جنیفر لارنس و ملاله یوسف‌زی درباره مستند «نان و گل‌های سرخ»: احساس کردیم باید کاری انجام بدهیم

ملاله یوسف‌زی، برنده جایزه صلح نوبل و جنیفر لارنس، بازیگر آمریکایی، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی درباره مستند جدیدشان «نان و گل‌های سرخ» صحبت کردند؛ مستندی که داستان‌ها و صدای زنان افغان را که علیه طالبان مقاومت می‌کنند، به تصویر می‌کشد.

این مسئله «آپارتاید جنسیتی» توصیف شده است. در اوت ۲۰۲۱، طالبان کنترل افغانستان را دوباره به دست گرفت. نسلی از زنانی که تحت دولت قبلی فرصت‌هایی برای کار، تحصیل و تصدی مناصب عمومی پیدا کرده بودند، اکنون زندگی‌شان به طور کامل تغییر کرده است. دختران از تحصیلات رسمی در مقاطع متوسطه و دانشگاهی محروم شده‌اند. زنان از بسیاری از بخش‌های کاری کنار گذاشته شده‌اند و از استفاده از پارک‌ها و سالن‌های ورزشی منع شده‌اند. سالن‌های زیبایی تعطیل شده‌اند و اکنون حتی صدای زنان در مکان‌های عمومی به تدریج در حال منع شدن است. حکومت طالبان ادعا کرده است که این قوانین در جامعه افغانستان پذیرفته شده و مطابق با شریعت اسلامی است.

«نان و گل‌های سرخ» مستندی است که توسط زنانی که این محدودیت‌ها را به چالش کشیده‌اند، از درون افغانستان فیلم‌برداری شده است. دکتر زهرا محمدی، یکی از شخصیت‌های اصلی این فیلم، در یکی از صحنه‌ها به کسی به او زنگ زده می‌گوید: «من دارم فیلم‌برداری می‌کنم، با من تماس نگیر»، و سپس به‌سرعت به سمت محل کارش می‌دود.

دکتر محمدی، یک دندان‌پزشک جوان که چند هفته پیش از تصرف کابل توسط طالبان نامزدی خود را جشن گرفته بود، به مخاطبان ابراز امیدواری می‌کند که بتواند تحت حکومت جدید به کار خود ادامه دهد. او به دوربین می‌گوید: «تا حالا طالبان پزشکان را اذیت نکرده‌، هرچند به من دستور داده‌اند که اسمم را از روی تابلو بردارم.»

دکتر محمدی تابلوی مطب خود را با نامش در محلی برجسته دوباره نصب می‌کند. این تابلو، به‌نوعی نمادی از شجاعت او در طول فیلم است. خیلی زود، مطب دندان‌پزشکی او به یک مرکز مخفی برای فعالان زن تبدیل می‌شود، چرا که با بسته شدن درهای تحصیل به روی دختران در مقاطع متوسطه و دانشگاه، محدودیت‌ها شدت می‌گیرد. همان‌طور که فیلم ادامه می‌یابد، مقاومت زنان با دستگیری، زندان و ناپدیدشدن همراه می‌شود.

این مستند که بدون روایتگر و به زبان‌های فارسی‌دری و پشتو ساخته شده است، بیشتر به سبک «سینمای واقع‌گرایانه» و تکیه بر شخصیت‌های اصلی فیلم است تا خودشان فیلم‌برداری کنند. آنها از تظاهرات‌هایی فیلم‌برداری می‌کنند که در آن «نان، آموزش و آزادی» را مطالبه می‌کنند. آنها زمانی فیلم‌برداری می‌کنند که در تظاهرات دستگیر می‌شوند، با گاز اشک‌آور روبرو می‌شوند، یا زمانی که طالبان در خانه‌هایشان را می‌کوبد.

یکی از معترضان مسن‌تر در فیلم درباره وضعیت موجود می‌گوید: «دخترانی که تا کلاس دوازدهم درس خوانده‌اند، در خانه گیر کرده‌اند. آنها رویای پزشک، مهندس و معلم شدن داشتند. این فاجعه است. آنها رؤیا داشتند.»

هرچند کارگردان این فیلم صحرا مانی، یک فیلم‌ساز افغان مقیم خارج از کشور است (که پیش‌تر مستند تأثیرگذار «هزار دختر مثل من» را ساخته بود)، «نان و گل‌های سرخ» با حمایت هالیوود تولید شده است. تهیه‌کنندگی این فیلم را جنیفر لارنس، بازیگر برنده اسکار، و تهیه‌کنندگی اجرایی آن را ملاله یوسف‌زی، فعال برنده جایزه صلح نوبل، برعهده داشته است.

لارنس به بی‌بی‌سی می‌گوید: «دیدن اخبار پس از خروج نظامی آمریکا از افغانستان و آنچه که بر سر زنان آمد، از سال ۲۰۲۱ مرا وادار کرد اقدامی انجام دهم.» او ادامه می‌دهد: «فقط احساس می‌کردم باید کاری انجام دهم. دوربین‌ها می‌توانند به مقابله با این حس درماندگی کمک کنند.»

