نگاهی به سانحه مفقود شدن کوه‌نوردان در ایران؛ چگونه کوه برویم و سالم برگردیم؟

کوه‌نوردان نقده‌ای روز جمعه ۲۲ دی (۱۲ ژانویه) بر اثر سقوط بهمن در کوهستان رندوله در اشنویه گرفتار و مفقود شدند. دو نفر از کوه‌نوردان عصر همان روز پیدا و نجات داده شدند، اما شرایط جوی منطقه کار را برای عملیات جستجوی سه کوه‌نورد دیگر تقریبا غیرممکن کرد.

با این که بیش از ۱۰۰ کوه‌نورد داوطلب از میان کوه‌نوردان زبده، در منطقه حاضر شده و برای حضور در عملیات نجات اعلام آمادگی کرده‌اند اما به دلیل کوران شدید و بهمن‌های پی‌درپی، هنوز مجوز این کار صادر نشده است.

محمد کبادی، مدیر تیم های عملیاتی سازمان امداد و نجات ایران، در مصاحبه‌ای تلویزیونی گفته است: «این منطقه عملیاتی، در حال حاضر بوی مرگ می‌دهد، ممکن است در دل این حادثه یک فاجعه انسانی داشته باشیم.»

کبادی معتقد است در این منطقه هرلحظه احتمال سقوط بهمن وجود دارد و با این هشدار جدی، کار امداد و نجات ۳ کوه‌نورد دیگر در اشنویه به بعد از بهبود شرایط جوی موکول می‌شود.

پیش از اشنویه، حدود یک ماه پیش (سوم آذر) ۹ کوه‌نورد در اشترانکوه مفقود شدند. یک تیم ۹ نفره کوه‌نوردی، صبح جمعه (۳ آذر) صعود خود را آغاز کردند اما پس از شروع صعود در منطقه چاله کبود گرفتار بهمن شدند. در نهایت پنج نفر از آن‌ها در این حادثه جان باختند و پس از تلاش دو روزه امدادگران پیکر آنان از زیر بهمن پیدا شد.

کشته شدن کوه‌نوردان به دلیل شرایط نامساعد آب و هوایی اما موضوع تازه‌ای نیست. هرسال به ویژه در فصل سرد، به دفعات شاهد صعودهای بی‌بازگشت تعدادی کوه‌نورد هستیم و این اتفاقات تلخ در ارتفاعات ایران تکرار می‌شوند.

این کوه‌نوردان اغلب حرفه‌ای هستند اما کدام توصیه‌های مطرح شده را جدی نگرفته‌اند که برای صعود در زمان نامناسب، جان خود را این چنین به خطر می‌اندازند؟ چرا هر سال باید تعدادی از کوه‌نوردان، در ارتقاعات ایران جان خود را از دست بدهند؟ چطور می‌توان از این اتفاقات جلوگیری کرد؟

چگونه کوه‌نوردی کنید و سالم برگردید؟

به جز هشدارها و دستورالعمل‌هایی که فدراسیون کوه‌نوردی در فصل سرما منتشر کرده و آموزش‌هایی که در همین رابطه داده می‌شود، موارد زیر مهم‌ترین توصیه‌هایی هستند که در این رابطه مطرح می‌شوند:

نکته‌های بررسی‌ آب و هوا پیش از صعود

این که شما پیش از صعود، شرایط آب و هوایی را بررسی کنید، به قدری واضح است که شاید همین موضوع باعث شود که آن‌طور که باید و شاید جدی گرفته نشود.

در بررسی شرایط آب و هوایی سایت‌هایی که به آن‌ها مراجعه می‌شوند، اهمیت زیادی دارند. سعی کنید به سایت‌های معتبر در منطقه مراجعه کنید. ممکن است سایت‌های مختلفی وجود داشته باشند که می‌توانید بسته به نوع نیازتان به هر یک از این سایت‌ها مراجعه کنید.

این نکته را اما در نظر داشته باشید که حتی بعد از دیدن این سایت‌ها هم احتمال بروز درصدی خطا وجود دارد. همچنین مهم است بدانید که آب و هوایی که شما در یک دره چک کرده‌اید، ممکن است کمی آن‌ طرف‌تر کاملاَ متفاوت باشد.

محسن هاشمی‌نژاد، کارشناس هواشناسی به خبرگزاری تسنیم گفت: «فقط نباید شرایط جوی بازه زمانی برنامه را بسنجیم و باید شرایط روزهای آینده حداقل ۴۸ ساعت را هم سنجید. فرض کنید برای کوه‌نوردان در برنامه حادثه‌ای ایجاد شد و ناخواه برنامه یک روز یا دو روز ادامه‌دار شد.»

«توصیه می‌شود، کوه‌نوردان برنامه‌های خود را در مرز هوای بارشی برنامه‌ریزی نکنند. باید بارش‌های پیش از برنامه را هم سنجید و در برخی مواقع بارش‌های سنگینی که قبل از برنامه انجام شده، می‌تواند استعداد بهمن را ایجاد کند.»

«روز برنامه در منطقه حاضر می‌شویم و می‌بینیم هوا صاف و آفتابی است ولی به خاطر بارش‌های روزهای قبل ممکن است بهمن‌های سنگینی رخ دهد و دقیقاً حادثه اشترانکوه به خاطر همین موضوع رخ داد.»

و در نهایت به توصیه این کارشناس هواشناسی، کوه‌نوردان باید در بررسی‌های هواشناسی به برخی جملات حساس باشند: «بارش‌های با مقادیر زیاد طی روزهای گذشته، افزایش دمای ناگهانی، وزش بادهای شدید خصوصاً به صورت رفت و برگشتی واژه‌هایی هستند که استعداد رخداد بهمن را تقویت می‌کند و تیم‌های حرفه‌ای به این واژه‌ها حساس هستند و از اجرای برنامه‌شان پرهیز می‌کنند.»

