او در عمر ۷۷ ساله خود</caption><url href="http://www.bbc.co.uk/persian/arts/2011/12/111209_l41_music_payvar_obituary" platform="highweb"/></link> آثار متعددی را در آهنگسازی و بازنوازی آثار گذشتگان بر جای گذاشت. همچنانکه در نواپردازی‌های تازه و ساخت چهارمضراب‌ها و رنگ‌ها و پیش‌درآمدها و تصانیف معتدد نیز دستی چیره داشت و علاوه بر‌آن یکی از برجسته‌ترین تکنوازان سنتور تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.

از پایور صدها قطعه بازنوازی و کار خلاقه برجای مانده است که در مطلب زیر سعی شده ده اثر شاخص او را با اشاره‌هایی به دیگر آثار معرفی و تحلیل ‌کنیم.

گفت وگو با ویولون صبا

فرامرز پایور از شاگردان نخبه ابوالحسن صبا، موزیسین نامدار ایرانی بود و قطعه گفت وگو را سال ۱۳۳۵ با صبا اجرا کرد.

صبا نیزدر ابتدای این اجرا از تنظیم و ساخت این قطعه توسط شاگرد و دوستش سخن می‌گوید و سپس قطعه سه‌دقیقه‌ای گفت وگو در مایه شور در فضایی آرام شروع می‌شود.

پایور این قطعه را ۲۳ سال بعد با تغییراتی به همراه قطعه پرنیان وارد بازار موسیقی کرد. بعدها سعید فرج‌پوری که از جمله نوازندگان گروه پایور بود و پیمان آذرمینا (از شاگردان باسابقه پایور) این قطعه را در یک سی‌دی به نام گفت وگو منتشر کردند.

قطعه گفت وگو که پایور آن را در ۲۴ سالگی نواخت ضمن آنکه از غنای ملودیک بالایی برخوردار است از ظهور استعداد و نبوغی در عرصه موسیقی ایران خبر داد که بعدها میراث‌دار انتقال سنت چهره‌هایی چون صبا و مرتضی‌خان محجوبی و عبدالله خان دوامی به نسل‌های بعدی شد.

ضرب آهنگ با حسین تهرانی

در میان نوازندگانی که با پایور همکاری داشتند، حسین تهرانی و بعدها شاگردش محمد اسماعیلی جایگاهی ویژه داشتند.

تهرانی که دوستی فراوانی با صبا داشت بعد از آشنایی با پایور در عمده اجراها او را همراهی کرده است که بعدها برخی از اجراهای او و شاگردش اسماعیلی با فرامرز پایور در آلبوم نوای دل منتشرشد.

از جمله آثار معروفی که از این دو تن باقی مانده می توان به آلبوم ضرب آهنگ اشاره کرد که برای نخستین بار صدای لوکوموتیو را تمبک در آن اجرا شد و نیز قطعه زرد ملیجه توسط این دو نواخته شد.

در فضای مجازی نیز برنامه ای ۲۶ دقیقه ای قرار دارد از اجرای کنسرتی در دستگاه همایون با حضور جلیل شهناز، علی اصغر بهاری و حسین تهرانی که از جمله آثار شنیدنی و در اوج همکاری پایور با این سه تن است که بعدها دو تن از آنها به گروه اساتید پیوستند.

باعبدالوهاب شهیدی

همکاری میان عبدالوهاب شهیدی و فرامرز پایور از جمله طولانی‌ترین همکاری‌ها میان یک نوازنده با خواننده به شمار می‌رود.

پایور که در سال‌های اولیه ارکستر فرهنگ و هنر را با سازهای ملی سرپرستی می‌کرد، با شهیدی کنسرت‌های مختلفی برگزار کرد و نیز در رادیو و تلویزیون آثار خاطره‌انگیزی را با صدای شهیدی برجای گذاشت.

شهیدی در آخرین گفت وگویی که دو سال قبل در نشریه تجربه منتشر شده است، همکاری با پایور را از جمله درخشان‎ترین دوره‌های کاری خود به شمار آورده است.

کار این دو تا جایی پیش رفت که برخی از ترانه‌های خاطره‌انگیز ساخته شهیدی ، همانند "آن نگاه گرم تو" و یا "نمی‌دونی رنگ چشمات چه قشنگه" نیز با گروه زیر نظر پایور اجرا شد.

صدای پخته و پرورده شهیدی اگر چه در آوازها چندان نهیبی به شنونده نمی‌زند اما تصنیف‌های گرم و دلنشینی از همکاری این دو برجای مانده است که از جمله آنها می‌توان به تصنیف قدیمی "عشق تو" از حسام السلطنه مراد اشاره کرد.

