میدان نفتی و گازی آرش؛ زخم کهنه دشواری‌های ایران در بهره بردن از میادین مشترک

اختلاف بر سر میدان‌های نفتی و گازی آرش میان ایران، عربستان و کویت، مناقشه جدیدی نیست. برای مدتی طولانی، تنش شدیدی که در خلیج فارس بین تهران و ریاض وجود داشت موجب شده بود که حل این اختلاف دور از دسترس به نظر برسد.

اما در ماه‌های اخیر و با تسریع روند عادی‌سازی روابط ایران و عربستان این امید شکل گرفت که دو کشور در کنار حل مشکلات مختلف، راه‌حلی نیز برای بهره‌برداری از این میدان انرژی در خلیج فارس پیدا کنند. با این حال، تحولات روزهای اخیر نشان داد که مساله پیچیده‌تر از آن است به آسانی بتوان به حل مساله امید بست.

در کنار اظهارنظرهای مناقشه برانگیز دو طرف ایران و عربستان درباره میدان آرش، تاریخچه اختلاف نظر بر سر این میدان با کویت نیز یادآور این موضوع مهم است که این پروژه هنوز با چالش‌ها و عواملی همچون مرزهای دریایی و ادعاهای مالکیت روبرو است.

میدان نفتی و گازی آرش، یکی از میادین استراتژیک توسعه نیافته ایران است که با ناحیه بی طرف بین کویت و عربستان مشترک است. ادعا می شود که تقریباً ۴۰ درصد ساختمان نفتی و گازی میدان آرش در آب‌های ایران واقع شده است.

اختلاف بر سر چیست؟

در سال‌های گذشته، شرکت ملی نفت ایران یک چاه اکتشافی به نام آرش حفر کرد تا میزان ذخایر این میدان مشترک را مشخص کند و این چاه در نزدیکی خط مرزی مورد قبول ایران قرار داشت.

اما در طول ۱۲ سال اخیر، کویت با استفاده از نتایج لرزه‌نگاری انجام شده توسط شرکت شل، خط مرز جدیدی تعیین کرده است که بر اساس آن کل ساختمان میدان آرش در بخش عربی قرار می‌گیرد، اما این خط مرز تاکنون توسط ایران پذیرفته نشده است.

برای طرح توسعه میدان آرش توسط ایران در سال‌های ۸۹ و۹۰، برنامه جامع توسعه تدوین شد و چهار پایه (جکت) سکو نیز ساخته شد. اما با واکنش کویت و تصمیم شورای امنیت ملی، طرح توسعه میدان آرش معلق شد.

سفر امیر کویت به تهران در سال ۹۳ منجر به توقف سومین طرح توسعه میدان آرش شد و جکت ساخته شده تغییر کاربری داده شد و به محل دیگری منتقل شد.

مشکل اصلی در تعیین مرز دریایی بین طرفین است. ابتدا فرض بر این بود که میدان آرش فقط میان ایران و کویت مشترک است، اما با لرزه نگاری سه بعدی، گستره میدان به سمت عربستان هم گسترش یافت.

این امر منجر به افزایش اختلافات و ادعاهای کویت درباره مالکیت بخشی از میدان شد. تاکنون مذاکرات بر اساس کنوانسیون تعیین حقوق دریایی کشورها به سال ۱۹۸۲ و اصلاحیه‌ها و متمم‌ها منتج به توافق نشده است.

خبرگزاری فرانسه اوایل هفته گذشته به نقل از سعد البراک، معاون نخست وزیر و وزیر نفت کویت ادعا کرد که حق انحصاری بهره‌برداری از میدان گازی آرش یا آن طور که اعراب می‌گویند «الدوره» به این کشور و عربستان تعلق دارد و از ایران خواسته است که در این باره مذاکره کند.

در تاریخ بیستم آذر ماه سال گذشته، شرکت آرامکوی عربستان و شرکت نفت کویت توافق کرده‌اند که به صورت مشترک این میدان گازی را توسعه دهند. ایران اعتراض کرده و این توافق را غیرقانونی توصیف کرده است.

اظهارات مقامات کویتی در حالی در مورد میدان آرش منتشر شد که اخیرا محسن خجسته مهر از عدم وجود میدان تعیین تکلیف نشده گازی مشترک بین ایران و عربستان سعودی خبر داده بود. وی افزود که برای همه میدان‌های مشترک بین ایران و عربستان برنامه و مصوبه‌های لازم برای افزایش تولید و نگهداشت توان توليد دریافت شده است.

