«در سایه سرو»؛ زن و «درد» رهایی

هشدار: این مطلب، بخش‌هایی از داستان فیلم را بازگو می‌کند

کارگردانان «در سایه سرو» می‌گویند معجزه شد که برنده اسکار بهترین انیمیشن کوتاه شدند اما در این انیمیشن کوتاه ۲۰ دقیقه‌ای خبری از معجزه نیست. داستان درد و رنج است، فیلمی که با شکستن تنگ‌ ماهی و جان دادن ماهی بر روی زمین تشنه آغاز می‌شود و با رهایی در اقیانوس بی‌کران پایان می‌یابد.

انیمیشن «در سایه سرو» به کارگردانی شیرین سوهانی و حسین ملایمی اتفاقی بزرگ و مهم در تاریخ انیمیشن ایران رقم زد که می‌تواند سرمنشاء اتفاقاتی خوب برای دنیای انیمیشن‌سازی در ایران باشد و نسلی از علاقمندان به این کار را امیدوار به آینده کند و راهی به سوی بازارهای جهانی باشد.

جدا از اهمیت‌ جایزه مهمی که «در سایه سرو» برای ایران به ارمغان آورد، داستان این انیمیشن مورد توجه مخاطبان و شبکه‌های اجتماعی قرار گرفته است. قصه این انیمیشن کوتاه، ساده و روان است و برای اکثر مردم دنیا، به خصوص برای ایرانی‌ها و کشورهای جنگ‌زده، آشناست.

آدم‌ها در هر نقطه از جهان می‌توانند افراد شبیه این قصه را در بین خود و اطرافیان‌شان پیدا و با داستان همذات‌پنداری کنند و درک و شناختی از یک بیمار «پی‌تی‌اس‌دی» یا همان اختلال استرس پس از سانحه به دست بیاورند.

در ایران براساس آماری که در سال گذشته منتشر شد در جنگ هشت ساله با عراق حدود ۲۰۰ هزار سرباز ایرانی کشته و بیش از ۶۰۰ هزار نفر مجروح شدند. بیش از ۴۲ هزار نفر نیز در جنگ اسیر شدند.

روند تولید انیمیشن «در سایه سرو» به گفته دست‌اندرکارانش شش سال طول کشید و تا پیش از اسکار امسال، از سال ۲۰۲۳ در بسیاری ازجشنواره‌های انیمیشن در کشورهای مختلف شرکت کرده بود و جوایز متعددی برنده شده بود.

داستان «در سایه سرو»

فیلم انیمیشن «در سایه سرو» با شکستن شیشه و تنگ ماهی شروع می‌شود. مردی با ریش بلند و اندامی نحیف، گرفتار درد و رنج و اختلال روانی و استرس پس ازجنگ است. او ناخدای کشتی بوده و دخترش حامی و تیماردار اوست.

استرس‌ها و فشارهای روانی ناخدا آن چنان کشنده است که او برای رهایی از این درد، دست به خودزنی و کارهای خشونت‌آمیز‌ می‌زند و دخترش نیز از این خشونت در امان نیست. این شرایط چنان عرصه را به دخترش تنگ می‌کند که قصد ترک پدر را می‌کند اما در بیرون از خانه اتفاق بزرگی رخ داده و نهنگ عظیمی به گل نشسته است. تیغ آفتاب و عطش تابستان این حیوان عظیم‌الجثه را در معرض نابودی قرار داده است و تلاش دختر و پدر برای نجات نهنگ سرآغازی برای بیان دردها و مشکلات و آسیب‌های پس از جنگ و سانحه است.

«در سایه سرو» دارای نمادهایی جذاب است که بیننده را به فکر و تامل وا می‌دارد. از زمان اعلام موفقیت این انیمیشن تعابیر مختلفی از نمادهای آن شده است. آنچه در ابتدا می‌تواند به خصوص برای یک بیننده ایرانی جذاب باشد استفاده نمادین از «سرو» در نام انیمیشن است.

درخت سرو به دلیل ویژگی‌های مهمی مانند سبزی در چهار فصل سال، مقاومت در برابر گرما و سرما، عمر طولانی و... درادبیات و فرهنگ ایران جایگاه ویژه‌ای دارد.