او توضیح می‌دهد که قصد داشت بداند آیا کسی در داخل افغانستان از وضعیت زنان و دختران فیلم‌برداری می‌کند یا نه. لارنس می‌گوید: «برای ما مهم بود که بتوانیم چشم‌هایی در داخل کابل داشته باشیم، چون این دقیقاً همان چیزی بود که طالبان نمی‌خواست.»

او ادامه می‌دهد: «وقتی با صحرا تماس گرفتیم – چون قبلاً با کارهای او آشنا بودیم – متوجه شدیم که او از قبل در حال جمع‌آوری تصاویر از دخترانی در داخل کابل بوده است.»

مانی می‌گوید: «من وقت زیادی را در مرز افغانستان گذراندم تا بتوانم نزدیک به تیمم باشم و مطالب را جمع‌آوری کنم. تیمی تشکیل دادیم که به شخصیت‌های اصلی فیلم آموزش دهیم چگونه از خودشان فیلم‌برداری کنند و این کار را به شکلی ایمن انجام دهند که اگر طالبان گوشی‌هایشان را چک کرد، چیزی پیدا نکند.»

لارنس اولین چهره مشهور هالیوود نیست که وضعیت حقوق بشری زنان افغان را محکوم کرده است. در سپتامبر، مریل استریپ در یک رویداد مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یک گربه حقوق بیشتری نسبت به یک زن در افغانستان دارد، چون گربه می‌تواند بیرون برود و آفتاب را روی صورتش احساس کند.»

هیلاری و چلسی کلینتون نیز تهیه‌کنندگان مستند «در دستان او» در سال ۲۰۲۲ بودند؛ مستندی درباره جوان‌ترین شهردار زن افغانستان و آشفتگی‌هایی که در ماه‌های منتهی به تصرف طالبان تجربه کرد.

لارنس و کلینتون‌ها همچنین تهیه‌کنندگان اجرایی مستندی درباره حقوق زنان در ایالات متحده هستند: «زوراوسکی علیه تگزاس» (۲۰۲۴)، که درباره زنانی است که علیرغم شرایط تهدیدکننده زندگی، از سقط جنین منع شده و از ایالت تگزاس شکایت کردند. درحالی که برخی زنان در آمریکا می‌گویند حقوقشان بر بدن خود در حال کاهش است، و برخی دیگر از سیاست‌های سخت‌گیرانه‌تر در مورد سقط جنین حمایت می‌کنند، آیا لارنس از فیلم‌سازی برای طرفی که فکر می‌کند حق دارد، بهره‌برداری می‌کند؟

لارنس می‌گوید: «فکر می‌کنم فیلم‌سازی راهی است که من با زندگی کنار می‌آیم. این فرایند هنری من است و همچنین شیوه‌ای است که با آن مسائل را درک می‌کنم. در بسیاری از موارد، این تنها سلاح من است زمانی که شاهد وقوع چیزی هستم و آن خشم بی‌قدرت را احساس می‌کنم.»

او می‌افزاید: «زوراوسکی علیه تگزاس بسیار به‌موقع بود، چرا که موضوع سقط جنین در [انتخابات ایالات متحده] مطرح بود.»

«زنان می‌میرند زیرا قانون «رو در برابر وید» لغو شده است، و گفت‌وگوی موجود در آمریکا پیرامون موضوع سقط جنین بسیار دشوار و پیچیده است. بعضی از آمریکایی‌ها اصلا درست نمی‌دانند که سقط جنین چیست، به همین دلیل بسیار مهم بود که من هم صدایم را به این موضوع اختصاص بدهم.»

لارنس ادامه می‌دهد: «اما نان و گل‌های سرخ بیشتر از یک ضرورت نشأت گرفت، فقط تماشای چیزی که در لحظه اتفاق می‌افتاد و نیاز به انجام کاری.»

ملاله نیز معتقد است که عمل فیلم‌برداری خود نوعی مقاومت از سوی زنان افغان است که در برابر محدودیت‌های سنگین زندگی‌شان ایستاده‌اند.

او به بی‌بی‌سی می‌گوید: «این یک شیوه بسیار قدرتمند مقاومت است که زنان افغان صدایشان را بلند و واضح کنند و در برابر طالبان، که هر کاری می‌کند تا زنان را به سکوت بکشاند، دیده شوند. در اصل این یک سرکوب سیستماتیک است که آنها اعمال می‌کنند، آنها عملاً کنترل همه جنبه‌های زندگی یک زن را در دست دارند.»

ملاله تأکید می‌کند: «برای مقاومت در برابر آنها، ما باید تمام کارهایی را انجام دهیم که آنها نمی‌خواهند. زنان باید در آن اتاق‌ها حضور داشته باشند. حقوق زنان باید در دستور کار باشد، ما باید آپارتاید جنسیتی را فریاد بزنیم و آن را به معاهدات وارد کنیم، تا عاملانی مانند طالبان برای جنایاتی که علیه زنان افغان مرتکب می‌شوند، پاسخگو شوند.»