روز دوشنبه ۱۲ تیر یک منبع مسئول در وزارت خارجه کویت اعلام کرد این کشور از ایران خواسته‌ است تا مذاکراتی درباره ترسیم مرزهای دریایی با عربستان و کویت را آغاز کند. او بار دیگر این ادعا را که این میدان گازی در مناطق دریایی کویت قرار دارد، تکرار کرد.

قبل از این، عربستان سعودی و کویت ایران را به مذاکره دعوت کرده‌ بودند تا حد شرقی این منطقه فراساحلی مشترک را مشخص کنند و بر ادعای خود برای توسعه این میدان گازی تأکید کرده‌اند.

همچنین، وزیر انرژی عربستان سعودی اعلام کرده است که آنها به توسعه این میدان ادامه می‌دهند و ایران را به مذاکره دعوت کرده‌اند تا این ادعا را بررسی کنند. عربستان سعودی و کویت تمایل دارند در هر مذاکره‌ای با یکدیگر همکاری کنند، زیرا منافع مشترکی در این منابع دارند.

میادین مشترک و ناکامی‌های بیشتر

در فروردین سال گذشته محسن خجسته مهر مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، در پاسخ به سوالی درباره برنامه ریزی عربستان برای برداشت از میدان مشترک آرش، گفت: «توسعه میدان‌های مشترک نفتی و گازی در اولویت شرکت ملی نفت ایران قرار دارد.»

وی افزود که در حال حاضر مطالعات اولیه و لرزه نگاری میدان مشترک آرش انجام شده و برنامه توسعه آن در شرکت ملی نفت ایران تصویب شده است و به زودی اجرا خواهد شد.

نکته ای که در مورد میدان آرش خواسته یا ناخواسته مورد غفلت واقع می شود این است که سهم دقیق ایران، عربستان و کویت در میدان آرش مشخص نیست و به نظر می‌رسد عدد ۴۰ درصد به عنوان سهم ایرانی بسیار خوش‌بینانه باشد. حجم کل گاز طبیعی درجا در میدان آرش در حدود ۲۱ تریلیون فوت مکعب (یک تریلیون فوت مکعب برابر با ۳۵.۳۲ تریلیارد متر مکعب است) تخمین زده شده است.

ایران و عربستان سعودی چهار میدان مشترک نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد ا (فارس ۱) و فرزاد ب (فارس ۲) دارند.

بعضی از کارشناسان انرژی در ایران باور دارند که با بهبود روابط ایران با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، امکان برقراری گفت‌وگو در زمینه انرژی و سرمایه‌گذاری در میادین مشترک ایجاد شده است.

هر گونه توافقی در مورد میادین مشترک به نفع کشورهای منطقه است، چرا که سرمایه‌گذاری در برخی از میادین مشترک به دلیل اختلافات درباره مالکیت به تعویق افتاده است. بنابراین، توافق بین عربستان و ایران به عنوان یک راه حل برای سرمایه‌گذاری در میادین نفت و گاز مشترک و حل اختلافات مالکیت میان آنها می‌تواند موثر باشد.

در شرایط معمولی ایران شاید می توانست با جذب منابع مالی لازم و تکنولوژی پیشرفته بهره برداری از میادین مشترک با عربستان سعودی را شروع کند. اما با توجه به تداوم تحریم ایران و عدم وجود اراده جدی در دولت ابراهیم رئیسی برای افزایش ظرفیت تولید در میادین مشترک، احتمال افزایش برداشت عربستان سعودی و کویت از میدان آرش، احتمال دور از انتظاری نیست.

مسئله اصلی درباره میدان آرش این است که تاکنون سهم دقیق هر کشور در این میدان مشخص نشده است و مناقشات مربوط به مالکیت و تقسیم سهم‌ها همچنان در حال بررسی است. برای رسیدن به یک توافق مناسب برای هر دو طرف، نیاز به مذاکرات و تعیین مرزهای دریایی و تقسیم سهم‌ها است.

در صورت توافق و همکاری بین ایران، عربستان سعودی و کویت، میدان آرش می‌تواند به عنوان یک منبع مهم انرژی در منطقه به بهره‌برداری برسد. این امر می تواند به توسعه و رشد هر سه کشور کمک کند که البته در شرایط فعلی، چنین همکاری و توافقی بسیار خوش‌بینانه به نظر می‌رسد.