چرا هند اکنون به دنبال برقراری ارتباط با طالبان است؟

آخرین تلاش دیپلماتیک هند برای نزدیکی به دولت طالبان افغانستان نشان از تغییری چشمگیر در نگرش این کشور به واقعیت‌های ژئوپلیتیکی منطقه دارد.

این اقدام بیش از سه سال پس از آن انجام می‌شود که هند با تصرف کابل به دست طالبان ضربه سنگینی از نظر استراتژیک و دیپلماتیک خورد.

دو دهه سرمایه‌گذاری هند در دموکراسی افغانستان - شامل آموزش‌های نظامی و اعطای بورس تحصیلی و اجرای پروژه‌های مهم مانند ساخت پارلمان جدید - به سرعت از بین رفت. این سقوط زمینه را برای نفوذ بیشتر رقبای منطقه‌ای، به‌ویژه پاکستان و چین نیز فراهم کرد که موجب تضعیف موقعیت استراتژیک هند و ایجاد نگرانی‌های امنیتی جدید شد.

اما هفته گذشته نشانه‌هایی از تغییر رویکرد در هند مشاهده شد. ویکرام میسری، دیپلمات ارشد هند، با امیر خان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان، در دبی دیدار کرد. این دیدار بالاترین سطح تعامل از زمان سقوط کابل محسوب می‌شود. دولت طالبان تمایل خود را به تقویت روابط سیاسی و اقتصادی با هند ابراز کرد و این کشور را «قدرت مهم منطقه‌ای و اقتصادی» خواند.

گفته می‌شود مذاکرات بر گسترش تجارت و استفاده از بندر چابهار ایران متمرکز بوده است، بندری که هند در حال توسعه آن برای دور زدن بنادر کراچی و گوادر پاکستان است.

اهمیت این دیدار چیست؟ مایکل کوگلمن، از اندیشکده آمریکایی مرکز ویلسون، به من گفت که دهلی اکنون در عمل (دو فاکتو) مشروعیتی را به رهبران طالبان می‌دهند که آنها از زمان بازگشت به قدرت به دنبال کسب آن از جامعه بین‌المللی بوده‌اند.

کوگلمن می‌افزاید: «این واقعیت که چنین رفتاری از سوی هند - کشوری که پیش از این هرگز روابط دوستانه‌ای با طالبان نداشته است - صورت می‌گیرد، اهمیت آن را دوچندان می‌کند و یک پیروزی دیپلماتیک نیز برای طالبان به شمار می‌رود.»

از زمان بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، کشورها رویکردهای متفاوتی در قبال این رژیم اتخاذ کرده‌اند و سعی در ایجاد تعادل بین تعامل دیپلماتیک و نگرانی‌های مربوط به حقوق بشر و امنیت داشته‌اند. چین به‌عنوان نمونه گام‌های بلندی برداشته است: این کشور تعامل فعالی با دولت طالبان داشته و بر منافع امنیتی و اقتصادی تمرکز کرده است و حتی سفیری در افغانستان دارد.

اگرچه هیچ کشوری رسماً دولت طالبان را به رسمیت نشناخته است، اما حدود ۴۰ کشور به نوعی روابط دیپلماتیک یا غیررسمی با آن برقرار کرده‌اند.

به همین دلیل است که کارشناسانی مانند جایانت پراساد، سفیر پیشین هند در افغانستان، درباره اقدام اخیر هند محتاط تر هستند.

آقای راساد می‌گوید در سه سال گذشته هند از طریق یک دیپلمات وزارت امور خارجه با طالبان در ارتباط بوده است. هند کنسولگری‌های خود را در افغانستان طی جنگ داخلی دهه ۱۹۹۰ بست و پس از پایان جنگ در سال ۲۰۰۲ آنها را بازگشایی کرد. او می‌افزاید: «ما نمی‌خواستیم این وقفه [دوباره] ایجاد شود، بنابراین تصمیم به تعامل گرفتیم. این اقدام صرفاً یک گام رو به جلو در روابط است.»

اس جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در سال ۲۰۲۳ به پارلمان گفت که هند «پیوند‌های تاریخی و تمدنی» با افغانستان دارد. هند بیش از ۳ میلیارد دلار در بیش از ۵۰۰ پروژه در سراسر افغانستان سرمایه‌گذاری کرده است که شامل ساخت جاده‌ها، خطوط انتقال برق، سدها، بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها می‌شود. همچنین هند به آموزش افسران افغان پرداخته، هزاران بورس تحصیلی به دانشجویان اعطا کرده و ساختمان جدید پارلمان را ساخته است.

این امر بیانگر یک واقعیت ژئوپلیتیک پایدار است. روزنامه ایندین اکسپرس نوشته است: «صرف نظر از ماهیت رژیم حاکم بر کابل - چه سلطنتی یا کمونیستی یا اسلامی - همواره روابط گرمی بین دهلی و کابل وجود داشته است.»