ملاله اشاره می‌کند که از زمان ساخت این مستند، زنان افغان با چالش‌های بیشتری روبه‌رو شده‌اند. فرمانی جدید از سوی طالبان، شنیده شدن صدای زنان در اماکن عمومی را ممنوع کرده است؛ طالبان می‌گوید این دستور مبتنی بر تفسیر آنها از شریعت اسلامی است. زنان اجازه ندارند در داخل خانه‌های خود با صدای بلند آواز بخوانند یا چیزی بخوانند. آنها در مکان‌های عمومی باید کاملاً پوشیده باشند، از جمله چهره‌هایشان.

سخنگوی حکومت طالبان در آن زمان به بی‌بی‌سی گفت که این فرمان مطابق با شریعت اسلامی است و «هر عالم دینی می‌تواند منابع آن را بررسی کند». آنها همچنین گفتند که در حال «کار کردن» بر روی مسئله آموزش زنان هستند.

با این حال، یک روان‌شناس که با زنان افغان کار می‌کند، امسال به بی‌بی‌سی گفت که آنها از یک «همه‌گیری» افکار خودکشی رنج می‌برند. در فیلم «نان و گل‌های سرخ»، زنی وقتی از سوی یک مقام به سکوت تهدید می‌شود و به او می‌گویند: «ساکت شو، وگرنه همین الان تو را می‌کشم»، فریاد می‌زند: «دانشگاه‌ها و مدارس را بستید، حالا می‌توانید همین الان من را بکشید.»

در بخش دیگری از فیلم، زن دیگری به آنها فریاد می‌زند: «شما برای ما وحشت به ارمغان آوردید به جای امنیت.»

اگرچه دکتر محمدی در فیلم می‌گوید که «زن افغان ابتدا در خانه، توسط پدر، برادر یا شوهرش سرکوب می‌شود»، یکی از ویژگی‌های برجسته فیلم «نان و گل‌های سرخ» تعداد مردان و پسرانی است که حامی این زنان هستند، معمولاً با چهره‌هایی محو شده برای حفظ امنیت‌شان. وقتی دوربین بر شات شبانه‌ای از شهر کابل متمرکز می‌شود، صداهای زنانه‌ای شنیده می‌شود که فریاد می‌زنند: «آموزش حق ماست!» پس از لحظه‌ای، صدای مردی نیز به وضوح شنیده می‌شود که به آنها می‌پیوندد.

این فیلم به تهیه‌کنندگی اجرایی ملاله یوسف‌زی، فعال برنده جایزه صلح نوبل، ساخته شده است؛ کسی که طالبان زمانی که به مدرسه می‌رفت به او شلیک کردند.

ملاله به بی‌بی‌سی می‌گوید که معتقد است فشارهای عمومی در نهایت می‌تواند طالبان را مجبور به دادن امتیاز کند. او می‌گوید: «آنها حتی نمی‌خواهند زنان در مذاکراتی که با نمایندگان کشورهای مختلف انجام می‌شود حضور داشته باشند، نمی‌خواهند حقوق زنان در دستور کار باشد.»

او ادامه می‌دهد: «برای مقاومت در برابر آنها، ما باید تمام کارهایی را انجام دهیم که آنها نمی‌خواهند. زنان باید در آن اتاق‌ها حضور داشته باشند. حقوق زنان باید در دستور کار باشد، ما باید آپارتاید جنسیتی را فریاد بزنیم و آن را به معاهدات تبدیل کنیم، تا عاملانی مانند طالبان برای جنایاتی که علیه زنان افغان مرتکب می‌شوند، پاسخگو شوند.»

چنین خواسته‌هایی ممکن است دور از دسترس به نظر برسد. بی‌بی‌سی امسال گزارش داد که اعتراضات رهبری‌شده توسط زنان به دلیل سرکوب‌ها متوقف شده است، هرچند برخی همچنان با چهره‌های پوشیده ویدئوهایی را به صورت آنلاین منتشر می‌کنند.

صحرا مانی می‌گوید که با «امنیت به عنوان اولویت اصلی» در هنگام ساخت فیلم، شخصیت‌های اصلی فیلم پیش از انتشار آن و نمایش چهره‌هایشان، افغانستان را ترک کردند.

تصاویری که با تلفن همراه ضبط شده است، در اپیلوگ احساسی فیلم، زنی مسن را در حال آموزش گروهی از زنان جوان به زبان انگلیسی نشان می‌دهد. او می‌گوید: «این حالا برای آزمون‌های ورودی دانشگاه مفید است»، انگار که هیچ‌چیز تغییر نکرده است.

پیام فیلم «نان و گل‌های سرخ» در کلمات یکی از فعالانی که مجبور به فرار شده است، خلاصه می‌شود؛ او نگاهی آخر به کشورش می‌اندازد و می‌گوید: «باشد که تاریخ به یاد آورد که زمانی چنین ظلمی علیه زنان افغانستان مجاز بود.»