مرگ در حاشیه شهر؛ روایت تصویری از خشونت بی‌سابقه در ریو دو ژانیرو

حدود ساعت ۶ صبح روز ۲۸ اکتبر، برونو ایتان، عکاس برزیلی، از خواب بیدار شد و دید تلفنش پر از پیام است. در گروه‌های واتس‌اپی ساکنان فاولای (محله‌های فقیرنشین) ریو دو ژانیرو، جایی که او بزرگ شده بود، مردم هشدار می‌دادند که تیراندازی گسترده‌ای آغاز شده است.

در آن زمان، ایتان نمی‌دانست که مرگبارترین عملیات پلیسی در تاریخ کشور در جریان است.

بر اساس گزارش دفتر مدافع عمومی که خدمات حقوقی رایگان به فقرا ارائه می‌دهد، دست‌کم ۱۲۱ نفر در این یورش کشته و ۱۱۳ نفر بازداشت شدند.

حدود دو هزار و ۵۰۰ مامور پلیس برای مقابله با باند فرمان سرخ، یکی از قدرتمندترین گروه‌های جنایتکار برزیل، در فاولای آلمائو و پنیا در شمال ریو مستقر شدند.

«مجازات مرگ»

دولت ایالتی این عملیات بزرگ را «بزرگ‌ترین عملیات نیروهای امنیتی ریو دو ژانیرو» توصیف کرد.

این بخشی از تلاش مداوم ایالت ریو برای مهار گسترش قلمرو باند فرمان سرخ بود و کلودیو کاسترو، فرماندار ایالت، آن را «موفقیت‌آمیز» و «ضربه‌ای بزرگ به جرم و جنایت» توصیف کرد.

دفتر حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرد از این عملیات پلیسی «وحشت‌زده» شده است. احساسی که برونو ایتان نیز با آن موافق است.

ایتان می‌گوید: «در برزیل مجازات اعدام وجود ندارد. هر مجرمی، صرف‌نظر از کاری که کرده، باید بازداشت و محاکمه شود. اما این یک اعدام بود. پلیس تصمیم گرفت چه کسی زنده بماند و چه کسی بمیرد.»

ایتان عکاسی را از سال ۲۰۰۸ آغاز کرده و از ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۷ به عنوان عکاس رسمی دولت ریو فعالیت داشته است. او پروژه «نگاه پیچیده» را بنیان گذاشته که کلاس‌های رایگان عکاسی برای جوانان فاو‌لا برگزار می‌کند. آثار او بر نمایش واقعیت و زندگی روزمره در فاو‌لاها متمرکز است.

او می‌گوید: «تمرکز من همیشه بر جنبه‌های مثبت فاو‌لاها بوده، بر تنوع و فرهنگی که در آنجا وجود دارد. اما متاسفانه می‌دانیم که واقعیت فاو‌لا فقط همین نیست.»

اجساد در میدان

ایتان حدود ساعت ۱۰ صبح به محل رسید و با خودروهای سوخته، سوراخ‌های گلوله و ساکنانی وحشت‌زده مواجه شد.

او می‌گوید: «تیراندازی را دیدم، خودروهای سوخته را دیدم. شروع به ثبت آن کردم. ساکنان هم گزارش‌های زیادی از خشونت پلیس می‌دادند.»

ایتان می‌گوید در بیمارستان گتولیو وارگاس «اجساد زیادی، از جمله اجساد ماموران پلیس» دیده می‌شد.

به گفته این عکاس، پلیس مانع ورود خبرنگاران به پنیا شد.

او می‌گوید: «پلیس شلیک هوایی می‌کرد و اجازه نمی‌داد ما وارد شویم. آن‌ها صفی تشکیل داده بودند و می‌گفتند: رسانه‌ها دیگر جلو نیایند.»

اما چون ایتان در آن محله بزرگ شده بود، توانست وارد منطقه شود و تا سحرگاه آن‌جا ماند و عکس گرفت.

یک روز بعد، ساکنان اجساد کشته‌شدگان را به میدانی در پنیا بردند و آن‌ها را در یک صف طولانی کنار هم گذاشتند تا نشان دهند که این یورش چقدر مرگبار بوده است.

به گزارش رسانه‌های برزیلی، برآوردها از دست‌کم ۵۰ تا بیش از ۷۰ جسد متفاوت بود.

گفته می‌شود بسیاری از اجساد از دامنه تپه‌ای نزدیک به محل درگیری پیدا شده‌اند. جایی که پلیس می‌گوید بیشتر درگیری‌ها در آن‌جا رخ داده است.

ایتان می‌گوید: «خانواده‌ها خودشان برای بازیابی اجساد رفتند. با موتور و ماشین به آن‌جا رفتند، ملحفه بردند تا اجساد را بپوشانند و به این میدان بیاورند.»

او ادامه می‌دهد: «اول حدود ۲۰ جسد رسید. و بعد تمام نشد. شد ۲۵، ۳۰، ۳۵، ۴۰، ۴۵... این‌ها جان انسان‌ها هستند، فارغ از کاری که کرده‌اند.»