کوگلمن نیز این دیدگاه را تأیید می‌کند. او می‌گوید: «هند سابقه‌ای برجسته به‌عنوان ارائه‌دهنده کمک‌های توسعه‌ای و بشردوستانه در افغانستان دارد، که این امر موجب ایجاد حسن نیت عمومی در میان مردم افغانستان شده است و دهلی نمی‌خواهد این حسن نیت را از دست بدهد.»

نکته جالب این است که در میان افزایش تنش‌ها میان افغانستان و پاکستان، روابط با دهلی ظاهراً در حال بهبود است. پاکستان مدعی است که طالبان افراطی پاکستانی (TTP) از پناهگاه‌هایی در خاک افغانستان عملیاتشان را انجام می‌دهند.

در ژوئیه گذشته، خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی اعلام کرد که پاکستان به حملات خود علیه افغانستان در چارچوب عملیاتی برای مقابله با تروریسم ادامه خواهد داد. چند روز پیش از آغاز مذاکرات میان هند و دولت طالبان، بنا بر اعلام دولت افغانستان، حملات هوایی پاکستان باعث کشته شدن ده‌ها نفر در شرق افغانستان شد. دولت طالبان این حملات را نقض حاکمیت خود دانست و محکوم کرد.

این وضعیت نشان‌دهنده افت شدید روابط از زمان سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ است، که یک مقام ارشد اطلاعاتی پاکستان از نخستین مهمانان خارجی بود که با رژیم طالبان دیدار کرد. در آن دوره، بسیاری سقوط کابل را شکستی استراتژیک برای هند می‌دانستند.

کوگلمن می‌گوید: «اگرچه پاکستان تنها عامل محرک تلاش‌های رو به افزایش هند برای نزدیکی به طالبان نیست، اما واقعیت این است که دهلی با نزدیک شدن به یک متحد مهم و دیرینه پاکستان که اکنون علیه حامی سابق خود موضع گرفته است، پیروزی بزرگی در رقابت همیشگی خود با پاکستان کسب می‌کند.»

دلایل دیگری نیز برای این نزدیکی وجود دارد. هند به دنبال تقویت ارتباطات و دسترسی به آسیای مرکزی است، اما به دلیل مخالفت پاکستان با اعطای اجازه عبور و مرور نمی‌تواند مستقیماً از راه زمینی به این منطقه دسترسی پیدا کند. کارشناسان معتقدند افغانستان برای تحقق این هدف نقش کلیدی دارد. یکی از راهبردهای هند همکاری با ایران در توسعه بندر چابهار برای بهبود دسترسی به آسیای مرکزی از طریق افغانستان است.

کوگلمن می‌گوید: «برای دهلی آسان‌تر است که با تعامل نزدیک‌تر با رهبری طالبان بر بخش افغانستانِ این طرح تمرکز کند، زیرا طالبان کاملاً از برنامه‌های هند حمایت می‌کند، چرا که این برنامه‌ها به تقویت روابط تجاری و ارتباطی خود افغانستان کمک خواهد کرد.»

روشن است که اقدام اخیر هند به پیشبرد منافع اصلی این کشور در افغانستان تحت رهبری طالبان کمک می‌کند: جلوگیری از تهدیدات تروریستی علیه هند، بهبود دسترسی به ایران و آسیای مرکزی، حفظ حسن نیت عمومی از طریق کمک‌های بشردوستانه و مقابله با پاکستان که با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم می‌کند.

معایب این رویکرد چیست؟

کوگلمن می‌افزاید: «خطر اصلی تقویت روابط با طالبان، خود طالبان است. ما درباره یک بازیگر خشن و بی‌رحم صحبت می‌کنیم که روابط نزدیکی با گروه‌های تروریستی بین‌المللی - از جمله گروه‌های پاکستانی - دارد و تلاش چندانی برای تغییر خود نسبت به آنچه در دهه ۱۹۹۰ بود نکرده است.»

«هند ممکن است امیدوار باشد که اگر طالبان را کنار خود نگه دارد، به قول معروف، طالبان کمتر تمایل خواهد داشت که علیه هند یا منافع آن عمل کند. و شاید این درست باشد. اما در نهایت، آیا واقعاً می‌توان به بازیگری مانند طالبان اعتماد کرد؟ این سوال نگران‌کننده‌ای است که ذهن هند را مشغول کرده است در حالی که به‌طور محتاطانه به دنبال گسترش این رابطه پیچیده است.»

آقای پراساد، علی‌رغم نگرانی‌ها درباره رفتار طالبان با زنان، هیچ نکته منفی در تعامل فعلی هند با افغانستان نمی‌بیند. او می‌گوید: «طالبان کنترل کامل را در دست دارد. رها کردن طالبان به حال خود کمکی به مردم افغانستان نخواهد کرد. برخی تعاملات با جامعه بین‌المللی ممکن است طالبان را تحت فشار قرار دهد تا رفتار خود را بهبود بخشند.»

آقای پراساد می‌افزاید: «به یاد داشته باشید که طالبان تشنه به رسمیت شناخته شدن است. آنها می‌دانند که این امر تنها پس از اصلاحات داخلی محقق خواهد شد.» اصلاحاتی مانند بازگرداندن زنان به عرصه عمومی و احیای حقوق آنها در زمینه تحصیل و کار و مشارکت سیاسی.