فریاد مادران در دمشق؛ جست‌وجو در یتیم‌خانه‌ها برای کودکان ناپدیدشده در دوران بشار اسد

ریم قاری در کنار جمعی کوچک از مادران سوری، تصاویر را روی تلفن همراه مرور می‌کند و نگاهش روی چهره‌هایی می‌ایستد که شاید قابل شناسایی باشند.

برای نخستین بار پس از ماه‌ها، ریم دیگر به‌ تنهایی در پی یافتن پسرش کریم نیست؛ پسری که در جریان جنگ داخلی سوریه، زمانی ناپدید شد که هنوز بیش از دو سال و نیم نداشت و اکنون پانزده ساله است.

در سپتامبر ۲۰۲۵، یک مستند تحقیقی بی‌بی‌سی با عنوان «کودکان ربوده‌شده سوریه» توضیح داد که چگونه رژیم بشار اسد از یتیم‌خانه‌های محلی و بین‌المللی برای پنهان‌سازی سیستماتیک کودکانی بهره‌برداری می‌کرد که والدین‌شان زندانیان سیاسی بودند.

این مستند در قالب پروژه‌ای مشترک و با همکاری سازمان لایت‌هاوس ریپورتس و شماری از رسانه‌های مختلف از سراسر جهان، از جمله سوریه، منتشر شد.

از آن زمان، ریم حامیان تازه‌ای یافته است؛ شریکان جدید، مقام‌های سازمان ملل و گروه‌های حامی حقوق بشر که همگی برای دست‌یافتن به پاسخ پرسش‌های خود تلاش می‌کنند.

ریم می‌گوید: «دردی جانکاه است، اما سرانجام این فرصت فراهم شده است که در کنار مادران دیگری که فرزندانشان را از دست داده‌اند گرد هم بیاییم، تجربه‌هایمان را با هم در میان بگذاریم و جست‌وجو را آغاز کنیم».

او می‌افزاید: «فکر می‌کردم تنها مادری هستم که به دنبال فرزندش می‌گردد، اما بعد فهمیدم مادرانی هم هستند که سه یا چهار فرزند خود را از دست داده‌اند».

ریم تاکید می‌کند: «همه ما بخشی از جمعی همدل و حامی یکدیگر هستیم. پس از پخش فیلم، وزارتخانه با ما تماس گرفته و اقداماتی را آغاز کرده است و حالا احساس می‌کنیم صدایمان شنیده می‌شود».

با وجود سال‌های دشواری که در جست‌وجوی پسرش سپری کرده بود، صدای ریم آرام است.

ریم در مصاحبه با بی‌بی‌سی می‌گوید ناامیدی خانواده‌های این مفقودان، به‌ سبب فقدان شفافیت و نبود پیشرفت ملموس در تحقیقات دولت سوریه، رو به افزایش است.

ریم می‌گوید: «می‌دانم که مراکز نگهداری بسیاری در خارج از استان دمشق و حومه آن وجود دارد که تا امروز هیچ تماسی با آن‌ها گرفته نشده است. اگر امکانات و منابع کافی در دسترس نیست، چرا مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست درهای خود را به روی مادران باز نمی‌کنند و به خانواده‌هایی مانند ما اجازه نمی‌دهند به‌طور مستقل و بدون وابستگی به نهادهای دولتی جست‌وجو کنیم؟ شاید بتوانیم کمکی انجام دهیم».

ریم به بی‌بی‌سی توضیح می‌دهد که مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرستی که قصد بازدید از آن‌ها را داشته، بدون مجوز دولتی از پذیرش او خودداری کرده‌اند.

بی‌بی‌سی بارها از وزارت امور اجتماعی و کار سوریه، که مسئول انتقال کودکان از زندان‌ها به مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست بوده است، درخواست توضیح کرد.

اما این وزارتخانه از ارائه توضیح خودداری کرد و تنها به تحقیقات در حال انجام ارجاع داد.

اخیرا رغده زیدان، رئیس کمیته تحقیق درباره سرنوشت فرزندان زنان و مردان زندانی و مفقود در سوریه، در نشستی خبری اعلام کرد که هویت ۳۱۴ کودکی که وزارت امور اجتماعی آن‌ها را به مراکز نگهداری منتقل کرده بود، شناسایی شده است.

این کمیته وضعیت ۱۵۰ نفر از این کودکان را پیگیری کرده و از بازگشت آن‌ها به خانواده‌هایشان اطمینان حاصل کرده است و روند بازگرداندن دیگر کودکان همچنان ادامه دارد.

نهاد مستقل رسیدگی به امور مفقودان وابسته به سازمان ملل اعلام کرد که دست‌کم ۵۳۰ کودک مشمول آنچه «تمهیدات امنیتی» خوانده می‌شود بوده‌اند؛ کودکانی که از پدران زندانی یا مفقودشده خود جدا شده و به مراکز نگهداری یا مؤسسات مراقبت از کودکان سپرده شده‌اند.

کارلا کینتانا، رئیس این نهاد در سوریه، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی گفت: «آمار ما تنها شامل پرونده‌هایی است که بر اساس اطلاعات به‌ دست‌ آمده از منابع مختلف در حال پیگیری آن‌ها هستیم».

