پروژه تاریخی تاپی؛ خط لوله گاز آسیای میانه به پاکستان و هند تحت حکومت طالبان به کجا رسیده است؟

امیرخان متقی،‌ وزیر خارجه حکومت طالبان، و رشید مردوف،‌ وزیر خارجه ترکمنستان، از پیشرفت کار پروژه تاپی در خاک افغانستان بازدید کرده‌اند.

این پروژه با ارزش تقریبی ۲۰ میلیارد دلار که کار آن در ترکمنستان «به پایان» رسیده، قادر به انتقال بیش از ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز از آسیای میانه به جنوب آسیا است. اما پیشرفت آن در افغانستان، به دلیل ناامنی‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری در دو دهه گذشته با مشکل مواجه بوده است.

حالا حکومت طالبان می‌گوید که کارهای عملی این پروژه در ولایت هرات از سر گرفته شده است.

طول خط لوله گاز تاپی در خاک افغانستان «۸۱۶ کیلومتر» گزارش شده است که فقط چند کیلومتر ابتدایی آن در ولایت هرات شروع و حدود یک کیلومتر آن «تکمیل» شده است.

تاپی تنها یک خط لوله گاز نیست، بلکه پروژه‌های دیگری مانند فیبر نوری، حمل‌و‌نقل و برق‌رسانی نیز در چارچوب آن گنجانده شده‌ است.

این پروژه عظیم، برای تکمیل شدن نه تنها به زمان زیادی نیاز دارد، بلکه دو جنبه مهم دیگر آن نیز مورد بحث است: یکی جنبه مالی و دیگری جنبه فنی.

گاز ترکمنستان چه وقت به هرات می‌رسد؟

فعالیت‌های تازه برای پروژه تاپی در افغانستان به‌طور رسمی در ماه سپتامبر امسال آغاز شد، اما شروع فعالیت‌های عملی و عمرانی آن در اوایل ماه دسامبر صورت گرفت. بی‌بی‌سی دریافته است که در همین حدود ۲۰ روز، تاکنون نزدیک به ۱۱۰۰ متر، یعنی بیش از یک کیلومتر، لوله‌گذاری شده است.

یک منبع به بی‌بی‌سی گفته است که شرکت مهندسی این پروژه قادر است روزانه تا ۱۲۰ متر لوله‌گذاری کند و انتظار می‌رود این کار با سرعت بیشتری انجام شود.

به گفته این منبع، قرار است کارهای پروژه تاپی در هرات تا پایان سال ۲۰۲۶ تکمیل شود و انتظار می‌رود که در ماه اول سال ۲۰۲۷، گاز به طور «عملی» به مردم هرات تحویل داده شود.

پروژه تاپی پس از هرات با چه چالش‌هایی مواجه است؟

کارهای خط لوله گاز تاپی پس از هرات و رسیدن به مقصد نهایی، یعنی پاکستان و هند، با چالش‌های جدی روبرو است.

بزرگ‌ترین چالش بر سر راه اجرای پروژه تاپی «مسائل امنیتی» خوانده می‌شود که به گفته برخی از صاحب‌نظران اکنون این مشکل «تا حد زیادی حل شده»، اما مشکل عمده کنونی «کمبود منابع مالی» است.

حامیان مالی پروژه تاپی از طریق بانک توسعه آسیایی هزینه‌های این پروژه را تأمین می‌کنند. با این حال، منابع به بی‌بی‌سی گفته‌اند که اکنون حامیان مالی به‌دلیل «وضعیت سیاسی افغانستان» دیگر تمایلی به سرمایه‌گذاری در این پروژه ندارند و این بزرگ‌ترین چالش در حال حاضر است.

بر اساس گزارش‌ها، کشور ترکمنستان تصمیم گرفته که در کوتاه‌مدت، یعنی تا اجرای این پروژه در ولایت هرات، هزینه‌ها را خود بر عهده بگیرد، اما پس از آن تأمین هزینه‌های بیشتر کار دشواری است.

گفته می‌شود که ممکن است پس از تکمیل کارهای پروژه تاپی در ولایت هرات، سایر حامیان مالی به سرمایه‌گذاری در این بخش متمایل شوند.

آذرخش حافظی که قبلاً رئیس اتاق تجارت و صنایع افغانستان بود، می‌گوید به دلیل وضعیت سیاسی افغانستان، پروژه مهم تاپی با مشکلاتی مواجه است.

