چرا نزاع بر سر زمین به درگیری خشن فرقهای در پاکستان منجر شد؟
محمد زبیر خان، خبرنگار
بشیره یک روستای حومه پاراچنار، مرکز ناحیه کُرَّم، شبیه سایر مناطق تپهای معمولی دیگر استان خیبر پختونخوا در پاکستان است. اما چیزی که آن را از سایر نقاطه خیبر پختونخوا متمایز میکند وجود یک نزاع چندین دهساله قدیمی بر سر قطعهای زمین است که تا کنون باعث مرگ دهها نفر شده است.
این درگیری بر سر مالکیت یک زمین ۱۲.۵ جریبی بین دو قبیله است که در دو نقطه مختلف روستای بشیره زندگی میکردهاند. به گفته مسئولین، این درگیریِ جدید که شش روز پیش بر سر مالکیت این قطعه زمین آغاز شد، کل منطقه کُرَّم را درگیر کرده است. مسئولان تأیید کردهاند که طی شش روز گذشته در این درگیری بین قبایل رقیب حداقل ۴۳ نفر کشته و بیش از ۱۵۰ نفر مجروح شدهاند.
مسئولان محلی میگویند که شب یکشنبه هشت نفر دیگر هم در این درگیری کشته شدهاند. به گفته مسئولان، ۳۵ نفر از جانباختگان متعلق به قبایل شیعهاند و هشت نفر متعلق به قبایل سنی. جنازهها را هر دو قبیله در روز یکشنبه در بشیره معاوضه کردهاند که در طی آن قبایل سنی ۱۱ جنازه را به قبیله شیعه دادهاند و شیعیان سه جنازه را به قبیله سنی تحویل دادند.
دکتر میرحسن جان، ناظر ارشد پزشکی بیمارستان منطقهای کُرَّم به بیبیسی گفته است که از زمان آغاز درگیریها در روز ۲۴ ژوئیه، ۳۲ جنازه و بیش از ۲۰۰ نفر مجروح فقط به همین بیمارستان منطقهای کُرَّم آورده شدهاند که ۳۲ نفر از مجروحان جراحت شدید داشته و هنوز تحت مداوا قرار دارند.
به گفته مسئولان، پس از شش روز درگیری، حالا طرفین بر سر آتش بس در روستای بشیره توافق کردهاند و اکنون مأموران پلیس، نهاد نظارت مرزی و پرسنل ارتش به این روستا اعزام شدهاند اما گزارشهایی از تیراندازیهای پراکنده در مناطق نزدیک آمده است و مسئولان تلاش دارند تا در کلِ منطقه کُرَّم آتشبس برقرار شود.
به گفته افراد محلی در تمام شب یکشنبه بین قبایل سنی و شیعه ساکن کُرَّم بالا در نزدیک مرز پاکستان و افغانستان درگیری ادامه داشته است.
درگیری بر سر چیست؟
علت درگیری مالکیت یک قطعه زمین است. باید به یاد داشت که در ژوئیه سال گذشته، درگیری بر سر همین قطعه زمین باعث مرگ شش نفر در این منطقه شده بود.
به گفته ملک محمد علی جان، از اعضای کمیته صلح، این درگیری چندین ساله بر سر هزار کانال (۱۲.۵ جریب) زمین بین قبایل گلاب ملی خیل و مدگی کلای است. گلاب ملی خیل قبیلهای شیعه است و قبیله مدگی گلای سنی.
او میگوید که طی دههها «بارها درگیریهای مسلحانهای بر سر مالکیت این زمین رخ داده است و در نهایت جرگههایی برگزار شدند اما موضوع همچنان لاینحل باقی مانده است.»
