آیا ایران می‌خواهد «جای خالی» روسیه در قفقاز را پر کند؟

بخش مانیتورینگ، بی‌بی‌سی

با تضعیف منابع مالی، اقتصادی و نظامی روسیه به دلیل جنگ در اوکراین، این کشور اهرم فشار خود را در قفقاز جنوبی از دست داده است.

این امر دولت ارمنستان را که متحد سنتی روسیه است تشویق کرده است که به دنبال دوستانی در غرب بگردد و جمهوری آذربایجان نیز منافع مسکو در منطقه را نادیده بگیرد.

در این مرحله ایران، شاید با هماهنگی روسیه، در تلاشی برای جلوگیری از پر شدن خلأ پيش رو، به دست نیروهای فرامنطقه‌ای، وارد عمل شده است.

طی دو ماه گذشته، تهران هشدارهای متعددی مبنی بر مخالفت با اجازه ورود بازیگران خارجی به قفقاز جنوبی صادر کرد، از ارمنستان حمایت کرد، مانور نظامی گسترده‌ای را در مرزجمهوری آذربایجان و ارمنستان برگزار کرد و جنگ لفظی با جمهوری آذربایجان را تشدید کرد.

از آنجایی که دیگر بازیگر اصلی منطقه، یعنی ترکیه، در گرجستان و به ویژه جمهوری آذربایجان دارای مواضعی قوی است، ایران بهترین بخت را برای وارد کردن ارمنستان به مدار خود دارد.

تلاش‌های اخیر تهران برای تأثیرگذاری بر سیاست‌های باکو، به‌ویژه همکاری نظامی جمهوری آذربایجان با اسرائیل، تنش‌های دیرینه بین دو کشور را تشدید کرده است.

ایران و روسیه دست در دست هم عمل می‌کنند

برخی کارشناسان در جمهوری آذربایجان گفته‌اند که افتتاح «شتابزده» کنسولگری ایران در کاپان در منطقه جنوبی سیونیک ارمنستان و رزمایش گسترده سپاه پاسداران در نزدیکی مرزجمهوری آذربایجان، پیش از مذاکراتی که در ۳۱ اکتبر به میزبانی ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه در سوچی برگزار شد، به منظور فشار بر باکو بوده است.

گفته می‌شود در آن نشست سه جانبه بین ارمنستان، جمهوری آذربایجان و روسیه، پوتین نتوانست الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان را برای امضای سندی متقاعد کند که جايگاه ویژه‌ای به قره‌باغ جدایی‌طلب بدهد و مدت اقامت نیروهای حافظ صلح روسیه در آنجا را طولانی‌تر کند.

علی‌اف در سخنرانی خود در ۸ نوامبر نگرانی‌های مربوط به ایران را تأیید کرد، و از ایروان خواست امضای معاهده صلح با باکو را به تعویق نیندازد و گفت که ارمنستان نباید به ایران تکیه کند، که به گفته او مانورهایی نظامی «در حمایت از ارمنستان» برگزار کرده است.

او گفت: «هیچ‌کس نمی‌تواند ما را بترساند.»

تلویزیون دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کرد که تهران با حمایت از ایروان و ممانعت از دستیابی به توافق صلح با باکو، از «خط قرمز» جمهوری آذربایجان رد شده است.

برخی از رسانه‌های ارمنستان با اظهار نظر درباره سفر نیکول پاشینیان نخست‌وزیر ارمنستان به تهران بلافاصله پس از نشست سوچی، اعلام کردند که روسیه و ایران تلاش‌های خود را برای جلوگیری از دخالت کشورهای ثالث در عادی‌سازی روابط بین ارمنستان وجمهوری آذربایجان هماهنگ کرده‌اند.

تغییر در سیاست نظامی ارمنستان

ارمنستان پس از شکست در جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ به ناکارآمدی شیوه‌ها و تجهیزات نظامی قدیمی متعلق به دوران روسیه - شوروی خود پی برد و گفت که روند انتقال به استانداردهای مدرن را آغاز کرده است.