از جمله آثار قابل اعتنای دیگری که شهیدی با ارکستر فرهنگ و هنر زیر نظر پایور اجرا کرد، می‌توان به اجرای سه‌گاه او اشاره کرد که با آوازی روی شعر مولوی از دیون شمس با مطلع"من عاشق جانبازم، از عشق نپرهیزم" اجرای چهارمضرابی با همراهی تمبک محمد اسماعیلی ونیز تصنیف "حیلت رها کن عاشقا" را اجرا کرده اند.

قسم از خاطره پروانه

فرامرز پایور کمتر با خوانندگان زن همکاری داشت اما در میان آنها همکاری او با خاطره پروانه بیش از بقیه خوانندگان بود و حتی در برخی از اجراهای خارج از ایران درسال‌های بعد از انقلاب با این خواننده اجرای مشترک داشت.

از جمله آنها اجرای آمریکای خاطره پروانه با گروه پایور است. برخی از این اجراها همانند ترانه قسم که به نظر می‌رسد برداشتی از تصانیف‌ نسبتا مردم‌پسندتر سال‌های دهه ۴۰ و پنجاه است.

این تصنیف گوشه‌ای از فعالیت‌های پایور در حوزه موسیقی مردم‌پسندتر را نشان می‌دهد. پایور البته با خانم پروانه تصانیف قدیمی دیگری را هم اجرا کرد.

گل‌های شماره ۱۲۰؛ نادر گلچین

در میان خوانندگانی که با فرامرز پایور همکاری داشته‌اند، صدای نادر گلچین از لطافت و ملاحت خاصی برخوردار است. او خواننده‌ای است با صدایی خاص و تکرار ناشدنی.

گل‌های شماره ۱۲۰ از جمله آثاری است که به خوانندگی گلچین و آهنگسازی پایور و همراهی رحمت‌الله بدیعی و محمد اسماعیلی شکل گرفت.

این اثر ۳۰ دقیقه‌ای که تصنیف آن را گروه سازهای ملی به سرپرستی پایور نواختند، در نغمه افشاری ساخته شد. ویژگی مهم این قطعه ساخت آهنگ روی اشعاری از رودکی سمرقندی است که کمتر آهنگسازی به سراغ آن رفته است و نفس این قضیه خود از تنوع و آشنایی عمیق پایور با شاعران کهن ایران خبر می‌دهد. تصنیف این برنامه روی مطلع زیر ساخته شد.

با آنکه دلم از غم هجرت خون است

شادی به غم توام ز غم افزون است

انتهای این آلبوم یکی از تصنیف‌های خاطره‌انگیز گلچین و پایور آمده است که با عنوان افسوس افسوس شهرتی بسزا دارد. با این مطلع:

چون کار دلم ز زلف او ماند گره

بر هر رگ جان صد آرزو ماند گره

امید به گریه بود افسوس افسوس

آن هم شب وصل در گلو ماند گره

می‌ نوش با عهدیه

اگرچه خاطره پروانه در میان خوانندگان زن بیشترین همکاری را با پایور داشته است، اما او به تناسب از همکاری برخی دیگر از خوانندگان زن بهره گرفته است که از جمله آنها عهدیه(بدیعی) است.

عهدیه در یکی از برنامه‌های گل‌های تازه روی شعری از گلچین گیلانی ترانه‌ای خوانده است که بیشتر به بهاریه‌ شبیه است.

پایور این ترانه را در مایه اصفهان نوشته است که با عنوان می‌نوش در میان شنوندگان شهرت یافته است. بعدها در دهه هفتاد در همین فضا تصنیفی توسط پایور ساخته شد با عنوان "اندیشه" که حمیدرضا نوربخش آن را با گروه پایور خواند و در قالب آلبوم "پرده عشاق" منتشر شد.

آهنگسازی مدرن با ارکستر سازهای ملی

بخشی از آثاری که به نام پایور منتشر شده است،‌ بازسازی آثار گذشتگان و یا معاصران او بوده است. او با شکل‌دهی به ارکستر سازهای ایرانی گروه‌نوازی سازهای ایرانی را وارد اجراهای موسیقی کرد.

از جمله آثاری که آوازه‌ای در خور یافت "قطعه‌ای در ماهور" نام دارد که ملودی‌ آن از احمد عبادی، نوازنده نامدار سه‌تاربود و پایور به همراه گروه خود آن را زمستان سال ۱۳۵۴ در تالار رودکی اجرا کرد.

این برنامه به بزرگداشت احمد عبادی اختصاص و عبادی نیز در آن اجرا به همراه گروه تکنوازی سه‌تار داشت. نوع تنظیم و واگذاری بخش‌های سه‌تار به نوازنده، به خصوص استفاده کمتر از سیم‌های واخوان و تکیه بر تک سیم‌ها از آشنایی پایور با کیفیت این ساز و ذات نوازندگی عبادی خبر می‌دهد.