خود ملک محمود علی عضو جرگهای است که سال گذشته بر سر این موضوع برگزار شد. او میگوید که در سال ۲۰۲۳، پس از یک درگیری خونین توافقی بین طرفین حاصل شد که طی آن تصمیم گرفته شده که کمیسیون ملکی (نهادی که برای حل و فصل اختلافات ملکی معین شده است) تصمیمی رسمی بر سر قطعه زمین محل نزاع بگیرد که برای هر دو طرف الزامآور باشد و طرفین به تصمیم کمیسیون ملکی تن بدهند.
او میگوید که بعداً کمیسیون ملکی تصمیم گرفت که قطعه زمین محل نزاع در واقع متعلق به قبیله گلاب ملی خیل است و پس از این تصمیم توافق مکتوب دیگری انجام شد تا موضوع را حل و فصل کنند که تا یک سال قبیله گلاب ملی خیل از این قطعه زمین استفاده مستقیم نکند و در عوض آن به مدت یک سال طرف سومی از زمین بهرهبرداری کند و در ازای این زمین به گلاب ملی خیل اجاره بدهد.
بعد از یک سال، قبیله گلاب ملی خیل مختار است که هر طور خواست درباره زمین تصمیم بگیرد.
ملک محمود جان میگوید: «در منطقه ما رایج است که وقتی نزاعی بین دو طرف باشد که نیاز به حل و فصل داشته باشد، چیز محل نزاع مستقیماً به صاحب اصلی داده نشود بلکه به طرف سومی داده شود و در نتیجه طرف سوم حق را به مالک ذیحق بدهد. این روشی برای حل درگیری است.»
به گفته ملک محمود، طرف سوم یک سال از زمین استفاده کرد و آن را به قبیله گلاب ملی خیل داد ولی وقتی گلاب ملی خیال سعی کرد اختیار زمین را به دست بگیرد درگیری دوباره بروز کرد: «ابتدا درگیری بین دو طرف آغاز شد ولی ماجرا بالا گرفت و تبدیل به تنشی داخل جامعه شد و از حد قبیله فراتر رفت و به داخل مناطق کُرَّم هم کشیده شد.»
او همچنین میگوید که این فقط نزاعی بر سر یک قطعه زمین نیست بلکه پنج شش درگیری بزرگتر نیز وجود دارد که هر وقت پیش میآیند تبدیل به درگیریهای همگانی و فراتر از قبایل و خانوادهها میشوند. به نقل از بیانیه اداره امور داخلی و قبیلهای خیبر پختونخواه، «هشت درگیری مختلف ملکی در منطقه کُرَّم در جریاناند که بیشتر آنها به دوره پیش از استقلال (سال ۱۹۴۷) برمیگردند».
درگیری بین دو قبیله چطور تبدیل به درگیری همگانی میشود؟
افراد قبیله گلاب ملی خیل و مدگی کلای یکدیگر را متهم به تحریک به خشونت و درگیری میکنند.
ملک نصیر از قبیله مدگی میگوید که «گلاب ملی خیل به روستای دیگری در بشیره حمله کرده بود و ماجرا بالا گرفت و بعد از آن قبایل سنی خشمگین شدند». نعمان ملک هم از گلاب ملی خیل میگوید که «اهالی مدگی تعمداً این ماجرا را تبدیل به دعوایی فرقهای کردهاند».
یک مددکار اجتماعی ساکن در پاراچنار، به شرط ناشناس ماندن، میگوید «دعوا ابتدا بین دو قبیله آغاز شد ولی روز بعد به کل منطقه پاراچنار کشیده شد.»
او میگوید که روستاهایی که جمعیتشان در امتداد مرز پاکستان و داخل افغانستان پراکندهاند نیز در این دعوا درگیر شدهاند. او مدعی است که طی این مدت قبایل سنی افغانستان به مردمشان در داخل پاکستان کمک کردهاند.
میان خیل، یکی از ساکنان حومه پاراچنار، به بیبیسی گفت: «طی درگیری از سلاحهای خودکار استفاده شده است. انگار جنگ دو قبیله نبود و جنگ دو کشور بود که در آن راکتانداز، موشک و سلاحهای سنگین استفاده میشد.»
