چرا امارات متحده عربی خشم سومالی را برانگیخته است؟

سومالی طی هفته‌های گذشته، پس از آنکه اسرائیل منطقه جداشده سومالی‌لند را به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخت، کارزار دیپلماتیک گسترده‌ای را برای جلب حمایت بین‌المللی به راه انداخته است.

دولت سومالی با رایزنی‌های دیپلماتیک و تماس‌های تلفنی در سطح بالا، حمایت کشورهای کلیدی در سراسر آفریقا و خاورمیانه را جلب کرده و آنها را برای مخالفت با این اقدام بسیج کرده است. اما در این میان، یک رابطه به شدت تیره شده است: همکاری و شراکت دیرینه سومالی با امارات متحده عربی.

سال‌هاست امارات متحده عربی، این کشور نفت‌خیز خلیج فارس، یکی از بازیگران اثرگذار در امنیت، اقتصاد و سیاست سومالی به شمار می‌رود؛ کشوری که بیش از ۳ هزار کیلومتر خط ساحلی در امتداد خلیج عدن و اقیانوس هند دارد؛ منطقه‌ای دریایی و راهبردی که با دزدی دریایی و قاچاق سلاح روبه‌رو بوده و به بی‌ثباتی در آفریقا و خاورمیانه دامن زده است.

امارات متحده عربی روابطی چندلایه هم با دولت فدرال سومالی و هم با مناطق مختلف این کشور ایجاد کرده و در اداره عملیات بندری در بوساسو در پانتلند و کیسمایو در جوبالند، و نیز بربره در سومالی‌لند نقش داشته است.

اما دولت فدرال سومالی اعلام کرده همه توافق‌های مربوط به مدیریت بنادر و همکاری‌های امنیتی با امارات متحده عربی را لغو کرده و این کشور را به تضعیف حاکمیت سومالی متهم کرده است.

حسن شیخ محمود، رئیس‌جمهور سومالی، پس از نشست فوق‌العاده کابینه در یک سخنرانی تلویزیونی گفت: «ما رابطه خوبی با امارات داشتیم، اما متاسفانه آنها با ما به عنوان یک کشور مستقل و دارای حاکمیت تعامل نکردند. پس از ارزیابی دقیق، ناچار شدیم این تصمیم را اتخاذ کنیم.»

امارات متحده عربی هنوز به اظهارات او واکنشی نشان نداده است.

عمر محمود، پژوهشگر ارشد اندیشکده گروه بین‌المللی بحران، به بی‌بی‌سی گفته است به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل زمینه‌ساز این تصمیم بوده است.

آقای محمود می‌گوید: «سومالی این اقدام را تعرض به تمامیت ارضی خود می‌داند و معتقد است امارات متحده عربی در پشت پرده از تحقق این تصمیم حمایت کرده است.»

اواخر دسامبر، اسرائیل به نخستین کشور جهان تبدیل شد که استقلال سومالی‌لند را به رسمیت شناخت؛ اقدامی که به برگزاری جشن‌های گسترده‌ای در هرجیسا، پایتخت این منطقه انجامید، زیرا اسرائیل همان رسمیتی را به سومالی‌لند داد که این منطقه از زمان اعلام جدایی از سومالی بیش از ۳۰ سال پیش و تشکیل دولت مستقل، و نیز برخورداری از گذرنامه و واحد پول جداگانه، در پی آن بود.

در مقابل، سومالی‌لند اعلام کرد به توافق‌نامه‌های ابراهیم در سال ۲۰۲۰ می‌پیوندد؛ توافق‌هایی که تاکنون امارات متحده عربی، بحرین و مراکش را به برقراری روابط کامل دیپلماتیک با اسرائیل رسانده و در زمانی که دولت بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، به دلیل جنگ غزه با موجی از واکنش‌های منفی روبه‌رو بوده است، به آن کمک کرده است.

آقای محمود می‌گوید: «این منطقه بیش از پیش با بلوک‌های ژئوپلیتیک متفاوت تعریف می‌شود؛ امارات متحده عربی و اسرائیل در یک سو و عربستان سعودی، ترکیه و دیگران در سوی دیگر.»

پایگاه خبری میدل ایست آی گزارش داد که تبعات این بحران دیپلماتیک، امارات متحده عربی را به خروج نیروهای امنیتی و تجهیزات سنگین نظامی از پایگاه هوایی بوساسو واداشت.

به گفته آقای محمود، روابط سومالی و امارات متحده عربی از سال ۲۰۲۴ به تدریج رو به تیرگی رفت. در آن زمان اتیوپی، متحد مهم این کشور در شاخ آفریقا، اعلام کرد آماده است در ازای ایجاد یک پایگاه دریایی در امتداد سواحل این دولت جداشده، استقلال سومالی‌لند را به رسمیت بشناسد.

آقای محمود می‌گوید: «پس از تفاهم‌نامه سال ۲۰۲۴ اتیوپی با سومالی‌لند برای مبادله دسترسی به دریا در برابر به رسمیت شناختن، بدگمانی سومالی نسبت به امارات متحده عربی افزایش یافت، زیرا سومالی این کشور را حامی احتمالی توافقی می‌دانست که شدیدا با آن مخالف بود.»