درخت سرو برای ایرانی‌ها نماد استواری، تعادل، مقاومت، زندگی و آزادگی است. این درخت قدمتی طولانی در تاریخ ایران دارد و خانواده‌های ایرانی هم حسی مثبت به آن دارند و هم علاقه خاصی به کاشتش. خیلی از ایرانی‌ها به نوعی درخت سرو را خوش‌یمن می‌دانند.

حس و حال ایرانی‌ها باعث شده است که درخت سرو در اشعار فارسی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. شماری از شاعران این درخت را در قامت معشوق دیده‌اند و با «او» حرف‌های عاشقانه حرف ‌زده‌اند.

در انیمیشن «در سایه سرو»، پدر قاعدتا باید به عنوان ستون و «سرو» خانواده باشد اما کمری خمیده و شکسته دارد. دختر نمی‌تواند زیر سایه متزلزل پدر به او تکیه کند و در عمل این دختر است که با مهربانی و شفقت «سرو» و ستون خانه است.

همت و پشتکار دختر، موجب انگیزه و حرکت پدر می‌شود. به زبان استعاره، به نظر می‌رسد که درخت سرو در وجود و قامت «زن» تجلی پیدا کرده. این زن منشاء حرکت است و می‌تواند «نهنگ» را که نمادی از سختی‌ها و مشکلات بزرگ جامعه است دوباره به اقیانوس برگرداند و نماد فداکاری شود.

انیمیشن «در سایه سرو» پر از نمادهایی است که برای هر بیننده‌ای می‌تواند تعابیرو تفاسیر سیاسی و اجتماعی داشته باشد چنانکه درباره به گل نشستن نهنگ و کشتی شکسته تعابیر مختلفی شده است و بعضی از منتقدان آنها را به شرایط امروز حکومت ایران تشبیه کرده‌اند.

کشتی شکسته، خانه‌ای تک افتاده در ساحل دریا، تنهایی، پرواز پرندگان در دوردست‌ها، چمدان بسته و آماده سفر، مرغان دریایی که به جان نهنگ افتاده‌اند، چندگانگی، پارچه‌های رنگارنگ برای تیمارداری نهنگ، و نوری در تاریکی از دیگر نمادهای این انیمیشن است.

«در سایه سرو» از کدام درد حرف می‌زند؟

افرادی که در موقعیت‌های دشوار پس از جنگ یا حادثه قرار می‌گیرند با اختلالی به نام «پی‌تی‌اس‌دی» یا اختلال استرس پس از سانحه روبرو می‌شوند.

در بین اتفاقات بدی که ممکن است در طول زندگی برای هریک از ما پیش بیاید ترومای ناشی از جنگ از عمیق‌ترین و شدیدترین انواع آسیب‌های روانی است. کسانی که از جنگ برگشته‌اند یا زخمی‌شده‌اند ممکن است صحنه‌های جنگ را بارها و بارها در ذهن تجربه یا یادآوری کنند و در شرایطی قرار بگیرند که انگار در همان موقعیت سانحه قرار دارند و در هر لحظه احساس کنند که ممکن است کشته شوند و لحظه انفجار را به یاد بیاورند.

دکتر محمدرضا سرگلزایی، روانپزشک در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی انیمیشن در سایه سرو را از دو منظر روانشناسی مرضی و روانکاوی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد و می‌گوید این انیمیشن در بیان علائم حاد و مزمن این اختلال از نظر تصویری و توصیفی موفق عمل کرده و قابل تحسین است.

آقای سرگلزایی می‌گوید: در علائم حاد شاهد رفتار مضطرب و عصبانی فرد مبتلا هستیم که به صدا حساس است، از چیزهایی که حادثه را یادآوری می‌کند اجتناب می‌کند، گاهی دچار فراموشی انتخابی می‌شود اما این مقاومت گاهی شکسته می‌شود و به صورت کابوس و فلاش‌بک دوباره به او برمی‌گردد و گاهی به شکل «نشخوار فکری» و تفکر زائد بروز می‌کند.

دکتر سرگلزایی می‌گوید افسردگی، بی‌علاقگی به زندگی، از بین رفتن جذابیت‌های آن و نگاه منفی و بدبینانه نسبت به زندگی از علائم مزمن بودن اختلال «پی‌تی‌اس‌دی» است.

