هدف اسرائیل از حمله به شبکه غیرنظامی حزب‌الله چیست؟

زمانی که اسرائیل در ماه گذشته اعلام کرد قصد دارد یک موسسه خیریه اعتباردهی لبنانی مرتبط با حزب‌الله را هدف قرار دهد، موجی از جستجوی سراسیمه‌ای برای یافتن فهرست شعبه‌های این سازمان به راه افتاد.

مردم سراسر لبنان سعی داشتند بفهمند که آیا پیش از آغاز بمباران‌های اسرائیل، نیاز است از خانه‌هایشان که در مجاورت این شعبه‌ها قرار دارد، فرار کنند یا نه.

جمعيه القرض الحسن، مؤسسه‌ای خیریه که وام‌های کوچک بدون بهره ارائه می‌دهد، طی دهه گذشته و در بحبوحه تحریم‌های آمریکا و فروپاشی نظام بانکی لبنان، اهمیت بیشتری یافته بود.

حسن به همراه خانواده‌اش در بیروت و در فاصله دویست متری یکی از شعبه‌های این نهاد سکونت دارد.

او با اشاره به آویخای ادرعی، سخنگوی عرب زبان ارتش اسرائیل که دستورات تخلیه را در شبکه‌های اجتماعی اعلام می‌کند، می‌گوید: «ما این خبر را از آویخای شنیدیم.»

«سپس بمباران در ضاحیه، [حومه جنوبی بیروت]، آغاز شد. صدای انفجارها را می‌شنیدیم: 'بوم، بوم، بوم'. بچه‌ها با هر صدای انفجار از جا می‌پریدند.»

حسن که جایی برای رفتن نداشت، خانواده‌اش را به ساحل برد. آنها شب را بدون خواب و فشرده در خودروی‌شان سپری کردند.

نیروی هوایی اسرائیل در آن شب به حدود سی شعبه انجمن القرض الحسن حمله کرد، اما شعبه نزدیک خانه حسن آسیبی ندید و او صبح روز بعد به خانه بازگشت.

اسرائیل در راستای عملیات خود در لبنان، به برخی از سازمان‌های غیرنظامی مرتبط با حزب‌الله حمله کرده است.

علاوه بر انجمن القرض الحسن، اسرائیل به «جمعیت بهداشت اسلامی» که تحت حمایت مالی حزب‌الله است و خدمات اورژانس، بیمارستان‌ها و مراکز درمانی را در سراسر کشور اداره می‌کند، حمله کرده است. همچنین تیم‌های امداد و نجات آن را هدف قرار داده و ده‌ها امدادگر را به قتل رسانده است.

اسرائیل مدعی است که حزب‌الله «از جمعیت بهداشت اسلامی به‌عنوان پوششی برای فعالیت‌های تروریستی استفاده می‌کند» و افراد کشته شده نقش‌های نظامی داشته‌اند - ادعایی که توسط جمعیت بهداشت اسلامی رد شده است.

اسرائیل همچنین به ساختمان‌هایی که پناهگاه افراد آواره‌ شده در اثر بمباران‌ها و دستورات تخلیه بودند، حمله کرده است.

این حملات در لبنان شک و تردید گسترده‌ای را ایجاد کرده که اسرائیل جمعیت غیرنظامی حامی حزب‌الله را هدف قرار می‌دهد - که اینجا عموماً به عنوان «بیئه» حزب‌الله شناخته می‌شود، اصطلاحی که به معنای لغوی «محیط» است و به پایگاه اجتماعی این گروه اشاره دارد.

این جامعه شامل صدها هزار لبنانی است که از حزب‌الله حمایت می‌کنند، به آن رأی می‌دهند، در سازمان‌های غیرنظامی مرتبط با آن مشغول به کار هستند، یا از خویشاوندان رزمندگان و اعضای حزب‌الله محسوب می‌شوند.

ارتباط حزب‌الله با این پایگاه اجتماعی - که عمدتاً در مناطق شیعه‌نشین جنوب، دره شرقی بقاع و حومه‌های جنوبی بیروت متمرکز است - از دیرباز به عنوان منبع قدرت این گروه شناخته شده است.

اما همین ارتباط، این جامعه را در معرض حمله دشمنان حزب‌الله نیز قرار داده است.

اسرائیل مدعی است که انجمن القرض الحسن فعالیت‌های نظامی حزب‌الله را تأمین مالی می‌کند – حزب الله این ادعا را را رد کرده و می‌گوید نقش آن صرفاً ارائه وام‌های کوچک و بدون بهره به مردم عادی لبنان، مطابق با قوانین اسلامی مبنی بر ممنوعیت دریافت بهره، است.