کلودیو کاسترو، فرماندار ایالت ریو از سوی خبرنگاران بابت اظهارات قبلی‌اش مورد سئوال قرار گرفت؛ او گفته بود همه کشته‌شدگان «جنایتکار» بوده‌اند و تنها قربانیان عملیات، ماموران پلیس بودند.

او در پاسخ گفت: «راستش را بخواهید، درگیری در منطقه مسکونی نبود، همه‌اش در جنگل بود. پس من باور ندارم کسی در یک روز درگیری صرفا برای قدم زدن در جنگل باشد. برای همین است که می‌توانیم به‌راحتی آن‌ها را طبقه‌بندی کنیم.»

«بوی مرگ»

پلیس جنایی ایالت ریو دو ژانیرو اعلام کرده که درباره انتقال اجساد توسط ساکنان از زاغه‌ها تحقیقاتی را آغاز خواهد کرد تا مشخص شود آیا «تخلف در روند رسیدگی» رخ داده یا نه. به گفته فیلیپه کوری، رئیس پلیس، این احتمال وجود دارد که اجساد دست‌کاری شده باشند.

کوری گفت: «ما تصاویر تمام اجساد را داریم که با لباس استتاری، جلیقه ضد گلوله و سلاح‌های جنگی دیده می‌شوند. اما بعد، چند جسد فقط با لباس زیر یا شلوارک، پابرهنه، و بدون هیچ چیز دیگری پیدا شدند. یعنی معجزه‌ای رخ داد.»

ایتان همچنین به تعداد زیاد اجساد با آثار زخم چاقو اشاره می‌کند.

او می‌گوید: «جسدی بود که سر نداشت، بدن‌هایی کاملا مثله‌شده [...] بی‌چهره، نیمی از صورتشان نبود، بدون بازو، بدون پا..»

او ادامه می‌دهد: «آن‌چه خیلی توجهم را جلب کرد، تعداد زیاد اجساد با زخم‌های چاقو بود. عکس‌های زیادی هست که می‌توان دید آثار ضربه تیغه‌ای رویشان است.»

او به یاد می‌آورد که «بوی مرگ» در فضا باقی مانده بود. می‌گوید: «اینجا دیگر جسدی نیست، اما بو هنوز باقی مانده، حتی به‌طور روانی.»

او ادامه می‌دهد: «از شدت خشونت شوکه شده بودم. درد خانواده‌ها، مادرهایی که غش می‌کردند، زن‌های بارداری که گریه می‌کردند، پدرهایی که خشمگین بودند... من می‌توانستم یکی از آن‌ها باشم. اگر عکاسی را دنبال نکرده بودم، شاید یکی از آن‌ها بودم.»

تحقیقات پزشکی قانونی ادامه دارد

ایتان می‌گوید سیاست امنیتی در فاو‌لاها همچنان مبتنی بر خشونت است.

او می‌گوید: «متاسفانه، این سیاست همیشه از طریق لوله تفنگ است. هرگز از طریق اقدام اجتماعی، آموزش، مسکن، بهداشت یا فرهنگ نیست. چیزهایی که فاو‌لا برای نجات مردمش به آن نیاز دارد.»

ایتان که عملیات‌ دیگری مانند یورش به ژاکارزینیو در مه ۲۰۲۱ را نیز مستند کرده بود که تا آن زمان مرگبارترین عملیات در شهر محسوب می‌شد و ۲۸ کشته برجای گذاشت، می‌گوید: «هیچ‌چیز با آن‌چه در ۲۸ اکتبر دیدم قابل مقایسه نیست.»

در روز ۲۹ اکتبر، دادستانی فدرال برزیل از موسسه پزشکی قانونی ریو خواست تا ظرف ۴۸ ساعت تمام اطلاعات پزشکی قانونی مربوط به قربانیان یورش اخیر را ارائه دهد.

این نهاد همچنین خواستار مدارکی شد که نشان دهد ایالت ریو به الزامات دیوان عالی برای محدود کردن عملیات مرگبار پلیسی پایبند بوده است. این الزامات شامل استفاده ماموران از دوربین‌های نصب شده به بدن، ارائه توجیه رسمی برای یورش و حضور آمبولانس در مناطق درگیر می‌شود.

دادستانی از مقامات ایالتی خواسته است نشان دهد که این الزامات رعایت شده‌اند.

دیوان عالی همچنین از دولت ایالتی ریو خواسته جزئیات عملیات و پیامدهای آن را ارائه دهد.

برونو ایتان با ناامیدی به آن‌چه رخ داده نگاه می‌کند. او می‌گوید اگر جامعه‌ای چنین رویدادی را پیروزی بداند، «همه بازنده‌اند.»

او می‌گوید: «به شما تضمین می‌دهم که وقتی کسی در تجارت مواد مخدر می‌میرد، دو یا سه نفر دیگر جای او را می‌گیرند.»