اعتراضات ایران از نگاه ترکیه؛ «آنکارا نگران باز شدن جعبه پاندورا است»

در جریان اعتراض‌های ایران که با سرکوب مرگبار حکومت روبه‌رو شد، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مقطعی از معترضان خواست به اعتراض‌های خود ادامه دهند و وعده داد که «کمک در راه است».

آقای ترامپ تهران را تهدید کرده بود که اگر به کشتار معترضان ادامه دهد واکنش سختی در انتظارش خواهد بود. در حالی که بسیاری انتظار نوعی اقدام نظامی آمریکا علیه ایران را داشتند، آقای ترامپ گفت که به او اطمینان داده شده که کشتارها و اعدام‌ها در ایران متوقف خواهد شد و اقدامی نظامی صورت نگرفت.

آینده ایران با جمعیتی حدود ۹۰ میلیون نفر اکنون در ابهام است. یکی از کشورهایی که بیشترین تاثیر را از بحران احتمالی خواهد پذیرفت، ترکیه است.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، تاکنون درباره رویدادهای ایران اظهارنظری نکرده است.

در حالی که تماس‌های دیپلماتیک ادامه دارد، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در نشست خبری ۱۵ ژانویه به پرسش‌هایی درباره رویکرد آنکارا در قبال تحولات ایران پاسخ داد.

آقای فیدان گفت ترکیه به ثبات و امنیت منطقه‌ای اهمیت می‌دهد و تاکید کرد که با مداخله نظامی در ایران مخالف است.

هاکان فیدان درباره اعتراض‌ها گفت: «هر آنچه در ایران رخ دهد ما را تحت تاثیر قرار می‌دهد، و به همین دلیل ما این تحولات را از نزدیک دنبال می‌کنیم.»

او همچنین گفت که حل مشکلات ایران با «بازیگران اصلی بین‌المللی» به نفع ترکیه نیز خواهد بود.

اما اظهارات آقای فیدان و دیگر مقام‌های ترکیه چه تصویری از رویکرد آنکارا نسبت به اعتراض‌های ایران ترسیم می‌کند؟

«نگرانی از مداخله» در ایران

کارشناسانی که با بخش ترکی بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند می‌گویند آن‌چه رویکرد ترکیه نسبت به اعتراض‌های ایران را شکل می‌دهد، منافع امنیت ملی و اصول سنتی سیاست خارجی این کشور است.

صالح بیچاکجی، استاد دانشگاه نیشان‌تاشی، می‌گوید ترکیه، در شرایطی که بر تامین امنیت مرزهای سوریه تمرکز دارد، انتظار نداشت با بی‌ثباتی در مرز ایران روبه‌رو شود.

به گفته آقای بیچاکجی پس از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران ، در آنکارا نوعی «نگرانی از مداخله» در ایران شکل گرفته است.

«وقتی جنبش‌های مردمی هم به این اضافه می‌شود، ممکن است وضعیتی به وجود آید که ترکیه مجبور شود برای موج احتمالی مهاجرت تدابیری بیندیشد.»

وزیر خارجه ترکیه گفته است که این کشور برای مواجهه با وضعیت‌های اضطراری احتمالی در ایران، «تدابیر کنسولی» در نظر گرفته است.

هاکان فیدان ابراز امیدواری کرد که «رویدادهای ایران فروکش کند و شاهد یک فاجعه بزرگ‌تر نباشیم». او در پاسخ به این پرسش که آیا پناهجویان به مرزهای ترکیه هجوم خواهند آورد یا نه، گفت: «ارزیابی ما این است که در این زمینه نیازی به اقدام یا تدبیر خاصی نخواهد بود.»

دولت باحچلی، رهبر حزب حرکت ملی ترکیه، نیز روز ۱۳ ژانویه در سخنرانی خود در مجلس این کشور گفت: «ناآرامی‌ در ایران، چندپاره شدن ایران و درگیر شدن ایران در بحران، از هر جهت ترکیه و کشورهای منطقه را تهدید می‌کند.»