اگر شما قبل از صعود یا در حین صعود آب و هوای منطقه را بررسی کرده‌اید، در فواصل زمانی کوتاه باز هم شرایط آب و هوا را بررسی کنید. یا این که از مردم محلی درباره شرایط کوهستان بپرسید. عواملی مانند مرجعی که آب و هوا را پیش‌بینی می‌کند و همچنین در نظر گرفتن کلیدواژه‌ها در پیش‌بینی‌ هوا یا تصمیم‌گیری درباره زمان صعود، از مواردی است که گاهی شاید به آن توجه لازم را نداشته باشیم.

عملیات امداد و نجات در کوهستان متولی ندارد

سال‌هاست که می‌دانیم عملیات امداد در کوهستان، متولی مشخصی ندارد. این نکته را سال ۱۳۹۸ شاهین فتحی، معاون وقت عملیات سازمان امداد و نجات هلال احمر به خبرگزاری میزان گفته بود: «هلال احمر متولی امدادرسانی در کوه نیست، اما در صورت رخ داد حادثه و درخواست کمک، تیم‌های امداد کوهستان برای کمک به یافتن فرد مفقود شده یا مجروح وارد عمل می‌شوند. در شمال تهران بخشی از ارتفاعات را تیم امداد کوهستان آتش نشانی و بخشی را هلال احمر تحت پوشش دارد. اما نمی‌توان گفت وظیفه پوشش امدادی ارتفاعات با چه ارگانی است.»

البته که در برخی کشورهای دیگر هم عملیات امداد و نجات برعهده نیروهای داوطلب است اما آنچه مشکل‌ساز شده اینکه حتی اگر همه چیز به خوبی پیش برود، باز هم مشکلات عجیب و غریبی در روند امداد و نجات پیش می‌آید که حیرت‌انگیز است.

وقتی مرتضی نادی، در جریان آزمون ورودی مربیگری درجه ۲ سنگ نوردی، به دلیل سقوط و برخورد سرش با سنگ، جان خود را از دست داد، زانیار ابراهیمی از مهیا نبودن شرایط ایمنی در محل برگزاری آزمون گفت: «طبق روال قانونی باید در محل آزمون یک دستگاه آمبولانس باشد اما نبود. بعد از اینکه مرتضی دچار حادثه شد اقدام لازم در این زمینه انجام شد. بعد از رسیدن آمبولانس، مرتضی توسط آن به منطقه‌ای منتقل شد تا توسط هلی کوپتر به بیمارستان منتقل شود.»

او همچنین گفته بود: «از محل باند هلیکوپتر در بیمارستان تا اورژانس فاصله ٥٠٠ متر تا یک کیلومتری بود، باید به گونه‌ای هماهنگ می شد که به محض نشستن هلیکوپتر در بیمارستان، مرتضی توسط آمبولانس به اورژانس منتقل شود اما این هماهنگی انجام نشده بود زیرا بعد از فرود هلیکوپتر در باند، زمانی حدود ۱۰ دقیقه طول کشیده بود تا آمبولانس حاضر شده و مرتضی به اورژانس منتقل شود.»

این روایت درباره موضوعی است که در شرایط مساعد آب و هوایی و با هماهنگی‌های قبلی و به ویژه برای انجام آزمون مربیگری انجام شده است. تصور کنید که مشابه این عملیات امداد، در شرایط ناگهانی و در صورت بروز حادثه در ارتفاعات و شرایط بد آب و هوایی، چطور پیش خواهد رفت؟

آماری از کوه‌نوردان کشته شده در ارتفاعات ایران در دست نیست

درباره کوه‌نوردان کشته شده در ارتفاعات ایران، آمار دقیق و مشخصی در دست نیست که بگوییم در هر یک از قله‌ها چند کوه‌نورد جان خود را از دست داده‌اند. جدا از اینکه منابع خبری جمهوری اسلامی اغلب علاقه‌ای به انتشار واقعی ارقام کشته شده‌ها (از کرونا گرفته تا اعتراضات مردم) ندارد اما در این مورد خاص به نظر می‌رسد تعدد صعودهایی که بدون هماهنگی‌های لازم انجام می‌شوند، عامل اصلی در دست نبودن آمارها باشد.

امیرحسین خلیلی‌فر، پزشک ورزشی و مدرس آسیب‌های ورزشی کوه‌نوردی و اسکی، در انتقاد به این صعودهای بدون هماهنگی به ایسنا گفت: «کوه‌نوردان به هیچ وجه بدون هماهنگی امکان صعود انفرادی به ارتفاعات هیمالیا، آرارات، ‌ کلیمانجارو و کوه‌های شناخته شده آلپ را ندارند، چرا ما در دماوند، اشترانکوه، ‌توچال و کوهای شناخته شده پر حادثه گیت و پلیس کوهستان نداریم و مسئولان محلی مثل هیات‌های کوه‌نوردی قدرت اجرایی در جلوگیری از صعودها را در شرایط خطرناک جوی ندارند.»

همین اتفاق هم باعث می‌شود که بسیاری از افراد حتی دست به اقدامات خطرناکی نظیر صعودهای انفرادی بزنند و کشته شوند اما چون نهادی مسوولیت مرگ او را برعهده نمی‌گیرد، خواه ‌ناخواه اسم‌شان هم در آماری ثبت نمی‌شود.

واقعیت اما این است که ما هر سال تعدادی از ورزشکاران‌مان را در کوه‌ها از دست می‌دهیم که دلیل اصلی‌اش می‌تواند بی‌توجهی به هشدارها برای انتخاب زمان و مسیر صعود باشد.