پنج بحران در پانزده سال؛ بازار ارز و سکه در انتظار مذاکرات ایران و آمریکا

در آغاز سال جاری، در پی نوسانات شدید ارزی در ایران ، نرخ دلار آمریکا در بازار آزاد برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ هزار تومان عبور کرد و همزمان سکه طلا نیز به ۱۰۳ میلیون تومان افزایش یافت.

با اعلام تمایل دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به مذاکره با ایران، نرخ ارز کاهش یافت و در اردیبهشت به حدود ۸۳ هزار تومان رسید.

اما در پی تحولات ۲۴ ساعت اخیر و سفت و سخت‌تر شدن موضع مقام‌های ایرانی و آمریکایی در مورد مذاکرات غیر مستقیم هسته‌ای، نرخ برابری دلار در ایران با افزایش ناگهانی روبرو شد.

ارز هم مانند پول در اقتصاد سه ویژگی دارد: وسیله معامله، واحد شمارش و ذخیره ارزش.

ارز در تجارت خارجی وسیله معامله است و بازرگانان برای واردات کالا از ارز استفاده می‌کنند و به صورت طبیعی تا زمانی که تورم در داخل خیلی زیاد نشده از ارز به عنوان واحد شمارش استفاده نمی‌شود.

اما با افزایش سریع تورم، قیمت هر چیزی با دلار سنجیده می‌شود، این همان اتفاقی است که اکنون در اقتصاد ایران افتاده است. حالا ممکن است در کالاها و مواد مصرفی کمتر از دلار استفاده شود اما در اکثر بازارها به خصوص مواد اولیه و کالاهای وارداتی از دلار به جای ریال استفاده می‌شود.

یکی دیگر از مصارف و کاربردهای ارز این است که وقتی سرمایه به هر دلیلی خواست از کشور بیرون برود، باید به صورت ارز خارج شود. این همان چیزی است که به آن خروج سرمایه گفته می‌شود. در کمتر جای جهان مثل ایران شهروندان پس‌انداز خود را به صورت ارز خارجی نگهداری می‌کنند. یعنی ارز خارجی در ایران مثل دارایی عمل می‌کند که در عرف به آن سفته بازی می‌گویند.

ایرانیان چون در مقابل طوفان تورم هر روز پول خود را کم ارزش‌تر می‌بینند، ناچار شده‌اند برای حفظ ارزش دارایی خود در کنار طلا، مسکن و خودرو، ارز خارجی به خصوص دلار ذخیره کنند. خرید ارز از سوی شهروندان و پس‌انداز آن نیز به نوعی خروج سرمایه است.

چرا قیمت ارز افزایش می‌یابد؟

سئوال این است که چه چیزی باعث افزایش قیمت ارز می‌شود یا بر نرخ آن تاثیرگذار است؟ نرخ ارز بر اساس نرخ برابری قدرت خرید تعیین می‌شود. یعنی میزان تورم داخلی از تورم کشورهای طرف معامله کم می‌شود. مثلا اگر امسال تورم در ایران ۴۰ درصد و تورم جهانی یا تورم کشور طرف معامله ۵ درصد است، امسال باید ۳۵ درصد به قیمت ارز اضافه شود.

میانگین تورم سالانه ایران تا سال‌ها حدود ۲۰ درصد بود ولی در چند سال اخیر به بیش از ۴۰ درصد رسیده است. نرخ سود بانکی هم حدود ۲۰ درصد است و مردم می‌دانند که اگر پولشان را در بانک بگذارند، سالانه حدود ۲۰ درصد زیان می‌کنند.

به همین دلیل اگر بانک مرکزی ایران تلاشی برای جذاب‌تر کردن سپرده‌گذاری انجام ندهد، سپرده‌گذاران تشویق می‌شوند برای حفظ دارایی‌شان مقابل تورم بالا، در بازار ارز و طلا و کالاهای بادوام مثل خودرو و مسکن سرمایه گذاری کنند و این یعنی افزایش بیشتر بهای طلا وارز در بازار ایران.

پس تورم یکی از عوامل اصلی افزایش نرخ ارز است و ایران در چهار دهه گذشته همواره یکی از بالاترین نرخ‌های تورم را در جهان داشته است. اما رشد شتابان نرخ ارز در ایران تنها مربوط به نرخ تورم نیست، چون نرخ تورم بسیار کمتر از نرخ ارز رشد داشته است و دلیل عمده افزایش نرخ ارز به عوامل دیگری نظیر رشد بالای نقدینگی و محدود شدن درآمدهای ارزی و تحریم‌ها هم مرتبط بوده است.