او می‌گوید: «هیچ کشوری افغانستان (حکومت طالبان) را به رسمیت نمی‌شناسد. برای اجرای یک پروژه منطقه‌ای، به یک آدرس قوی و معتبر بین‌المللی نیاز است. ما از سیستم مالی جهانی خارج شده‌ایم و پروژه‌ای به این بزرگی، به تفاهم جهانی و منطقه‌ای و یک بستر رسمی نیاز دارد. مدیریت مالی این پروژه بر عهده بانک توسعه آسیایی است و طبق قوانین بین‌المللی، این بانک اجازه ندارد که هیچ‌گونه فعالیت مالی رسمی را انجام دهد.»

او نگران است که کارهای پروژه تاپی ممکن بیشتر «به تأخیر بیفتد» و باور دارد که اقدامات کنونی بیشتر جنبه «تبلیغاتی» دارند.

اختلافات کشورهای ذیدخل چه تاثیری بر این پروژه خواهد داشت؟

پروژه تاپی یک پروژه اقتصادی مشترک بین چهار کشور (ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند) است. برخی از این کشورها «اختلافات عمیق سیاسی» با یکدیگر دارند و اخیراً اختلافات سیاسی میان پاکستان و افغانستان نیز باعث بروز «انتقاد و حملات متقابل» شده است.

آذرخش حافظی می‌گوید که علاوه بر این چهار کشور، برای اجرای پروژه تاپی نیاز به تفاهم جهانی نیز وجود دارد. او اضافه می‌کند که هر پروژه اقتصادی نیازمند روابط سیاسی مناسب است، اما می‌گوید که اکنون این روابط وجود ندارد.

آقای حافظی می‌گوید: «برای پروژه تاپی باید توافقی میان چهار کشور وجود داشته باشد، اما اکنون این توافق وجود ندارد. به نظر می‌رسد که هم‌اکنون فقط ترکمنستان و افغانستان بر سر این پروژه با هم توافق دارند. اگر پاکستان و هند نیز با آن‌ها اتفاق نظر نداشته باشند، این پروژه به ثمر نمی‌رسد و بانک توسعه آسیایی نیز قادر نخواهد بود روی آن سرمایه‌گذاری کند.»

پروژه تاپی خط لوله گاز طبیعی ترکمنستان است که از طریق افغانستان به پاکستان و هند کشیده می‌شود. به عبارت دیگر، کشورهای مصرف‌کننده گاز این پروژه پاکستان و هند هستند و افغانستان به علاوه دریافت حجم مشخصی از گاز، هر ساله نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار به عنوان مالیات یا هزینه ترانزیت دریافت خواهد کرد.

آقای حافظی می‌گوید که اگر کشورهای مصرف‌کننده گاز (پاکستان و هند) به گاز ترکمنستان نیازی نداشته باشند، و یا نیاز خود را از مسیرهای دیگر تأمین کنند، در آن صورت به نظر می‌رسد که تنها ترکمنستان و افغانستان در این پروژه باقی خواهند ماند.

«انتظار طولانی»

با آغاز پروژه تاپی در افغانستان، مردم امیدوارند که این‌بار کارهای این پروژه تکمیل شود. بسیاری از افغان‌ها در رسانه‌های اجتماعی نیز از آغاز کار عملی این پروژه استقبال کرده‌اند.

عبدالمالک رحیمی، یکی از ساکنان ولایت هرات، درباره کارهای پروژه تاپی در این ولایت می‌گوید که امیدوار است کارها سریع‌تر پیش برود و این‌بار «تاخیر نداشته باشد.»

او می‌گوید: «ما خیلی امیدواریم، این پروژه برای ولایت هرات بسیار مفید خواهد بود. مردم شغل پیدا خواهند کرد. خدا کند این پروژه عملی شود. چندین بار به تأخیر افتاده و زمان زیادی برده؛ این انتظار بسیار سخت است. برای تسریع کارها باید کارگران و مهندسان بیشتری استخدام شوند.»

اولین گام برای اجرای پروژه تاپی حدود سی سال پیش (۱۹۹۴ میلادی) برداشته شد. توافقات اولیه آن در سال ۲۰۱۰ در ترکمنستان صورت گرفت و کارهای عملی آن در پایان سال ۲۰۱۵ در افغانستان و در دوران حکومت جمهوری آغاز شد.

افتتاح این پروژه در افغانستان، در سال ۲۰۱۸ صورت گرفت، اما پیشرفت آن به دلیل«ناامنی‌ها» و برخی «مشکلات دیگر»، با موانع بسیاری مواجه بوده است.