پایان دو دهه انتظار، آغاز کار 'تاپی'، چالش‌ها و امیدها

مردم افغانستان برای مدت دو دهه است که در انتظار عملی شدن طرح انتقال گاز ترکمنستان از طریق افغانستان به پاکستان و هند هستند.

این انتظار طولانی مدت، امروز با آغاز این <link type="page"><caption> طرح در کشور ترکمنستان،</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/afghanistan/2015/12/151213_zs_tapi_project_launch" platform="highweb"/></link> به پایان رسید. اما این تمام کار نیست. طرح آغاز شده با چالش‌های زیادی روبرو است. باید منتظر ماند و دید که چه زمان این لوله‌ها در دل زمین‌های نا آرام افغانستان خوابانده خواهند شد و گاز جاری در آن خانه‌های مردم افغانستان را گرم خواهد کرد.

طرح اولیه این پروژه را در آغاز دهه ۱۹۹۰ میلادی، شرکت آرژانتینی یونیکال مطرح‌ کرد. مدتی بعد شرکت بریداس آمریکایی وارد عمل و یونیکال از گردنه رقابت خارج شد. در زمان حاکمیت گروه طالبان در افغانستان نیز تطبیق این طرح بر سر زبانها بود. با وقوع حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و سقوط گروه طالبان اجرایی شدن این طرح برای مدتی متوقف شد.

نه سال بعد <link type="page"><caption> اولین موافقتنامه</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/afghanistan/۲۰۱۰/۱۲/۱۰۱۲۱۲_k۰۲-tapi-gas-pipline" platform="highweb"/></link> موسوم به "تاپی"(TAPI: Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan, India)، در دسامبر سال ۲۰۱۰ میلادی در عشق‌آباد، پایتخت ترکمنستان به امضا رسید. این بزرگترین طرح منطقه‌ای اقتصادی خوانده شد که دولت حامدکرزی، رئیس جمهور سابق در آن مشارکت داشت.

در زمان امضای این موافقت‌‎نامه سران کشورهای منطقه ابراز امیدواری کردند که این طرح در سال ۲۰۱۴ میلادی آغاز و در سال ۲۰۱۷ تکمیل شود، ولی این رویا بر روی کاغذ قرارداد ماند و امسال اولین کلنگ این طرح با یکسال تاخیر توسط مقامات چهار کشور هند، افغانستان، پاکستان و ترکمنستان به زمین خورد.

حمید انصاری، معاون رئیس جمهوری هند امروز در مراسم آغاز کار تاپی اعلام‌ کرد که کار ساخت خط لوله گاز تا ماه دسامبر سال ۲۰۱۹ میلادی به پایان خواهد رسید.

سایت رسمی معاون دوم ریاست جمهوری افغانستان نوشته که برخی کشورهای دیگر نیز تلاش داشتند که این پروژه عملی نشده و بلکه بدیل آن، خط لوله صلح، عملی‌شود.

خط لوله ایران و پاکستان به خط لوله صلح نام‌گذاری شده که گاز ایران را به پاکستان منتقل می‌کند.

مشخصات فنی این طرح

این خط لوله ظرفیت انتقال سالانه ۳۳ میلیارد متر مکعب گاز را دارد و برای هر چهار شریک این طرح سودآور خواهد بود، به‌ویژه برای ترکمنستان که در دو دهه گذشته به دنبال مشتری و راه صادر کردن گاز بوده‌است.

لوله انتقال گاز تاپی حدود ۱۸۱۴ کیلومتر طول خواهد داشت که ۱۴۷ کیلومتر از خاک ترکمنستان، ۷۳۵ کیلومتر از خاک افغانستان از ولایت‌های هرات، فراه، هلمند و قندهار عبور خواهد‌کرد و با طی ۸۰۰ کیلومتر در پاکستان، به شهر فاضیلکا در هند خواهد رسید.

مقامات افغانستان و سه کشور دیگر اعلام کرده‌اند که مقداری از لوله که از افغانستان می‌گذرد از زیر زمین خواهد گذشت.

۱۲ پمپ فشار در مسیر انتقال این طرح نصب خواهند شد، ۵ پمپ آن در داخل افغانستان قرار می‌گیرد که حدود یک میلیارد دلار ارزش دارند. علاوه برآن این فناوری می‌تواند به توسعه صنعت گاز افغانستان نیز کمک کند.

منفعت اقتصادی افغانستان

افغانستان سالانه میلیون‌ها دلار بعد از اجرای این طرح حق عبور خواهد گرفت و سالانه برای ۱۲ هزار نفر در این کشور فرصت شغلی فراهم خواهد شد.