آقای محمود می‌افزاید: «اما اتیوپی فقط وعده به رسمیت شناختن داده بود. اسرائیل این اقدام را عملی کرد و همین موضوع، اهمیت و حساسیت ماجرا را افزایش داده است.»

این تحلیلگر اشاره می‌کند که سومالی همچنین امارات متحده عربی را متهم کرده است که از خاک این کشور برای کمک به خروج عیدروس زبیدی، رهبر جدایی‌طلب یمن، استفاده کرده و این موضوع احتمالا «تیر خلاص» را به روابط رو به گسست دو طرف زده است.

علی عمر، وزیر مشاور امور خارجه سومالی، به الجزیره گفت: «سومالی استفاده از حریم هوایی و فرودگاه‌هایش برای قاچاق یک فرد فراری را تایید نمی‌کند.»

هفته گذشته، ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی در یمن نیز اتهامی مشابه مطرح کرد و گفت آقای عیدروس زبیدی، رئیس شورای انتقالی جنوب یمن، ابتدا با کشتی وارد بربره شده و سپس با یک هواپیمای باری، از مسیر موگادیشو و تحت «نظارت» افسران اماراتی به ابوظبی منتقل شده است. امارات متحده عربی اما حمایت از جدایی‌طلبان در یمن را انکار می‌کند.

این نخستین بار نیست که روابط دیپلماتیک میان سومالی و امارات متحده عربی تیره می‌شود. سومالی در سال ۲۰۱۸ و در دوره ریاست‌جمهوری محمد عبدالله فرماجو، امارات متحده عربی را به دخالت در امور داخلی سومالی متهم کرد و روابط خود را با این کشور قطع کرد.

در آن مقطع، رئیس‌جمهور کنونی از چهره‌های مخالف بود و به شدت از نقش امارات متحده عربی در سومالی دفاع می‌کرد، اما اکنون موضعی کاملا متفاوت گرفته و می‌کوشد از اختلاف‌های امارات متحده عربی و عربستان سعودی بر سر جنگ یمن به سود خود بهره‌برداری کند.

سمیرا گاید، تحلیلگر اندیشکده بالقیس اینسایت، به بی‌بی‌سی گفت: «تحولات منطقه‌ای، از جمله به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی اسرائیل و تغییر معادلات در یمن با نقش‌آفرینی عربستان سعودی و شورای انتقالی جنوب، فشار لازم را ایجاد کرد تا دولت به شکل قاطعانه اقدام کند.»

اما آقای محمود می‌گوید دولت فدرال سومالی توان لازم برای اجرای تصمیم خود درباره لغو قراردادهای بندری با امارات متحده عربی را ندارد، زیرا بر دولت جداشده سومالی‌لند تسلط و کنترلی ندارد.

دولت فدرال سومالی همچنین کنترل چندانی بر بنادر پانتلند و جوبالند، دو منطقه نیمه‌خودمختار در داخل سومالی، ندارد.

آقای محمود می‌گوید: «دولت سومالی در این مناطق حضور میدانی محدودی دارد و بر سر تقسیم قدرت در چارچوب نظام فدرالی سومالی، درگیر رقابت سیاسی با این دولت‌های محلی است.»

شرکت لجستیکی دی‌پی ورلد، مستقر در دبی، ظاهرا از تصمیم اعلام‌شده دولت فدرال سومالی متاثر نشده و اعلام کرده است عملیاتش در بندر بربره در سومالی‌لند ادامه خواهد یافت.

این شرکت در بیانیه‌ای به رویترز گفت: «دی‌پی ورلد همچنان بر اداره ایمن و کارآمد بندر و فراهم کردن تسهیل تجارت و منافع اقتصادی برای سومالی‌لند و منطقه گسترده‌تر شاخ آفریقا متمرکز است» و افزود پرسش‌ها درباره «تصمیم‌های سیاسی، گفت‌وگوهای بین‌دولتی یا مواضع دیپلماتیک باید با مقام‌های مربوطه مطرح شود».

این موضع‌گیری غیرمنتظره نبود، زیرا سومالی‌لند اعلام کرده است همه توافق‌هایش با امارات متحده عربی همچنان «قانونی و لازم‌الاجرا» باقی می‌ماند.

جوبالند اعلام کرد تصمیم دولت فدرال را «بی‌اعتبار و بلااثر» می‌داند و پانتلند هم آن را «مغایر با اصول حکمرانی قانون اساسی» خواند و محکوم کرد.

اما به گفته آقای محمود سومالی همچنان اهرم‌هایی برای اعمال فشار بر امارات متحده عربی و متحدانش در اختیار دارد.

آقای محمود می‌گوید: «موگادیشو کنترل حریم هوایی کشور را در دست دارد و می‌تواند در کنار فشارهای دیپلماتیک، از این اهرم برای اعمال فشار بر امارات متحده عربی و دولت‌های محلی استفاده کند.»

او می‌افزاید: «سومالی همچنین احتمالا شرکایی مانند ترکیه و عربستان سعودی را برای حمایت از موضع خود همراه خواهد کرد.»

آقای محمود معتقد است روابط سومالی و امارات متحده عربی در آینده نزدیک بهبود نخواهد یافت، زیرا «اعتماد از میان رفته است».

او می‌گوید: «ترمیم این وضعیت به دیپلماسی گسترده و اقدام‌های عملی مشخص نیاز دارد.»