او می‌گوید بیمارانی که دچار اختلال یا استرس پس از سانحه هستند همدلی، همدردی و اعتماد به انسان ها را از دست می‌دهند و آنچه از این افراد دیده می‌شود بداخلاقی، تحریک‌پذیری و کم طاقتی و بی‌تفاوتی است.

محمدرضا سرگلزایی انیمیشن «در سایه سرو» را از زاویه روانکاوی با اتکا به نظریه «آنیما و آنیموس» از کارل گوستاو یونگ، از چهره‌های شاخص روانشناسی، تجزیه و تحلیل می‌کند و می‌گوید: آنیما (جنبه زنانه‌ روان) شامل عشق، دلبستگی، مراقبت، آفرینش و پیوستگی است و آنیموس (جنبه مردانه‌ روان) شامل استقلال، اقتدار، استحکام و جنگجویی است.

او می‌گوید در این انیمیشن، مرد شخصیت اصلی نمایانگر آنیموس است که مسئولیت‌های سنگین، جنگ و سختی‌های زندگی را بر دوش دارد اما در مسیر داستان، با روی دیگر سکه و با جنبه آنیمایی (زنانه) زندگی روبه‌رو هستیم که مراقبت، مهربانی و عشق را از طرف دختر نشان می‌دهد.

آقای سرگلزایی با اشاره به مردن ماهی در شروع فیلم، این صحنه را نمادی از خشم و رفتار آنیمایی مرد می‌داند و پدر با دیدن اشتیاق دخترش برای نجات نهنگ (به عنوان نماد حیات)، با وجود رنج‌ها و ملال‌ها و ناتوانایی‌ها، تمام قدرت خودش را در جهت تحقق هدف‌های دخترش به کار می‌بندد.

آقای سرگلزایی چنین تحلیل می‌کند که «در این فیلم مرد در سایه زن قرار می‌گیرد و شاید این نسخه و تجویزی برای جهان باشد که گرایش آنیموسی و یا گرایش به قدرت و جنگیدن و صلابت و استحکام باید زیر مجموعه گرایش آنیمایی، یعنی مراقبت، پیوستگی، عشق و اتحاد قرار بگیرد.»

نمادهای سینمایی «در سایه سرو»

کاوه عباسیان، پژوهشگر سینما و رسانه در گفت‌گو با بی‌بی‌سی فارسی، با اشاره به نقش هوش مصنوعی و کامپیوتر در تولید انبوه فیلم‌های انیمیشن معتقد است که با اینکه در حال حاضر ساخت دستی فریم به فریم یک انیمیشن به دلایل اقتصادی و زمان‌بر بودن عموما به صرفه نیست،اما فیلم «در سایه سرو» با این روش ساخته شده، و از این نظر به لحاظ تکنیکی و اجرایی از استاندارد لازم برخوردار است و حس خوبی به بیننده منتقل می‌کند.

او معقتد است اگر بخواهیم از نگاه نقادانه و با یک خوانش نمادین به این فیلم نگاه کنیم، استعاره‌های آن برای مردم ایران معانی مشخصی می‌توانند داشته باشند. در این فیلم با یک نهنگ به گل نشسته روبرو هستیم که می‌‌تواند نماد پدر خانواده و مشکلاتش باشد. در عین حال زندگی این پدر و دختر در خانه‌ای به دور از مردمان دیگر می‌تواند استعاره‌ای از زندگی مردم ایران تحت حاکمیت جمهوری اسلامی باشد.

آقای عباسیان درتوصیف نقش پدر در انیمیشن می‌گوید او می‌تواند نمادی از حاکمیت ایران باشد، دخترش را مورد خشونت خانگی قرار می‌دهد و جنگ مسبب و زمینه‌ساز خشونت خانگی شده است. یعنی در واقع کارگردان‌ها تلاش دارند تا با اشاره به اختلال «پی‌تی‌اس‌دی»، سبب خشونت مرد را عوامل بیرونی معرفی کند. از این نظر از بیننده خواسته می‌شود تا با این پدر گه‌گاه خشن، همذات‌پنداری کند و حتی او را ببخشد، همانطور که دختر پدرش را می‌بخشد.