در واکنش به این نوسانات، مقامات اقتصادی ایران بار دیگر تمرکز خود را بر نقش رسانه‌ها و وب‌سایت‌های خارجی در تعیین نرخ ارز قرار داده‌اند و اعلام کرده‌اند که نرخ‌های بازار آزاد را به رسمیت نمی‌شناسند. این موضع‌گیری، مشابه رویکرد سال‌های گذشته، انتقاد برخی کارشناسان را برانگیخته که خواستار شفاف‌سازی در سیاست‌گذاری ارزی شده‌اند.

در مقابل، برخی تحلیل‌گران اقتصادی معتقدند افزایش نرخ ارز ممکن است با اهدافی همچون جبران کسری بودجه دولت از طریق سود حاصل از فروش ارز در بازار آزاد مرتبط باشد. با این حال، سرعت و شدت افزایش قیمت‌ها، برای بسیاری نشانه‌ای از تداوم بی‌ثباتی اقتصادی در کشور تلقی شده است.

پنج بحران ارزی در پانزده سال

آخرین بحران ارزی ایران دو ماه پیش بود. آمار نشان می‌دهد که قیمت دلار آمریکا و سکه طلا در نیمه دوم پارسال به‌خصوص بعد از پیروزی ترامپ در انتخابات آمریکا و مخالفت علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، با هر گونه مذاکره با این کشور روندی صعودی گرفته بود: چون این احتمال تقویت شده بود که ممکن است اختلافات دو کشور به رویارویی نظامی منجر شود.

نرخ برابری دلار با ریال در فاصله یک سال، یعنی از فروردین پارسال از حدود ۶۰ هزار تومان به ۱۰۵ هزار تومان و هر سکه طلا در بازار از حدود ۳۸ میلیون تومان به ۱۰۳ میلیون تومان در فروردین امسال رسید.

این پنجمین شوک بزرگ ارزی ایران در پانزده سال اخیر بود. طی چهار دهه گذشته قیمت ارز و طلا در ایران همواره افزایش یافته است و هرگز به قیمت‌های پیشین بازنگشته است؛ هرچند مثلا گاهی ده پله بالا رفته و بعد از آن دو سه پله پائین آمده است. بحران‌های ارزی پانزده سال اخیر تنها با بحران ارزی سال ۱۳۷۳ در دولت اکبر هاشمی رفسنجانی قابل قیاس است.

تا پیش از دهه نود خورشیدی، حکومت ایران دائم تکرار می‌کرد که ایران بعد از انقلاب ۱۳۵۷ همواره تحت تحریم بوده و مشکل جدی در اقتصاد پیش نیامده و باز هم پیش نخواهد آمد اما شواهد نشان می‌دهد که چنین نبوده است.

اقتصاد ایران بعد از جنگ هشت ساله با عراق، آسیب جدی دیده بود و دولت اکبر هاشمی رفسنجانی سعی کرد تا بخشی از خرابی‌های جنگ را بازسازی کند. دولت او برنامه‌ای اقتصادی را به اجرا گذاشت که به بحران ارزی سال ۱۳۷۳ منجر شد. بعد از آن با عقب‌نشینی از برنامه اصلاح اقتصادی، بازار ارز ایران، کمابیش روند باثباتی داشت، چنانکه در دولت محمد خاتمی قیمت دلار از یک ثبات نسبی برخوردار بود.

در دوره ریاست جمهوری محمود احمدی‌نـژاد با افزایش قیمت نفت، درآمدهای ارزی ایران جهشی بزرگ داشت و این افزایش درآمدهای ارزی، مانع از تکانه‌های شدید ارزی در اقتصاد ایران شد تا آنکه اولین بحران ارزی در پائیز ۱۳۹۰ اتفاق افتاد و قیمت ارز بالا رفت. این افزایش قیمت وقتی اتفاق افتاد که باراک اوباما، رئیس جمهور وقت آمریکا، فرمان تحریم نفتی و بانکی ایران را امضا کرد.

با آن که رئیس جمهور آمریکا گفته بود، این تحریم‌ها از اوایل تابستان ۱۳۹۱ آغاز می‌شود و مرحله به مرحله از میزان صادرات نفت ایران کم خواهد شد اما از همان موقع رشد قیمت ارز شروع شد. هم‌زمان، تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه اقتصاد ایران نیز گسترش یافت و قیمت دلار از ۱۱۰۰ تومان در سال ۱۳۹۰ به ۳۸۰۰ تومان در سال ۱۳۹۱ رسید. در همین زمان سکه طلا از حدود ۵۰۰ هزار تومان تومان تا بیش از یک و نیم میلیون تومان بالا رفت.