علاوه بر این، جنگ روسیه در اوکراین و مشکلات لجستیکی ناشی از فقدان روابط دیپلماتیک بین گرجستان و روسیه، توانایی مسکو را برای تأمین تسلیحات برای ایروان به طرز چشمگیری محدود کرده است.

همچنین در ارمنستان درخواست برای خروج از ائتلاف نظامی به رهبری روسیه - سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) - افزایش یافته است، که در این صورت ممکن است ایالات متحده با فروش تسلیحات به ارمنستان موافقت کند. در این میان، ایروان چندین قرارداد با شرکت‌های هندی برای خرید سیستم‌های توپخانه‌ای، راکت‌انداز، موشک‌های ضد تانک و مهمات امضا کرده است.

در ماه مه، ارمنستان قراردادهایی برای همکاری نظامی با یونان و قبرس امضا کرد، و همچنین در حال افزایش همکاری دفاعی با فرانسه است.

در ماه سپتامبر، روبرت کوچاریان، رئیس‌جمهوری سابق و رهبر اپوزیسیون حامی روسیه پیشنهاد کرد که ایران می‌تواند جایگزینی برای روسیه در تضمین امنیت ارمنستان باشد.

این نظر را حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران نیز تکرار کرد و در افتتاحیه کنسولگری ایران در کاپان در ۲۱ اکتبر گفت که «ما امنیت ارمنستان را امنیت ایران می‌دانیم».

تنش‌های بین ایران و جمهوری آذربایجان

امیرعبداللهیان همچنین گفت تهران برای تقویت مسیر ترابری شمال به جنوب که خلیج فارس را از طریق ارمنستان و گرجستان به دریای سیاه متصل می‌کند، تلاش خواهد کرد.

ایران گفته است از احیای «راه‌های مواصلاتی سنتی» در منطقه استقبال می‌کند اما نقض حاکمیت کشورهای منطقه و تمامیت ارضی آنها را نمی‌پذیرد.

سیونیک (که کاپان مرکز آن است)، استانی هم مرز با ایران در ارمنستان است که جمهوری آذربایجان انتظار دارد از طریق آن یک بزرگراه و ارتباط راه آهن با منطقه نخجوان برقرار کند.

بر اساس توافق صلح ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بازگشایی این مسیر در راستای توافقنامه آتش‌بس با میانجیگری روسیه است که به جنگ سال ۲۰۲۰ قره‌باغ پایان داد. جمهوری آذربایجان اصرار دارد این مسیر را «گذرگاه زنگزور» بنامد.

این جاده ساخته شده در شوروی سابق، سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان را به نخجوان متصل می‌کند، و در امتداد مرز ارمنستان و ایران و از مغری می گذرد و از آغاز درگیری ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اوایل دهه ۱۹۹۰ بسته باقی مانده است.

ایروان اصرار دارد که باید حاکمیت خود را بر این جاده حفظ کند، در حالی که باکو به دنبال یک وضعیت فراسرزمینی برای آنها است که معادل کریدوری شبیه کریدور لاچین تحت کنترل روسیه است که ارمنستان را به قره باغ متصل می‌کند.

بسیاری درجمهوری آذربایجان بر این باورند که این مسیر دلیل اصلی حملات لفظی اخیر تهران به جمهوری آذربایجان است زیرا می‌تواند اتحاد جمهوری آذربایجان و ترکیه را تقویت کند و کشورهای ترک در قفقاز و آسیای مرکزی را متحد کند.

در همین حین، ایران وجمهوری آذربایجان در ماه مارس توافق کردند که یک راه ارتباطی مشابه بین آذربایجان غربی به نخجوان از طریق ایران ایجاد کنند.

فرهاد ممدوف، تحلیلگر توضیح داد که تهران مخالف باز شدن مرزهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکیه است زیرا این امر می‌تواند به نفوذ بیشتر ترکیه در منطقه و به حاشیه راندن ایران منجر شود.

دیدگاه ایران

ایران به نوبه خود «گذرگاه زنگزور» را معادل گسترش نفوذ اسرائیل و ناتو به سمت مرزهای خود و همچنین انسداد ارتباط خود با ارمنستان می‌داند که به معنای از دست دادن دسترسی آسان به این منطقه و مقابله با جمهوری آذربایجان تحت حمایت دشمن ایران، اسرائیل است.