او افزود: «هر تفاوتی میان آمار ما و آمار دیگر طرف‌هایی که به دنبال کودکان مفقود هستند، باید به‌عنوان بخشی مکمل دیده شود، نه نشانه‌ای از تناقض، موضوعی که بر ضرورت هماهنگی و هم‌افزایی تلاش‌ها برای یافتن کودکان مفقود تاکید می‌کند».

کندی پیشرفت در جمع‌آوری شواهد

دارالامان، یکی از مراکز دولتی نگهداری کودکان بی‌سرپرست، پیش‌تر پذیرای فرزندان زندانیان در دوران نظام اسد بوده است و بی‌بی‌سی نسخه‌هایی از اسناد مربوط به این کودکان را به دست آورده است.

به گفته یکی از مسئولان ارشد این مرکز، از زمان تشکیل کمیته رسمی تحقیق درباره مفقودان در ماه مه ۲۰۲۵، تاکنون هیچ‌گونه درخواستی درباره این مدارک از سوی این کمیته مطرح نشده است.

یک مقام اداری ارشد این مرکز در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی تاکید کرد: «تاکنون هیچ‌ کس از وزارت امور اجتماعی هیچ پرسشی مطرح نکرده است».

این مسئول گفت: «همه کودکانی که نزد ما هستند، یتیم و فرزندان زندانیان‌اند. اگر از آن‌ها پرسیده شود، می‌گویند پدر و مادرشان در زندان‌ها جان باخته‌اند یا توسط نظام برده شده‌اند. مدارکشان کامل و آماده است، اما دولت تاکنون هیچ اقدامی برای بررسی آن‌ها نکرده است».

خانواده‌هایی مانند ریم قاری امیدوار بودند سقوط بشار اسد راه دسترسی کامل به اسناد را باز کند، اما به گفته همین خانواده‌ها، تاکنون هیچ اطلاعات تازه‌ای در اختیار خانواده‌هایی که فرزندانشان را از دست داده‌اند قرار نگرفته است.

سازمان بین‌المللی «روستای کودکان اس‌اواس» در سوریه با پذیرش «مسئولیت ناکامی‌ها»، از انجام تحقیقات ویژه خبر داده است.

این سازمان اعلام کرده است که به‌طور مستقل در حال تحقیق درباره کودکانی است که از سوی دولت به مراکز آن سپرده شده‌اند.

شاخه این سازمان در سوریه اذعان می‌کند که ۱۳۹ کودکِ متعلق به بازداشت‌شدگان را تحویل گرفته بود و بیشتر آنها را سال گذشته به دولت سوریه بازگردانده است، بی‌آنکه از سرنوشت یا محل نگهداری‌شان اطلاعی داشته باشد.

پس از انتشار تحقیق درباره پرونده کودکان ربوده‌شده در سوریه، فعالیت این شعبه برای مدت ۳ سال متوقف شد.

مدیرعامل این سازمان مستقر در وین در یک ایمیل داخلی تاکید کرد که دفتر مرکزی مسئولیت این «ناکامی‌ها» را بر عهده می‌گیرد.

این ایمیل همچنین برنامه‌هایی برای تسریع بازگشت مفقودان سوری به خانواده‌هایشان، بررسی اطلاعات مربوط به خانواده‌های این مفقودان و تحقیق درباره وابستگی‌های سیاسی مقام‌های ارشد این سازمان در سراسر جهان را در بر می‌گرفت.

خانواده‌هایی که فرزندانشان از سوی این سازمان بین‌المللی در سوریه پذیرش شده‌اند، مشمول دریافت غرامت خواهند بود.

در این زمینه، این سازمان بین‌المللی تاکنون هیچ تماسی با خانواده‌هایی که موضوع گزارش بی‌بی‌سی بوده‌اند، برقرار نکرده است.

جست‌وجو ادامه دارد

گام‌هایی رو به جلو برداشته شده است؛ ریم به اطلاعاتی درباره افرادی دست یافته که در شبی که همسر و فرزندش در سال ۲۰۱۵ ناپدید شدند، در آن ایست بازرسی حضور داشتند.

ریم در این‌باره می‌گوید: «این اطلاعات کورسویی از امید برای دانستن جزئیات به من داده است، اما هنوز تنها گوشه‌ای کوچک از حقیقت را روشن می‌کند».

خانواده‌های دیگری نیز برای دریافت مشاوره حقوقی اقدام کرده‌اند. هدیل، مادر دیگری است که دو فرزندش بلافاصله پس از بازداشت او به سازمان روستای کودکان اس‌اواس منتقل شدند و ۱۱ سال را در آن‌جا گذراندند.

هدیل به‌تازگی و برای نخستین بار توانست دو پسر بزرگ‌ترش را پیدا کند و با آن‌ها دیدار داشته باشد.

مستند بی‌بی‌سی با عنوان «کودکان ربوده‌شده سوریه» امکان رویارویی مستقیم خانواده‌های مفقودان با مسئولان مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست در سوریه و مقام‌های دولتی را فراهم کرد.

کودکان در کانون توجه

محمد غبیس، کوچک‌ترین کودکی که دولت او را در مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست نگه داشته بود، در روز جهانی کودک به‌عنوان استاندار نمادین ریف دمشق انتخاب شد.

غبیس اکنون مدافع حقوق کودکانی است که فرزندان زندانیان‌اند، کودکانی که بخش عمده سال‌های کودکی خود را در این نهادها گذرانده‌اند یا در برخی موارد، خانواده‌هایشان را به‌طور کامل از دست داده‌اند.