برجام و ثبات نسبی بازار

بعد از آن به‌خصوص پس از ریاست جمهوری حسن روحانی، خوش‌بینی برای حل ماجرای هسته‌ای افزایش یافت و تا سال ۱۳۹۶ اقتصاد ایران بدون مداخله بانک مرکزی یک دوره نسبتا با ثبات را در نرخ ارز تجربه کرد.

در این دوره قیمت ارز و سکه به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش یافت و حتی مدتی سکه کمتر از یک میلیون تومان معامله می‌شد. در اواخر سال ۱۳۹۶ یک سکه طلا حدود یک و نیم میلیون تومان در بازار معامله می‌شد که با قیمت سکه طلا در سال ۱۳۹۱ و اوج بحران ارزی برابر بود.

دلیل آن هم این بود که انتظار می‌رفت گفتگوهای ایران با کشورهای پنج به علاوه یک، (آمریکا، بریتانیا، آلمان، فرانسه، روسیه و چین) به نتیجه برسد و ایران بتواند با افزایش صادرات نفت، بحران اقتصادی را از سر بگذراند. در این دوره صادرات نفت ایران به دلیل اجرای تحریم‌های گسترده آمریکا و اتحادیه اروپا کاهش یافته بود ولی پیش از توافق در پاییز ۱۳۹۴ به علت فضای روانی حاکم بر کشور، بازار ارز آرام گرفته بود و قیمت‌ها تقریبا ثابت بود.

خوش‌بینی ناشی از احتمال توافق مانع از افزایش قیمت ارز در بازار شد و علاوه بر این نیز کسانی که پیش‌تر به دلیل نگرانی از افزایش قیمت ارز، دلار خریداری کرده بودند، به دلیل احتمال کاهش نرخ ارز، دلارهای خریداری شده را وارد بازار کردند. متقاضیان احتمالی نیز خرید را به تاخیر انداختند، چون خیال می‌کردند با افزایش عرضه ارز بعد از توافق اتمی، قیمت‌ها کاهش خواهد یافت.

نکته مهم دیگر این بود که در این دوره تورم کاهش یافت و با یک رقمی شدن تورم در دو سال پیاپی، این تصور را در مردم ایجاد کرد که بهتر است به جای خرید ارز برای حفظ ارزش دارایی خود، پولشان را در بانک بگذارند که نرخ بهره بیشتر و مطمئن‌تری به صاحبان سپرده‌ها می‌داد.

خروج آمریکا از برجام و بحرانی شدن بازار ارز

ثبات نسبی بازار طلا و ارز مدت کوتاهی بیشتر دوام نیاورد و اوایل سال ۱۳۹۷ در حالی که قیمت دلار حدود ۴۶۰۰ تومان بود دوباره بحران دیگری در بازار ارز رخ داد و در فاصله چند ماه در مهر ۱۳۹۷ هر دلار آمریکا به مرز ۱۵ هزار تومان رسید.

هر سکه طلا نیز در اوایل سال ۱۳۹۷ حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار تومان قیمت داشت که در مهر همان سال به چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تومان رسید. این بحران با پیروزی دونالد ترامپ هم‌زمان شد که پیش‌تر در دوره تبلیغات انتخابات ریاست جمهوری، توافق هسته‌ای با ایران را «وحشتناک» خوانده و تهدید کرده بود که اگر این توافق اصلاح نشود از برجام خارج می‌شود. سرانجام نیز ترامپ در هجدهم اردیبهشت به صورت رسمی از برجام خارج شد و به دنبال آن آمریکا دور تازه‌ای از تحریم‌های اقتصادی را علیه ایران به اجرا گذاشت.

این اقدام آمریکا چنان شوکی به بازار ایران وارد کرد که از آن به عنوان «بزرگترین بحران ارزی ایران تا آن زمان» یاد می‌شود. البته بازار ارز و طلای ایران از زمان پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری متلاطم بود و روز به روز افزایش می‌یافت اما بازار ارز بعد از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای در اردیبهشت ۱۳۹۷ و افزایش تحریم‌ها دوباره بحرانی شد.

در این دوره برعکس بحران قبلی، «انتظارات تورمی»،‌ شدیدتر از دوره قبل عمل کرد. بسیاری از مردم با تجربه تحریم‌های قبلی، برای حفظ دارایی‌های خود به بازار هجوم آوردند و دلار تا مرز ۱۵ هزار تومان بالا رفت و قیمت سکه طلا نیز از چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تومان گذشت.

بعد از آن قیمت دلار در بازار کمی کاهش پیدا کرد تا میانه سال ۱۳۹۸ که قیمت دلار دوباره روند صعودی پیدا کرد و سال ۱۳۹۹ به ۳۰ هزار تومان رسید و قیمت هر سکه طلا نیز در دوره‌ای بالاتر از ۶ میلیون تومان رفت. این سومین بحران ارزی در دهه ۹۰ خورشیدی بود که با قطعنامه شورای حکام علیه ایران به اوج رسید.