پس از حملات به شعبه‌های انجمن القرض الحسن در ماه گذشته، وزیر دفاع وقت اسرائیل در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که اسرائیل «در حال از بین بردن توانایی این سازمان تروریستی برای پرتاب و خرید موشک است».

از منظر حقوق بین‌الملل بشردوستانه، کارشناسان معتقدند که انجمن القرض الحسن، فارغ از ادعاهای اسرائیل مبنی بر نقش آن در تأمین مالی حزب‌الله، یک هدف نظامی مشروع محسوب نمی‌شود.

بن ساول، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر و مبارزه با تروریسم، می‌گوید: «حقوق بین‌الملل بشردوستانه اجازه حمله به زیرساخت‌های اقتصادی یا مالی طرف مقابل را نمی‌دهد، حتی اگر این زیرساخت‌ها به طور غیرمستقیم از فعالیت‌های نظامی آن حمایت کنند.»

آقای ساول می‌گوید که این بمباران‌ها «مرز بین اهداف غیرنظامی و نظامی را از بین می‌برد» و «راه را برای «جنگ تمام عیار» علیه جمعیت غیرنظامی هموار می‌کند».

حال سؤال این است که اسرائیل با بمباران سازمان‌های غیرنظامی مرتبط با حزب‌الله به دنبال چه هدفی است؟

امل سعد، استاد علوم سیاسی و روابط بین‌الملل در دانشگاه کاردیف و از کارشناسان برجسته در زمینه حزب‌الله، بر این باور است که این حملات با هدف از هم پاشیدن آنچه به عنوان «جامعه مقاومت» حزب‌الله شناخته می‌شود، انجام می‌گیرد.

خانم سعد می‌گوید: «حزب‌الله احتمالاً پس از دولت، دومین کارفرمای بزرگ در لبنان است. نهادهای غیرنظامی آن بر زندگی صدها هزار لبنانی، به ویژه شیعیان، تأثیرگذار است. این حملات راهی برای تحت فشار قرار دادن بیشتر این جامعه است.»

این نخستین بار نیست که پایگاه اجتماعی حزب‌الله هدف حمله قرار می‌گیرد. در جریان آخرین جنگ بین اسرائیل و حزب‌الله در سال ۲۰۰۶، اسرائیل محله‌هایی در ضاحیه را با خاک یکسان کرد و دو سال بعد، راه‌برد نظامی برگرفته از آن تجربه را فاش کرد - که به دکترین ضاحیه معروف شد.

این دکترین نخستین بار در سال ۲۰۰۸ توسط ژنرال گادی آیزنکوت که در آن زمان فرمانده ستاد شمالی ارتش اسرائیل بود، مطرح شد. این دکترین - که بعدها به نام «دکترین ضاحیه» شناخته شد - خواستار اعمال «نیروی نامتناسب» علیه مناطق غیرنظامی بود که اسرائیل مدعی است از آنجا مورد حمله قرار می‌گیرد. هدف از این اقدام، تحت فشار قرار دادن مردم لبنان برای مقابله با حزب‌الله و کاهش حمایت از آن عنوان شده بود.

او در آن زمان گفت: «از دیدگاه ما، این مناطق پایگاه‌های نظامی هستند ... آسیب رساندن به این جمعیت تنها راه مهار [حسن] نصرالله است». حسن نصرالله در سپتامبر ۲۰۲۴ در حمله هوایی به ضاحیه کشته شد.

در حال حاضر، اسرائیل علاوه بر حمله به شبکه سازمان‌های غیرنظامی حزب‌الله، به مناطق مسکونی دور از محل درگیری، مانند وردانیه در شمال شرقی صیدا نیز حمله می‌کند.

ارتش اسرائیل در پاسخی به بی‌بی‌سی اعلام کرد که «صرفاً علیه سازمان تروریستی حزب‌الله عمل می‌کند، نه علیه مردم لبنان یا مراکز درمانی، و به همین دلیل اقدامات متعددی برای کاهش آسیب به غیرنظامیان انجام می‌دهد».

ارتش اسرائیل همچنین افزود: «عملیات‌های ما بر اساس جمع‌آوری گسترده اطلاعات و در انطباق کامل با قوانین بین‌المللی طراحی شده است.»

انجمن القرض الحسن تنها یکی از چندین سازمان مرتبط به حزب‌الله است که به صدها هزار لبنانی، به خصوص افرادی که پایگاه اصلی این جنبش را تشکیل می‌دهند، کمک‌های حیاتی ارائه می‌دهد.

تاریخچه این انجمن با فروپاشی مالی و اقتصادی لبنان گره خورده است.

