روز نکبت: در سال ۱۹۴۸ چه اتفاقی افتاد و چرا فلسطینیان آن را «فاجعه» می‌خوانند؟

فلسطینیان در سراسر جهان ۱۵ ماه مه را روز نکبت می‌خوانند، روزی که سالگرد تاسیس کشور مستقل اسرائیل است.

از آخرین ماه‌های سال ۱۹۴۷ تا اوایل سال ۱۹۴۹، حدود ۷۵۰ هزار فلسطینی از سرزمینی که بعداً اسرائیل شد، آواره شدند.

بیشتر آن‌ها به زور اخراج شدند یا از بیم جان‌شان خانه‌های خود را ترک کردند.

روز نکبت یا یوم النکبه یادآور دوره آوارگی اولیه و دهه‌ها تبعیدی است که پس از آن برای میلیون‌ها فلسطینی رخ داد.

این روز مناسبتی بسیار حساس است و قبلا در این روز تنش‌های میان فلسطینیان و اسرائیلی‌ها به خشونت کشیده شده است.

این ماجرا چگونه شکل گرفت و چرا فلسطینیان در رابطه با این روز «کلیدهای بازگشت» را نشان می‌دهند؟

برآمدن صهیونیسم و شورش عرب‌ها

در أواخر قرن نوزدهم، صهیونیسم به شکل یک جنبش سیاسی رو به رشد در اروپا پدید آمد.

تئودور هرتسل، بنیان‌گذار صهیونیسم در سال ۱۸۹۶ گفته بود که فراهم کردن کشوری برای یهودیان راه علاج قرن‌ها احساسات یهود ستیزانه و حملات به آن‌ها در اروپاست.

در سال ۱۹۱۷، بریتانیا – که پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی کنترل منطقه‌ای را که فلسطین نامیده می‌شد به عهده گرفته بود – اعلامیه بالفور را صادر کرد.

در این متن وعده داده شده بود که به «ایجاد وطنی ملی برای مردم یهودی در فلسطین» کمک خواهد شد.

این بیانیه هم‌چنین گفت هیچ کاری نباید انجام شود که «اسباب تبعیض مدنی و دینی نسبت به حقوق سایر جوامع غیریهودی موجود در فلسطین باشد.»

هزاران نفر مهاجر یهودی به این منطقه (قیمومیت فلسطین) گریختند تا از تعقیب و آزار فزاینده به ویژه در اروپای شرقی فرار کنند.

با افزایش سریع مهاجرت یهودیان، برخوردهای خشونت‌باری میان یهودیان و فلسطینیان در طی دهه ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ رخ داد. این درگیری‌های اولیه به قیمت جان صدها نفر از هر دو طرف تمام شد.

مهاجران یهودی قطعه زمین‌های بزرگی را از کشاورزان خرده‌پا و نخبگان عرب خریداری کردند. اما احساسات علیه آن‌ها به تدریج به خشم تبدیل شد، به ویژه وقتی که مهاجران یهودی در مزارعی ساکن شدند که حالا مالکش شده بودند و کشاورزان مستأجر عرب را از آن‌ها بیرون کردند.

سال ۱۹۳۶، عرب‌های فلسطینی خیزش عظیمی موسوم به شورش عربی علیه سلطه بریتانیا به راه انداختند – و خواهان استقلال و پایان سیاست مهاجرت یهودیان و خرید زمین شدند.

مورخان می گویند که تا پایان گرفتن این خیزش در سال ۱۹۳۹، بیش از ۵۰۰۰ عرب کشته و ۱۵ هزار نفر مجروح شدند.

مورخان همچنین می‌گویند که تلفات بریتانیایی‌ها و یهودیان به صدها نفر رسید.