در این سال به دلیل تحریم‌ها و کاهش قیمت نفت، وضع درآمدهای ارزی ایران بسیار بد بود به طوری که کل درآمد سال ۱۳۹۹ تنها حدود ۲۱ میلیارد دلار بود. در این سال همه‌گیری کرونا، شوک ارزی و سقوط بازار بورس با هم اتفاق افتاد که ضربه سختی به اقتصاد ایران وارد کرد.

در اوج همه‌گیری کرونا و مرگ و میر گسترده با وجود روند افزایشی قیمت طلا و ارز کمی از بحران کاسته شد اما زمان زیادی نگذشت که بازار ارز و سکه دوباره داغ شد.

چهارمین بحران ارزی شهریور ۱۴۰۱ بعد از اعتراضات گسترده مردم در جنبش «زن، زندگی، آزادی»، شروع شد و هر دلار آمریکا از ۳۰ هزار تومان به ۶۰ هزار تومان در هفته اول اسفند همان سال رسید. قیمت سکه نیز از حدود ۱۳ میلیون تومان در اوایل سال ۱۴۰۱ به بیش از ۳۰ میلیون تومان در پایان سال افزایش یافت.

آخرین بحران ارزی نیز از اواخر پارسال شروع شد و در فروردین گذشته به اوج خود رسید. از شروع سال جدید دلار و سکه طلا به قیمت‌هایی معامله شدند که باورش برای همه ایرانیان دشوار بود و کمتر کسی باور می‌کرد که هر دلار آمریکا به قیمت یکصد و سه هزار تومان و سکه طلا نیز به قیمت ۱۰۵ میلیون تومان در بازار عرضه شود.

روند رشد قیمت‌ها از زمستان قبل شروع شده بود اما در اولین روزهای سال ۱۴۰۴ به اوج خود رسید. قیمت سکه در فاصله سه ماه تقریبا دوبرابر شد. هر دلار آمریکا نیز در این فاصله از حدود ۸۰ هزار تومان به ۱۰۳ هزار تومان رسید.

کمی بعد با شروع مذاکرات ایران و آمریکا، قیمت سکه و ارز در بازار روند کاهشی به خود گرفت و در روزهای پایانی اردیبهشت هر سکه طلا حدود ۷۳ میلیون و هر دلار آمریکا حدود ۸۳ هزار تومان در بازار معامله می‌شود و تغییرات کمی در روند قیمت‌ها به چشم می‌خورد.

این پنج بحران ارزی در فاصله سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ ضربه‌های ماندگار و مخربی به اقتصاد وارد کرده است که یکی از این آثار کاهش سرمایه‌گذاری است. اکنون چند سالی است اقتصاد ایران با رشد منفی سرمایه‌گذاری رو به روست و نتیجه این روند، کاهش رشد اقتصادی در سال‌های آینده است.

پنج بحران ارزی در پانزده سال گذشته به مردم ثابت کرده که اگر ایران با آمریکا به تفاهم نرسند و تحریم‌ها ادامه یابد، عرضه ارز کم می‌شود و با افزایش تقاضای طلا و ارز برای حفظ ارزش دارایی‌ها، روند افزایش قیمت دوباره شروع می‌شود.

در شرایط فعلی، بازار امیدوار است که مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه برسد و برای همین هم آرامشی در بازار طلا و ارز حاکم شده اما همچنان همه نگاه‌ها به روند مذاکرات دو طرف است.

اقتصاد ایران سال‌هاست که در شرایط ناپایدار سیاسی و اقتصادی، نبود اعتماد عمومی و عدم اطمینان ‌به دولت، در تله تحریم هم گیر افتاده است برای همین توصیه اکثر کارشناسان این است که ایران هر طور شده اول باید از تله تحریم‌های خارجی خارج شود و در چنین وضعیتی سهم وزیر خارجه در تغییر وضعیت اقتصادی از نقش وزیر اقتصاد و رئیس کل بانک مرکزی بیشتر است.

برای همین همه نگاه‌ها به روند مذاکرات ایران و آمریکا دوخته شده است بلکه دو طرف با هم تفاهم کنند و اقتصاد ایران نفسی بکشد. هر چند تفاهم به تنهایی چاره کار اقتصاد بحران زده ایران نیست ولی می‌تواند در اولین و مهم‌ترین گام مانع از شوک خارجی به اقتصاد شود و گره‌های تامین و انتقال ارز را باز کند.