باکو اصرار دارد که دوستی اسرائیل وجمهوری آذربایجان متوجه هیچ طرف ثالثی نیست، اما ایران از هرگونه فعالیت اسرائیل در همسایگی خود احساس خطر می‌کند و نگران استفاده احتمالی اسرائیل از خاک جمهوری آذربایجان برای اهداف اطلاعاتی و نظامی علیه ایران است.

اظهارات امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه مبنی بر اینکه ایران هرگز«رژیم صهیونیستی» را در نزدیکی مرزهای خود و «هیچ تغییری را در مرزها و ژئوپلیتیک منطقه» تحمل نخواهد کرد، نشان‌دهنده این نگرانی‌ها است.

ایران گذرگاه مورد نظر جمهوری آذربایجان را «دالان توران ناتو» با طراحی آمریکا، انگلیس و اسرائیل می‌نامد، که نیروهای ناتو را به مرزهای شمالی ایران می‌آورد و پیامدهای ژئوپلیتیکی قابل‌توجهی برای ایران، روسیه و چین به دنبال خواهد داشت.

شورای راهبردی روابط خارجی، نهاد مشورتی رهبر ایران، در ماه سپتامبر گفت: «[این گذرگاه] طرح محاصره این کشورها را تکمیل خواهد کرد و زمینه را برای تقسیم آنها فراهم خواهد کرد».

روزنامه شرق اخیرا نوشت افتتاح سرکنسولگری ایران در منطقه سیونیک ارمنستان با هدف جلوگیری از «تسخیر سیونیک و قطع ارتباط زمینی ایران با روسیه، دریای سیاه و اروپا بوده است که از طریق ارمنستان انجام می‌شود».

نگرانی دیگر در رابطه با گذرگاه در مرز با ایران این است که می‌تواند به آنکارا و باکو کمک کند تا به ناآرامی‌های قومیتی در مناطق شمالی ایران دامن بزنند و ممکن است منجر به مطرح شدن ادعای ارضی باکو علیه ایران شود.

احتمال جنگ ایران و جمهوری آذربایجان

در میان این تنش‌ها، رئیس‌جمهور، نمایندگان مجلس و رسانه‌های دولتی جمهوری آذربایجان به طور گسترده درباره حقوق آذری‌ها در ایران صحبت کرده‌اند و حتی برخی از آنها گفتمان قدیمی درباره یکی‌سازی جمهوری آذربایجان با آذربایجان ایران را احیا کرده‌اند.

باکو در گذشته و در زمانی که از سوی تهران احساس خطر می‌کرد، این موضوع را مطرح کرده بود، اما سالها است که از انجام این کار خودداری کرده است.

تنش‌های اخیر در روابط ایران و جمهوری آذربایجان همچنین به بحث‌های گسترده‌ای در رسانه‌های جمهوری آذربایجان در مورد احتمال جنگ ایران علیه جمهوری آذربایجان منجر شده است.

اما کارشناسان محلی دلایلی را فهرست کرده‌اند که می‌تواند ایران را بازدارد - اتحاد نظامی جمهوری آذربایجان با ترکیه و پاکستان، ارتش قوی، مشارکت انرژی با غرب، و جمعیت زیاد آذری‌های ایران که به طور قابل توجهی بیشتر از کل جمعیت آذربایجان است.

برخی از مفسران نیز معتقدند اسرائیل که در جنگ ۲۰۲۰ قره‌باغ از جمهوری آذربایجان حمایت نظامی کرد، در صورت وقوع جنگ می‌تواند به ائتلاف ضدایران بپیوندد.

در همین حال، بنیامین پوغوسیان، کارشناس سیاسی ارمنی گفت ارمنستان و جمهوری آذربایجان باید تمام اقدامات لازم را برای جلوگیری از گرفتار شدن در رویارویی روسیه-غرب یا آمریکا-ایران انجام دهند.

او گفت: «جنگ جاری در اوکراین ثابت کرد که این سناریو ممکن است پیامدهای فاجعه‌باری برای هر دو کشور داشته باشد.»