او تاکید کرد که تمامیت و ثبات ایران برای ترکیه «مسئله مرگ و زندگی» است.

هزار وورال، عضو هیئت علمی دانشگاه آیدین استانبول، اظهارات مقام‌های آنکارا را این‌طور ارزیابی می‌کند: «در حال حاضر ترکیه بیشتر از زاویه امنیتی به موضوع نگاه می‌کند. زیرا آنکارا آگاه است که این وضعیت تا چه اندازه پرریسک است و امنیت ایران موضوعی حیاتی است که بر امنیت ترکیه و منطقه و حتی بر طرح ایجاد منطقه‌ای عاری از تروریسم نیز اثر می‌گذارد.»

این پژوهشگر حوزه خاورمیانه و ایران هشدار می‌دهد که خلأ قدرت، بی‌ثباتی یا آشوب طولانی‌مدت در ایران، وقتی در کنار مداخله آمریکا و اسرائیل در نظر گرفته شود، «مسائل امنیتی بسیار غیرمستقیم و چندلایه‌ای» را آشکار خواهد کرد.

«البته از منظر امنیت و ریسک‌های منطقه‌ای، این نگاه مبنای عقلانی هم دارد. ترکیه مرزی ۵۶۰ کیلومتری با ایران دارد که بیش از ۴۰۰ سال بدون تغییر مانده است. طبعا تاثیرپذیری ترکیه از وقایع ایران اجتناب‌ناپذیر است.»

اورال توغا، پژوهشگر مرکز مطالعات ایران (ایرام)، نیز می‌گوید: «هرگونه خلأ قدرت و هرج‌ومرجی که در ایران شکل بگیرد، ناگزیر بر ترکیه تاثیر خواهد گذاشت.»

او یادآوری می‌کند که ترکیه به طور سنتی از تمامیت ارضی و ثبات ایران دفاع کرده است: «ترکیه از نخستین کشورهایی بود که جمهوری اسلامی را به رسمیت شناخت. این کار را برای آن انجام داد که ایران هر چه زودتر به ثبات برسد، یکپارچگی خود را برقرار کند و اقتدار سیاسی در آن شکل بگیرد.»

تهدیدهای آمریکا

ترکیه از تهدیدهای آمریکا علیه ایران نیز نگران است.

عمر چلیک، سخنگوی حزب حاکم عدالت و توسعه و معاون این حزب، روز ۱۲ ژانویه گفت مداخله خارجی در ایران «نتایج به شدت منفی» به دنبال خواهد داشت و افزود چنین اقدامی مشروع نخواهد بود.

او همچنین گفت آنکارا «آمادگی‌های خود را در بالاترین سطح نگه داشته است».

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز در نشست خبری ۱۵ ژانویه با یادآوری مداخلات اسرائیل و آمریکا در ایران گفت: «ما قطعا خواهان حل‌وفصل مشکلات از طریق گفت‌وگو هستیم.»

او افزود: «ما با مداخله نظامی علیه ایران مخالفیم. ایران باید مسائل داخلی خود را خودش حل کند.»

دونالد ترامپ علاوه بر تهدید به مداخله نظامی، اعلام کرد کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند، با تعرفه اضافی ۲۵ درصدی مواجه خواهند شد.

هاکان فیدان گفت که تاکنون اقدامی رسمی از سوی آمریکا در ارتباط با این مسئله انجام نشده است.

او گفت: «بنابراین در حال حاضر تصمیم قطعی ریاست‌جمهوری وجود ندارد که بتوان آن را به صورت واقع‌بینانه در دستور کار قرار داد.»

آمریکا در دوره نخست ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، در چارچوب سیاست «فشار حداکثری» علیه ایران، کشورهایی را که از ایران نفت می‌خریدند یا با آن تجارت می‌کردند، تحریم کرد.

در سال ۲۰۱۸ به هشت کشور از جمله ترکیه معافیت ۱۸۰ روزه داده شد، اما این معافیت تمدید نشد.