این انجمن که در اوایل دهه هشتاد میلادی تأسیس شد، به خانواده‌ها و زوج‌های جوان وام می‌داد تا نیازهای شخصی مختلف خود را برآورده کنند. در سال‌های اخیر، این انجمن همچنین شروع به ارائه وام برای پروژه‌های کشاورزی و پنل‌های خورشیدی کرده بود.

ایالات متحده در سال ۲۰۰۷، انجمن القرض الحسن را تحریم کرد و ادعا کرد که حزب‌الله از این انجمن «به عنوان پوششی برای مدیریت فعالیت‌های مالی خود» استفاده می‌کند.

این انجمن در اوت ۲۰۱۹ بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. در آن زمان وزارت دارایی ایالات متحده بانک جمال تراست را تحریم کرد. یکی از دلایل این تحریم، ادعای «تسهیل آگاهانه فعالیت‌های بانکی نهادهای تحریم شده توسط آمریکا که آشکارا با حزب‌الله در ارتباط هستند»، از جمله انجمن القرض الحسن، بود. این بانک کمتر از سه هفته پس از این تحریم مجبور به تعطیلی شد.

اما ترکیب تحریم‌های آمریکا و فروپاشی نظام بانکی لبنان در اکتبر ۲۰۱۹ باعث رشد بی‌سابقه این انجمن شد. در پی تحریم افراد و نهادهایی که آمریکا مدعی ارتباطشان با حزب‌الله بود، بانک‌های لبنانی حساب‌های افرادی را که احتمال می‌دادند موجب دردسر با خزانه‌داری آمریکا شوند، مسدود کردند. بسیاری از این افراد سرمایه‌های خود را به انجمن القرض الحسن منتقل کردند.

پس از آن، تعداد بیشتری از مردم به دلیل از بین رفتن اعتماد به نظام بانکی - که در پی فروپاشی مالی و اقتصادی سال ۲۰۱۹ و امتناع بانک‌های لبنانی از پرداخت پس‌اندازهای مردم رخ داد - سرمایه‌های خود را به این انجمن سپردند.

در نهایت، انجمن القرض الحسن به پناهگاهی برای بسیاری از لبنانی‌هایی تبدیل شد که به دلیل تحریم‌های آمریکا از نظام مالی کنار گذاشته شده بودند، و همچنین برای افراد بیشتری که پس از فروپاشی اقتصادی جایی برای سپرده‌گذاری پس‌اندازهایشان نداشتند.

بسیاری از این افراد اکنون جزو حدود یک میلیون آواره‌ای هستند که در سراسر لبنان پراکنده شده‌اند و عمدتاً از مناطق جنوبی، دره بقاع و حومه‌های جنوبی بیروت هستند.

بسیاری از این آوارگان در پناهگاه‌های دولتی و ساختمان‌های خالی در شرایط نامناسبی زندگی می‌کنند. آنها ناتوان و درمانده شاهد نابودی بخش عمده‌ای از روستاها و شهرهایشان توسط ارتش اسرائیل هستند.

افرادی که خانه‌هایشان هنوز پابرجاست، با ترس و نگرانی منتظر موج بعدی بمباران‌ها هستند، در حالی که کسانی که در انجمن القرض الحسن سپرده‌گذاری کرده‌اند، اکنون نگرانند که پس‌اندازهایشان در بدترین زمانی که به آن نیاز دارند، از دست رفته باشند.

آوارگان حتی در مناطق دور از خطوط درگیری نیز هدف بمباران قرار گرفته‌اند - مانند روستای عیتو در شمال با اکثریتی مسیحی، که در حمله هوایی ماه گذشته ۲۳ نفر در آن کشته شدند. جوامع میزبان این آوارگان در سراسر کشور نیز به طور فزاینده‌ای نگران هستند؛ زیرا هیچ کس نمی‌داند اسرائیل چه زمانی و در کجا ممکن است حمله کند.

در این میان، در جنوب لبنان، حزب‌الله و ارتش اسرائیل از زمان حمله اسرائیل به این منطقه در اوایل اکتبر، به مدت یک ماه است که مستقیماً با یکدیگر درگیر هستند.

صرف نظر از نتیجه درگیری‌های در میدان، اسرائیل با حملات خود به نهادهای غیرنظامی مانند انجمن القرض الحسن، فشار گسترده‌ای بر کل جامعه لبنان وارد می‌کند.

برخی معتقدند که این حملات ممکن است بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر باشد که هدف آن از هم گسلاندن بافت اجتماعی لبنان و تبدیل این کشور به محیطی خصمانه برای حزب‌الله و «جامعه مقاومت» آن است.