براساس توافق انجام شده میان کشورهای اجرا کننده طرح تاپی، نقش افغانستان در کنسرسیوم تاپی ترانزیتی است و دولت افغانستان سالانه نزدیک به ۵۰۰ میلیون دلار از حق ترانزیت از عبور گاز ترکمنستان به هند خواهد گرفت.

در کنار آن شرکتهای افغانی نیز براساس اعلام وزارت معادن و نفت افغانستان می‌توانند در اجراء طرح‌های جانبی این طرح بزرگ سهم بگیرند.

افغانستان در مدت زمان اجرا طرح ۳۰ ساله تاپی می‌تواند از ترکمنستان به صورت ذیل گاز خریداری نماید.

در۱۰سال نخست سالانه ۵۰۰ میلیون متر مکعب،

در۱۰ سال دوم سالانه ۱ میلیارد مترمکعب،

در۱۰ سال سوم ، سالانه ۱،۵ میلیارد متر مکعب گاز

مجری این طرح بزرگ و فراهم کننده هزینه مالی

ابتدا شرکت‌های زیادی برای مشارکت در اجراء این طرح ابراز علاقه مندی کرده بودند.

داوود شاه صبا وزیر معادن و نفت افغانستان گفته بود که شرکت‌های توتال فرانسه، آر. تی. گلوبال روسیه و شرکت نفت چین <link type="page"><caption> خواستار مشارکت</caption><url href="http://www.bbc.com/persian/afghanistan/۲۰۱۵/۰۲/۱۵۰۲۱۴_k۰۲-afghanistan-tapi" platform="highweb"/></link> در اجرایی این طرح شده‌اند.

ولی بتاریخ ۱۵ اسد(مرداد) ۱۳۹۴ وزرای نفت، گاز کشورهای ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، هند و نماینده بانک توسعه آسیایی به اجراء این طرح توسط شرکت "ترکمن‌گاز" و سرمایه‌گذاری چهار کشور عضو دیگر به توافق رسیدند.

براساس این توافق شرکت "ترکمن گاز " ۸۵ درصد سهام اجراء این طرح را بر عهده گرفته است و سه کشور افغانستان، پاکستان و هند نیز هر کدام پنج درصد سهم در این پروژه دارند.

هزینه ساخت این خط لوله حدود ۱۰ میلیارد دلار اعلام شده‌است. بانک توسعه آسیایی نیز به عنوان مشاور فنی کار خواهد کرد و شاید هم در تامین مقدار اندک بودجه این طرح سهم بگیرد.

نگرانی از امنیت مسیر

اکنون که کلنگ این طرح بر زمین خورده، چالش بعدی تامین امنیت مسیر عبور لوله است. مناطق ناامن جنوب افغانستان همانند هرات، فراه، هلمند و قندهار مسیر عبور لوله از مناطق نا امن حساب می‌شود و علاوه بر آن بخشی از خاک پاکستان نیز امنیت لازم را ندارد.

محی الدین نوری، سخنگوی وزارت معادن و نفت افغانستان گفته که برای تامین امنیت این خط لوله انتقال‌ گاز درخاک افغانستان، کابل نیروی ویژه هفت هزار نفری را ایجاد خواهد کرد.

او افزوده که درکنار این نیروهای هفت هزار نفر، تمام نیروهای مسیر شاهراه که لوله از آنجا عبور می‌کند، نیز در تامین امنیت سهیم خواهند بود.

همگرایی منطقه‌ای کشورهای هند، پاکستان و ترکمنستان نیز در راستای تامین امنیت این طرح موثر خوانده شده است.

آقای نوری می‌گوید که شرکای این پروژه در زمینه تامین امنیت آن اطمینان داده‌است.

سید مسعود، استاد دانشگاه کابل می‌گوید که سرنوشت این پروژه به روابط میان سه کشور پاکستان، هند و افغانستان بستگی دارد.

با تمام اطمینانی که دولت افغانستان در راستای تامین امنیت این طرح دارد، برخی از آگاهان سیاسی بر این باورند که حکومت پاکستان شاید زیر فشار برخی از کشورهای صادرکننده گاز به گونه لازم برای موفقیت این پروژه همکاری نکند.

بشیر هاتف، آگاه امور پاکستان می‌گوید که افغانستان، هند و ترکمنستان باید از طریق کشورهای قدرتمند منطقه بر پاکستان برای همکاری بیشتر فشار وارد کنند.