پس از شورش عربی، دولت بریتانیا «سند سفید ۱۹۳۹» را صادر کرد که مهاجرت یهودیان را به فلسطین به مدت پنج سال به شدت محدود کرد و اعلام کرد که مهاجرت بیشتر یهودیان مستلزم اجازه عرب‌ها است. بریتانیا هم‌چنین وعده داد که یک کشور مستقل فلسطینی ظرف ده سال آینده – در صورت امکان – تشکیل شود که در آن هم فلسطینیان و هم یهودی‌ها در دولت سهم داشته باشند و پایان قیمومیت بریتانیا را در آن لحاظ کرده بودند.

این امر هر چند برای مذاکره‌کنندگان عرب تا حدودی پیروزی به حساب می‌آمد، صلحی را به ارمغان نیاورد چون درگیری‌هایی میان گروه‌های شبه‌نظامی یهودی و سربازان بریتانیایی به دنبال آن رخ داد.

در سال‌های بعد، بریتانیایی‌ها دیدند که دیگر قادر به حکومت نیستند و نمی‌توانند بین نمایندگان عرب یا یهودی به همکاری و مشارکتی برسند. آن‌ها در متوقف کردن مهاجرت گسترده به این منطقه ناکام مانده بودند – و عده‌ای احساس می‌کردند آبروی بریتانیا در معرض خطر است چون نیروی دریایی بریتانیا گاهی اوقات به شکلی خشن تلاش می‌کرد مانع از ورود کشتی‌های پر از پناهندگان یهودی شود.

طرح تجزیه

در سال ۱۹۴۷، بعد از این‌که دولت بریتانیا اعلام کرد که برنامه‌ای برای پایان دادن به قیمومیت فلسطین دارد، کشورهای سازمان ملل متحد قطعنامه ۱۸۱ را تصویب کردند.

این قطع‌نامه خواهد تجزیه فلسطین به دو دولت یهودی و عرب می‌شد که بیت‌المقدس در آن تحت اداره سازمان ملل بماند.

طبق این سند، این طرح حدود ۵۵٪ از زمین‌ها را به یهودیان اختصاص داد.

این طرح شامل بسیاری از شهرهای اصلی فلسطینی می‌شد که عرب‌های فلسطینی در آن‌ها اکثریت داشتند و نوار ساحلی مهم حیفا تا یافا را شامل می‌شد.

یک سوم نوار ساحلی در جنوب به دولت عرب اختصاص داده شده بود. رهبران عرب در آن زمان احساس کردند که این تجزیه، دسترسی مستقیم آن‌ها را به زمین‌های اصلی کشاورزی و بنادر دریایی از میان می‌برد.

آن‌ها این طرح را رد کردند و گفتند که این طرح منصفانه نیست و ناقض منشور حق سازمان ملل در زمینه حق تعیین سرنوشت است.

اما سازمان ملل به تقسیم زمین و ایجاد کشوری یهودی و کشوری عربی رأی داد.

در ماه‌های منجر به اعلام استقلال اسرائیل، شبه‌نظامیان عرب به شهرک‌های یهودی حمله کردند و شبه‌نظامیان یهودی هم حملاتی علیه روستاهای فلسطینی انجام دادند که باعث فرار بسیاری از فلسطینیان شد. خشونت علیه حاکمیت بریتانیا هم بالا گرفت.

در اوایل سال ۱۹۴۸، نیروهای یهودی حملات‌شان را شدت بخشیدند و مناطقی را که به کشور یهودی تخصیص داده شده بود تصرف کردند ولی اراضی گسترده‌ دیگری را نیز که اختصاص به عرب‌ها داشت تسخیر کردند.

اولین جنگ اعراب و اسرائیل

روز ۱۴ مه ۱۹۴۸، قیمومیت فلسطین به پایان رسید و اسرائیل اعلام استقلال کرد.

نیروهای سوریه، مصر، اردن، لبنان، عربستان سعودی و عراق حمله کردند در حالی که بیشترین میزان جنگ را مصر و اردن انجام دادند.