این اجرا با بهره‌گیری از سازهای کششی چون کمانچه و قیچک‌باس و نیز نی توانست گوشه‌ای از ظرفیت‌های چند صدایی موسیقی ایرانی را به نمایش بگذارد و ثابت کند که می‌توان قطعات پیچیده‌تری را با سازهای ایرانی اجرا کرد.

قطعه پریچهر نیز از جمله قطعات به یادماندنی پایور در ماهور به شمار می رود که در بسیاری از برنامه‌های رادیو و تلویزیونی از آن استفاده شده است.

'راز دل' با شجریان

عمده آثاری که محمد رضا شجریان با فرامرز پایور اجرا کرد از کیفیت و قابلیت بالایی برخوردار است.در دوره همکاری این دو تن با یکدیگر صدای شجریان در اوج قرار داشت و کیفیت حنجره‌ او تحسین هر شنونده‌ای را برمی‌انگیخت.

به همین دلیل او آثاری را خواند که یا همانند تصنیف بهار دلکش (ساخته درویش‌خان) با تنظیم و بازسازی شنیدنی فرامرز پایور و گروه سازهای ملی همراه بود و یا همانند تصنیف ملکا ذکر تو گویم از آثار ساخته پایور روی شعری از سنایی توسط شجریان خوانده شد.

همکاری های شجریان و پایور در سال های اولیه انقلاب به تولید و انتشار آلبومی منجر شد که سریع در میان مردم ایران شنیده و خواستاران فراوانی یافت. آوازها و جواب آوازهای این آلبوم ها در زمره کارهای آوازی درخشان شجریان به حساب می آیند و با برخی از آوازهای او در همکاری هایش بامشکاتیان و لطفی پهلو می زند.

از میان سه آلبوم منتشر شده در سال های بعد از انقلاب (راز دل، خلوت گزیده و انتظار دل) آلبوم "راز دل" به دلیل استفاده از تصنیف معروف عارف بیشتر بر دل ها نشست.

تصنیف "از خون جوانان وطن لاله دمیده" عارف قزوینی با حوادث و رخدادهای خونین قبل و ابتدای انقلاب گره خورد و نوعی همذات پنداری را برای مخاطبان و شنوندگان آن سبب ساز شد.

ناظری و اجراهایی متفاوت

همکاری شجریان با پایور و گروهش چندان به درازا نکشید. با حضور گروه چاووش و نیز چندی بعد، نوازنده و آهنگسازی تازه نفس چون پرویز مشکاتیان با آثاری شنیدنی و تاثیرگذار، پایور به سراغ شهرام ناظری رفت.

پایور این بار به جای گروه پایور به صرافت تشکیل گروهی برآمد از نوازندگان بنام موسیقی سنتی. جلیل شهناز، علی اصغر بهاری، محمد موسوی و محمد اسماعیلی چهار نوازنده ای بودند که با پایور و خوانندگی شهرام ناظری فصلی تازه را در اجراهای صحنه ای و انتشار آلبوم رقم زدند.

این گروه ضمن اجرای کنسرت در ایران و نیز چند شهر اروپا و آمریکا سه آلبوم منتشر کردند که البته در اجرای آلبوم ها، پایور از اعضای قبلی گروه خود در استودیو بهره گرفت.

مهمترین ویژگی برخی از آوازهای این آلبوم ها طراحی ویژه ای است که پایور برای قطعه های آوازی به کار برد، کاری که پیش از او علینقی وزیری با خوانندگانی چون روح انگیز، عبدالعلی وزیری و بنان انجام داده بود. برای نمونه قطعه آوازی شهناز در آلبوم "لیلی و مجنون" به نحوی تنظیم شده است که حتی تحریرهای ناظری هم در قید و بند اجرای ارکستر قرار گرفت.

در مقابل ناظری در آلبوم کنسرت اساتید که در نغمه ابوعطاء خوانده شد، آزادی عمل بیشتری داشت و این آلبوم از جهاتی از جمله آثار ماندگار ناظری و پایور وگروه اساتید به حساب می آید.

چهارباغ با علی رستمیان

آلبوم چهارباغ نیز حاصل همکاری گروه اساتید است با خواننده ای نسبتا جوان به نام علی رستمیان که در میانه های دهه شصت که در هیچ یک از اجراها و آلبوم های بعدی خود نتوانست چنین توفیقی به دست آورد.

اجرا در نغمه ابوعطا است و از همان ابتدا هیمنه و شکوه و شفافیت اجرای گروه و برتری آن بر خواننده به رخ مخاطب کشیده می شود.

صدای کمانچه بهاری همانند سایر اجراها تاثیرگذار و شنیدنی است و نی محمد موسوی بعد از پایان دو ضربی آوازی روی غزل "در دل و جان خانه کردی عاقبت" از جمله بخش های شنیدنی این آلبوم به شمار می رود.

رستمیان در این اجرا با تحریرهایی جاندار، به خصوص در گوشه حجاز با همراهی تار شهناز، توانست به خوبی از عهده کار برآید.