با مسئولان در منطقه کُرَّم تماس گرفته شد ولی در قبال این ادعاها پاسخی ارایه نشد. مهندس حمید حسن، یکی از اعضای شورای ملی ائتلاف دولتی منطقه، میگوید که «منطقه کُرَّم منطقهای حساس در مرز افغانستان است و وقتی که دولت پاکستان مسایل ساکنان این منطقه را حل نمیکند، توطئهگران فرصت توطئه پیدا میکنند.»
«حوادث اخیر نیز پیش روی ما هستند. این نزاعی ملکی بود ولی متأسفانه تبدیل به جنگی فرقهای شد که بعد از آن مردم دو فرقه در کل منطقه با هم درگیر شدند و همزمان از سوی افغانستان هم دخالتهایی میشد چون این قبایل جمعیت زیادی در آن سوی مرز یعنی در افغانستان نیز دارند.»
حمید حسن میگوید که هیچ توجیهی برای درگیری اخیر وجود نداشت: «جرگه همه چیز را مشخص کرده بود ولی این اتفاق نیفتاد و ماجرا به جنگ ختم شد.»
به گفته او، برای اینکه یک نزاع بر سر زمین تبدیل به طایفهگرایی شود فقط چند دقیقه وقت لازم است. وقتی درگیری شروع میشود، اشرار فعال میشوند. در مساجد مختلف منطقه اعلامیههایی پخش میشوند. شایعات تعمداً پخش میشوند و از مردم به اسم فرقه و هویت دینیشان درخواست کمک میشود.
او میگوید اگر دولت و مسئولان پیشتر این نزاع ملکی را حل کرده بودند این ماجرا هرگز اتفاق نمیافتاد.
راه حل این درگیری چیست؟
عطاء الله، رییس کمیته صلح، میگوید که ناتوانی دولت در اجرای تصمیمهای جرگهها مشکل اصلی است.
به گفته او، «توافقهایی انجام میشود ولی این توافقها اجرایی نمیشوند هر چند مسئولیت اجرای آنها با دولت است. به توافقها عمل کنید و حق را به حقدار بدهید. ولی وقتی این امر اتفاق نمیافتد، توطئه رخ میدهد و مشکل به وجود میآید.»
به گفته عطاء الله، «هیچ کس درس نگرفته است. ضرورت این بود که دولت توافق را اجرا کند. تصمیمهای جرگه بزرگ که سال گذشته برگزار شد باید اجرا میشدند ولی این اتفاق نیفتاد.»
او میگوید که حل نکردن درگیریها، مبنای نزاع شیعه و سنی میشود: «در درگیری اخیر، مردم عادی محلی متوجه شدند که درگیری ملکی حالا شکل یک درگیری طایفهای و فرقهای را به خود گرفته است در نتیجه چطور میشود که دولت و مسئولان از آن باخبر نباشند؟»
به گفته ملک محمود علی جان، عضو کمیته صلح، نه تنها یک درگیری ملکی بین شیعیان و سنیها در کُرَّم وجود دارد بلکه حداقل پنج اختلاف ملکی مهم دیگری نیز هست که در گذشته بر سر آنها درگیریهای بزرگی رخ داده است.
به گفته یکی از اعضای کمیته صلح، اگر همه منازعات حل نشوند، مثل نزاع گلاب ملیخیل و مدگی، این درگیریها ممکن است یک جایی منجر به جنگی بزرگ شوند.
باید توجه داشت که قبایل ساکن در منطقه کُرَّم بر اساس مناطق و فرقهها تقسیم شدهاند. در منطقه تریمنگال کُرَّم بالا، اکثر مردم سنی هستند ولی مردم ساکن پیوار شیعهاند. همچنین قبیله ساکن غوز گرهی سنیاند و قبیله ساکن کنج علیزی شیعهاند.