کارشناس سینما و رسانه با اشاره به تعابیر مختلفی که می‌توان از نمادهای این فیلم داشت می‌گوید از منظر استعاری، لنج درب و داغان می‌تواند نمادی از گذشته و وابستگی پدر به گذشته باشد که در نهایت همین پدر برای نجات نهنگ یا در واقع همان رفع مشکلات، آن را غرق می‌کند. یکی از صحنه‌های زیبای فیلم که خوب از آب درآمده صحنه پایانی آن است که دختر به طرف پدرش که به روی آب آمده پارو می‌زند و ما نمی‌دانیم که آیا پدر زنده است یا نه. یعنی در واقع، با این فداکاری، پدر داستان به طهارت و رستگاری رسیده است و لایق بخشش است.

کاوه عباسیان معتقد است که پیام این انیمیشن از نظر سیاسی نه یک پیام رادیکال بلکه یک پیام آشتی‌جویانه است. اینگونه می‌توان تعبیر کرد که خانه، مرد و نهنگ نمادهایی از ایران، حکومت و مشکلات و بحران‌های کشور است و برای رهایی از این مشکلات باید کشتی شکسته که یادآور گذشته است، غرق شود و زنان نقش کلیدی و مهمی در این زمینه دارند. دختر این داستان که در طول فیلم روسری برسر دارد در پایان فیلم روسری را از سر برمی‌دارد، که این به نوعی با وقایع چند سال اخیر ایران و جنبش «زن، زندگی، آزادی» همخوانی دارد.

از «پرسپولیس» تا «سرباز رایان»

با مرور آثار سینمایی به فیلم‌ها و انیمیشن‌های مطرحی برمی‌خوریم که قهرمان آنها از جنگ برگشته‌اند، مجروح جنگی هستند، براثر سانحه قطع عضو شده‌اند و یا افراد نزدیک‌شان را از دست داده‌اند و با مشکلات و ناملایمات روانی بسیاری دست و پنجه نرم می‌کنند.

از جمله می‌توان به فیلم‌های «شکارچی گوزن»،«اولین خون»( رمبو)، «متولد چهارم جولای»، «سرباز رایان»، «قفسه درد» (مهلکه)، و «تک تیرانداز آمریکایی» اشاره کرد که به وقایع پس از دو جنگ ویتنام و عراق و فروپاشی روح و روان سربازان اشاره دارند.

در آثار سینمایی ایران هم می‌توان به فیلم «عروسی خوبان» به کارگردانی محسن مخملباف در سال ۱۳۶۷ اشاره کرد که مضمون محوری فیلم به «رزمنده‌ای» اشاره دارد که از جنگ برگشته و درگیر اختلال پی‌تی‌‌اس‌دی شده و هر صدایی برای او یادآرور میدان جنگ است.

در دنیای انیمیشن، فیلم «پرسپولیس» به کارگردانی مرجان ساتراپی و ونسان پارونو، محصول کشور فرانسه از جمله فیلم‌های واکنش‌برانگیز در بیان مشکلات زندگی تحت حکومت جمهوری اسلامی ایران است. داستان «پرسپولیس» به خاطرات خانم ساتراپی قبل از مهاجرت از ایران برمی‌گردد. این فیلم با اعتراض رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی روبرو شد که آن را «ضد ایرانی» دانست.

همچنین در انیمیشن‌های موفق خارجی که به اختلال «پی‌تی‌اس‌دی» اشاره دارند می‌توان به فیلم‌های «مدفن کرم‌های شب‌تاب» (درباره اثر جنگ برروی کودکان)، «والتس با بشیر» (خاطرات یک سرباز اسرائیلی از جنگ لبنان) و «در این گوشه دنیا» (زندگی مردم ژاپن پس از جنگ جهانی دوم) اشاره کرد.

از این رو مضمون انیمیشن «در سایه سرو» برای علاقمندان به سینما آشناست و آنچه می‌تواند بیننده را به فکر فرو ببرد و در خاطرش ماندگار کند، دوری از شعارزدگی و سپردن قضاوت به بیننده است. در این اثر شاهد همدلی انسان با طبیعت، آشتی میان آب و آتش، پیروزی مهربانی و شفقت بر خشم و خشونت، و رهایی از بند و اسارت هستیم.