اسرائیل کشورهای عربی را شکست داد و زمین‌هایی را که از ابتدا در طرح تقسیم سال ۱۹۴۷ به فلسطینی‌ها تخصیص داده شده بود تصرف کرد.

در ژانویه ۱۹۴۹ که توافق ترک مخاصمه بین اسرائیل و مصر - که بعداً شامل لبنان، اردن و سوریه نیز شد - امضا شد، درگیری به پایان رسید.

زمان پایان گرفتن درگیری، اسرائیل بیشتر این اراضی را در تصرف خود داشت.

اردن اراضی موسوم به کرانه غربی را اشغال کرد و مصر هم غزه را.

بیت‌المقدس بین نیروهای اسرائیلی در غرب و نیروهای اردنی در شرق تقسیم شد.

اما چون هیچ وقت توافق صلحی حاصل نشد، جنگ‌ها و درگیری‌های بیشتری در دهه‌‌های بعدی بروز کرد.

«حق بازگشت»

«حق بازگشت» فلسطینیان به وطن‌شان یکی از مطالبات اصلی آن‌هاست است که هنوز حل نشده است.

حق بازگشت فلسطینیان یا دریافت غرامت در قطعنامه ۱۹۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد به شکلی بین‌المللی به رسمیت شناخته شده است.

این قطعنامه می‌گوید که «پناهندگانی که مایل به بازگشت به وطن‌شان و زندگی صلح‌آمیز با همسایگان‌شان هستند باید در اولین تاریخ ممکن اجازه این کار را داشته باشند.»

اما اسرائیل می‌گوید که دادن حق بازگشت به فلسطینیان به خاطر تعداد افرادی که مشمول آن می‌شوند، به موجودیت این کشور به عنوان کشوری یهودی پایان می‌دهد. اسرائیل مدعی است که این موضوعی است که تنها ذیل یک توافق کلی صلح حل خواهد شد که ضامن حق زندگی امن و صلح‌آمیز خودش باشد.

امروزه حدود ۵ میلیون فلسطینی را سازمان ملل به عنوان آواره ثبت کرده است (و این رقم شامل نسل اول آوارگان و نسل‌های بعدی آن‌ها می‌شود).

حدود یک سوم آن‌ها – بیش از ۱.۵ میلیون نفر – در ۵۸ اردوگاه رسمی فلسطینی در اردن، لبنان، سوریه، نوار غزه و کرانه غربی زندگی می‌کنند از جمله در بیت‌المقدس شرقی.

کلیدهای بازگشت: «نمادهای امید»

فلسطینیانی که در طی این دوره از تاریخ – مشهور به نکبت– گریختند، کلیدهای خانه‌های‌شان را با خود بردند و باور داشتند که به زودی به خانه‌هایشان برمی‌گردند.

آن‌ها این کلیدها را از نسلی به نسل بعد منتقل می‌کنند تا یادآوری باشد از خانه‌های از دست‌رفته‌شان و نمادی ماندگار برای «حق بازگشت» آن‌ها.

این کلیدها نماد امید و مقاومت پناهندگان فلسطینی است.

فلسطینیان دهه‌هاست که روز فاجعه ملی آوارگی‌شان را به یاد می‌آورند.

در سال ۱۹۹۸، یاسر عرفات رئیس وقت تشکیلات خودگردان فلسطینی، روز ۱۵ ماه مه را روز ملی یادبود اعلام کرد.

در سال ۲۰۲۲، برای اولین بار در تاریخ سازمان ملل، مجمع عمومی درخواست کرد که سالگرد این اتفاق در روز ۱۵ مه ۲۰۲۳ یاد شود.

نکبت هم‌چنان به زندگی فلسطینیان شکل می‌دهد. بسیاری می‌گویند که فاجعه گذشته هم‌چنان در درگیری‌های دیرینه‌ای که در آن‌ها هیچ نشانی از حل و فصل نیست نمود پیدا می‌کند.