طبق اعلام رسمی، ترکیه از سال ۲۰۱۹ دیگر از ایران نفت وارد نمی‌کند، اما خرید گاز طبیعی همچنان ادامه دارد.

بر اساس گزارش سازمان تنظیم مقررات بازار انرژی ترکیه، در نوامبر ۲۰۲۵، ایران پس از آمریکا، آذربایجان و روسیه، چهارمین کشور تامین‌کننده گاز ترکیه بوده است.

هزار وورال با یادآوری پیوندهای نزدیک انرژی و تجاری میان ترکیه و ایران می‌گوید دو کشور به دنبال افزایش حجم تجارت با یکدیگر هستند.

او می‌گوید با وجود تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، دو کشور در گذشته این پیوندها را حفظ کرده‌اند، اما در دوره دوم ریاست‌جمهوری ترامپ این کار دشوارتر شده است: «وقتی به نظام روابط بین‌الملل کنونی نگاه می‌کنیم، به ویژه با گذشت یک سال از دوره دوم ترامپ، تغییر در رویه‌های روابط بین‌الملل و تا حدی عادی‌سازی بی‌قانونی، اوضاع را به نقطه‌ای خطرناک رسانده است.»

به گفته منابع وزارت خارجه ترکیه، تا اکتبر ۲۰۲۵ حجم تجارت دو کشور به ۶/۵ میلیارد دلار رسیده است.

ترکیه و ایران هدف‌گذاری کرده‌اند که به حجم تجارت سالانه ۳۰ میلیارد دلار دست یابند.

صالح بیچاکجی تاکید می‌کند که بحران اقتصادی در ایران بر ترکیه اثر خواهد گذاشت: «وخامت اقتصاد ایران زندگی کسانی را که در ترکیه هستند اما در ایران فعالیت اقتصادی دارند یا بازرگانان ترک فعال در ایران را به‌شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد. وقتی آتش‌سوزی رخ می‌دهد، ساختمان کناری هم از آن آسیب می‌بیند.»

«جعبه پاندورا»

اورال توغا، پژوهشگر مرکز مطالعات ایران، می‌گوید بر اساس مشاهدات او، بدنه امنیتی و مراجع تصمیم‌گیری در آنکارا همواره ناآرامی‌های احتمالی در ایران را به صورت کامل زیر نظر دارند.

او می‌گوید: «من بعید می‌دانم ترکیه در این زمینه امتیاز جدی بدهد، چون تهدیدهای بالقوه متعددی متوجه ترکیه است. ایران به معنای واقعی کلمه یک جعبه پاندورا است؛ حتی بدتر از سوریه.»

آقای توغا رویکرد آنکارا نسبت به احتمال تغییر رژیم در ایران را این‌گونه توضیح می‌دهد: «برای آنکارا موضوع اصلی مسائل داخلی ایران نیست. آنچه اهمیت دارد وجود ساختاری با اقتدار مرکزی قوی است. مهم این است که ایران کشوری باشد که یکپارچگی و وحدت خود را حفظ کند و یک نظام باثبات داشته باشد. یعنی باید یک کشور و یک طرف مشخص وجود داشته باشد تا بتوان دیپلماسی را پیش برد. به جای گفت‌وگو با ۵۰ گروه یا سازمان تروریستی، ترجیح می‌دهید با یک طرف واحد مذاکره کنید.»

صالح بیچاکجی نیز بر این باور است که تحولات پس از مداخلات آمریکا و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ ممکن است نگرانی‌ها در آنکارا درباره احتمال تجزیه یا بروز جنگ داخلی در ایران را تشدید کرده باشد.

«چون شما در مرزهایتان سوریه‌ای را دارید که تازه توانسته‌اید در آن نظمی ایجاد کنید، عراقی را دارید که توازن‌های داخلی‌اش بسیار شکننده است. اگر ایرانِ درگیر جنگ داخلی هم به این مجموعه اضافه شود، ترکیه برای حفظ ثبات خود ناچار خواهد شد تلاش بسیار بیشتری به خرج دهد.»